हुम्लाको सर्केगाड निवासी हर्कबहादुर मल्लको मूलघरको आँगन अचेल तिहारमा चिनियाँ झिलिमिली बत्तीले जगमगाउँछ तर ७६ वर्ष पार गरिसकेका वृद्ध हर्कबहादुरका आँखाहरू भने त्यो आधुनिक चमकमा रम्न नसकिएझैं लाग्छन्। त्यो झिलिमिलीमा न त हिजो जस्तो सल्लाको झरो (दियालो) बाल्दा आउने रैथाने चोपको सुगन्ध छ न त मासको ‘बडा’ पकाउँदा टोलै थर्किने तिहारको त्यो पुरानोपन नै। वैदेशिक रोजगारीले तन्नेरी उमेर रित्तिएका लुम्बिनी, सुदूरपश्चिम र कर्णालीका गाउँहरूमा अचेल प्लास्टिकका कृत्रिम दियो त बलिरहेछन् र आँगनमा स्पिकरले तिहारका गीत पनि फ्याँकिरहेका छन् तर सात समुद्रपारि रहेका छोराछोरीलाई सम्झिँदै मोबाइलको भिडियो कलमा आशिष दिने बुढा बाजेका आँखाहरू अझै पनि आँगनको त्यो गोलो घेरामा खेलिने जीवित ‘देउडा’ र पौराणिक ‘बलिराजा’को रैथाने गाथा खोजिरहेका हुन्छन्। प्रविधिले भित्र्याएको आधुनिकता र परम्पराले जोगाएको मौलिकताको दोसाँधमा उभिएको छ, आजको पश्चिम नेपालको तिहार।
सयपत्री र मखमली फूलका मालाले सजिएका घरआँगन, साँझ परेपछि झिलिमिली बत्ती र माटाका दियाको उज्यालो, गाउँबस्तीमा गुन्जिने देउसीभैलोका भाका अनि दिदीबहिनी र दाजुभाइबिचको आत्मीयता। तिहार आउँदा पश्चिम नेपालका गाउँदेखि सहरसम्म यस्तै उल्लास र उमंग छाउँछ तर यहाँको तिहार सात दिनको धार्मिक उत्सवमा सीमित छैन। यसले सुदूरपश्चिमको देउडा संस्कृति, कर्णालीको मौलिक भैली परम्परा, थारू समुदायको सांस्कृतिक पहिचान र पहाडी जनजीवनको आत्मीयतालाई समेत उजागर गर्छ। भौगोलिक र जातीय विविधताका कारण लुम्बिनीको तराई (बाँके, बर्दिया, दाङ) का रैथाने थारू समुदायले तिहारलाई ‘दिवाली’का रूपमा मनाउँछन्। थारू समुदायमा आफ्नै मौलिक परम्परागत पहिरनमा मयूरको प्वाँख र परम्परागत बाजा बजाउँदै ‘सोटिया’जस्ता मनमोहक सांस्कृतिक नृत्यहरू प्रदर्शन गर्ने गरिन्छ। कर्णालीका पहाडी जिल्लाहरू (जुम्ला, कालीकोट) मा तिहारको बेला जंगलबाट सल्लाको चोपयुक्त चोक्टा अर्थात् ‘झरो’ संकलन गरेर घर उज्यालो पारिन्थ्यो। यहाँ भाइटीका सकिएको करिब दुई महिनापछि पौष शुक्ल प्रतिपदाका दिन आमाहरूले छोराहरूलाई अक्षताको टीका लगाई ‘छोरा तिहार’ मनाउने अनौठो चलन आज पनि जीवितै छ। सुदूरपश्चिममा तिहारको मुख्य मेरुदण्ड भनेकै ‘देउडा खेल’ र ‘हुड्केली नाच’ हुन्। यहाँ खेलिने भैलोमा पौराणिक धार्मिक राजा बलिको गाथालाई स्थानीय भाषामा भट्याउँदै आँगनमा गोलो घेरा हालेर सुख–दुःख र सामाजिक विकृतिविरुद्धका भाकाहरू प्रस्तुत अछामकी वृद्धा विमला शाहीले बताइन्।
हिजोको तिहारमा जति आत्मीयता र रैथानेपन थियो, त्यो आज हराउँदै गएकोमा पुरानो पुस्ता निकै चिन्तित देखिन्छ। डोटीका हर्कबहादुर मल्ल पुराना दिन सम्झिँदै भन्छन्, ‘हाम्रो पालामा तिहार आउनु एक महिनाअघिदेखि नै गाउँका युवाहरू जंगल गएर सल्लाको झरो (दियालो) काटेर सुकाउँथ्यौं। लक्ष्मीपूजाको रात तोरीको तेलको दियो र सल्लाको झरो बाल्दा गाउँभरि आउने त्यो सुगन्ध अचेल कहाँ पाउनु ? आजभोलि त गाउँभरि चिनियाँ झिलिमिली बत्ती जोडिएका छन्, उज्यालो त छ तर तिनमा त्यो दियालोको जस्तो न्यानोपन र आत्मीयता छैन।’ मल्लका अनुसार हिजो भैलो खेल्दा गाउँका सबै दिदीबहिनी र दाजुभाइ एउटै आँगनमा रातभर देउडा खेल्थे, जसले गाउँको आत्मीयता बलियो बनाउँथ्यो।
त्यस्तै बर्दियाकी ६८ वर्षीया फूलमती थारू आफ्नो समुदायको पहिलेको दिवाली सम्झिँदै भन्छिन्, ‘पहिले गाउँका हरेक घरमा लहरै माटाका दियाहरू बालिन्थे। हामी युवतीहरू मयूरको प्वाँख र लेहंगा–चोलिया लगाएर गाउँभरि सोटिया नाच्दै हिँड्थ्यौं। घरघरमा अनदी चामलको बग्जा र ढिक्री पकाइन्थ्यो। अहिलेका केटाकेटीहरू त घरमा परिकार बनाउनै झन्झट मान्छन्, बजारबाट मिठाई किनेर ल्याउँछन् र बाहिरका आधुनिक गीत बजाएर नाच्छन्। हाम्रो संस्कृति त हराउनै लागिसक्यो।’ जुम्लाका ७२ वर्षीय तीर्थराज अधिकारी कर्णालीको तिहारको सामाजिक पाटो खोतल्दै भन्छन् ।
उनले अगाडि भने, ‘पहिले मुग्लान (भारत) गएका मानिसहरू पनि तिहारमा त जसरी पनि घर आइपुग्थे। चाडबाड भनेकै सबै जना आँगनमा भेट हुने माध्यम थियो। अचेल त गाउँका युवाहरू खाडी र युरोप पुगेका छन्। गाउँघर बुढाबुढीले मात्र कुर्दै छन्। भाइटीकाको दिन मोबाइलको स्क्रिनमा भिडियो कल गरेर आशिष दिनुपर्छ। प्रविधिले संसार त नजिक ल्यायो तर आँगनको त्यो प्रत्यक्ष न्यास्रोपन मेट्न सकेन।’
अर्कातर्फ आजको युवा पुस्ता आधुनिकता र प्रविधिलाई समयको माग ठान्छ, यद्यपि उनीहरूमा पनि आफ्नो संस्कृतिप्रतिको लगाव र गाउँ रित्तिँदाको एक किसिमको पीडा भने स्पष्ट देखिन्छ। कैलालीका २४ वर्षीय दिनेश चौधरी अहिलेको तिहारलाई फरक ढंगले हेर्छन्। ‘अहिले समय फेरिएको छ। हिजो जस्तो सल्लाको झरो बालेर बस्ने समय अहिले छैन र वन संरक्षणका हिसाबले पनि त्यो सम्भव छैन। झिलिमिली बत्ती र साउन्ड सिस्टमले तिहारलाई थप रमाइलो र सजिलो बनाएको छ तर यो पनि सत्य हो कि हामीले आधुनिक बन्ने नाममा आफ्नो थारू नाच र देउडालाई बिर्सिनुहुँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘हामी साथीहरू मिलेर अचेल तिहारमा फेसबुक र टिकटकमा आफ्नै परम्परागत पहिरनमा भिडियो बनाएर पोस्ट गर्छौं, जसले गर्दा विश्वभर रहेका नेपालीले हाम्रो संस्कृति देख्न पाएका छन्।’
वैदेशिक रोजगारीका कारण कतारमा कार्यरत कालीकोटका २८ वर्षीय रमेश विष्ट यसपालिको तिहारमा गाउँ फर्किएका छन्। गाउँको वातावरण देख्दा उनी निकै भावुक सुनिए। ‘खाडीको गर्मीमा रहँदा मलाई सधैं तिहारमा गाउँको त्यो देउडा र आमाले पकाएको मासको बडाको सम्झना आउँथ्यो तर यसपालि गाउँ आउँदा खिन्न लाग्यो। मेरो उमेरका धेरै साथीहरू गाउँमा छैनन्। भैलो खेल्ने टोली त छ तर उनीहरू मादल बजाउन छाडेर मोबाइल फोनमा युट्युबको गीत ठुलो स्पिकरमा बजाएर नाचिरहेका छन्,’ उनी भन्छन्, ‘हामीले प्रविधि त अपनायौं तर मौलिकता भने गुमाउँदै गएका रहेछौं जस्तो लाग्छ।’
लुम्बिनी, कर्णाली र सुदूरपश्चिमको तिहार एउटा चाड मात्र नभई यहाँको भूगोल, खस थारू सभ्यता र प्रकृतिसँगको सामीप्यको जीवन्त दस्ताबेज हो। समयको परिवर्तनसँगै प्रविधि भित्रिनु, उज्यालोका आधुनिक साधनहरू प्रयोग हुनु र टाढा रहेका दाजुभाइ दिदीबहिनी भिडियो कलमार्फत जोडिनु सकारात्मक पक्ष हुन् तर यसको नाममा रैथाने देउडा भाका, हुड्केली नाच, सल्लाको दियालोको प्रतीकात्मक महत्त्व र परम्परागत खानपानको मौलिकतालाई ओझेलमा पार्नु हुँदैन। आधुनिकता र परम्पराको यो दोसाँधमा उभिएको पश्चिम नेपालको तिहारलाई अझै पनि सुन्दर बनाइराख्न नयाँ पुस्ताले प्रविधिको प्रयोगसँगै आफ्नो पहिचान र संस्कृतिलाई पनि सँगै डोर्याउनु आवश्यक छ। किनभने उज्यालो चिनियाँ बत्तीमा मात्र होइन, हाम्रो आफ्नै रैथाने संस्कृति र मनहरूमा बलेको बेला नै तिहार साँचो अर्थमा जीवन्त बन्छ।
प्रकाशित: २१ कार्तिक २०८३ ०७:२२ शनिबार