नेपाली कांग्रेसका वरिष्ठ उपसभापति विश्वप्रकाश शर्माले पार्टीको विशेष महाधिवेशनदेखि १५औँ महाधिवेशनसम्मका सम्पूर्ण प्रक्रिया विधि, विधान, पद्धति र संविधानअनुसार इमानदारीपूर्वक सम्पन्न भएको दाबी गरेका छन्।

नेपाली कांग्रेस काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला कार्यसमितिले आयोजना गरेको कार्यक्रममा बोल्दै शर्माले महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको सहभागिता र योगदानबाट पार्टीको महाधिवेशन प्रक्रिया सम्पन्न भएको उल्लेख गरे।

पार्टीको आधिकारिकतासम्बन्धी विवादलाई जोडेर विभिन्न आरोप लगाइए पनि प्रमाणबिना कुनै व्यक्तिको भनाइ वा सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको हल्लाकै आधारमा निष्कर्षमा पुग्न नहुने उनको भनाइ थियो।

पार्टी सभापति गगन थापामाथि कांग्रेसको आधिकारिकतासम्बन्धी विवादमा बिचौलियासँग १८ करोड रुपैयाँको चलखेल गरेको आरोप लागेको विषयप्रति संकेत गर्दै शर्माले कानुनी प्रमाणबिना आरोपलाई सत्य मान्न नहुने बताए।

‘एउटा बिचौलियाले कहीँ भन्यो अरे भन्दैमा त्यसलाई अदालतले मान्छ कि मान्दैन? कानुनले मान्छ कि मान्दैन? सामाजिक सञ्जालका मान्छे त्यसैको होहल्लामा कुद्नुहुन्छ कि हुँदैन?’ उनले प्रश्न गरे।

शर्माले पार्टीभित्र विशेष महाधिवेशनदेखि १५औँ महाधिवेशनसम्मका सबै काम विधि र विधानअनुसार सम्पन्न भएको दाबी गर्दै भ्रम र हल्लाका आधारमा पार्टीको प्रक्रियामाथि प्रश्न नउठाउन आग्रह गरे।

उनले अब कांग्रेस सभापति गगन थापाको नेतृत्वमा योजनाबद्ध रूपमा अघि बढ्नुपर्ने बताए। देशका लागि नयाँ सपना र परिवर्तनको हुटहुटी बोकेको नेतृत्वमार्फत पार्टीलाई नयाँ दिशामा अघि बढाउनुपर्ने उनको धारणा थियो।

केन्द्रीय समितिमा रहेका नेताहरू पार्टीको सङ्गठन, गतिविधि र आगामी योजनालाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन प्रतिबद्ध रहेको उनले बताए। हतारमा निर्णय गर्नुभन्दा अध्ययन, मेहनत र आपसी संवादलाई प्राथमिकता दिएर पार्टीलाई सुदृढ बनाउनुपर्ने उनको भनाइ थियो।

‘विशेष महाधिवेशनदेखि १५औँ महाधिवेशनसम्म पुग्दा पार्टीको विधि, विधान र प्रक्रियाअनुसार इमानदारीपूर्वक सबै काम भएको छ,’ शर्माको दाबी छ।

प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेपाली कांग्रेसले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेट विवादलाई लिएर सुदूरपश्चिम प्रदेशसभा बैठक अवरुद्ध गरेको छ।

कांग्रेसको अवरोधपछि आधा घण्टाका लागि स्थगित गरिएको बैठक सहमति जुट्न नसकेपछि अर्को सूचना जारी नभएसम्मका लागि अनिश्चितकाललाई रोकिएको हो।

प्रदेशसभाको आठौं अधिवेशनको २४औं बैठक सुरु हुनासाथ कांग्रेस सांसदहरूले उठेर विरोध जनाएका थिए। त्यसपछि सभामुख भीमबहादुर भण्डारीले प्रतिपक्षी दललाई धारणा राख्न समय दिए।

बैठकमा बोल्दै कांग्रेस नेता विक्रम धामीले अर्थमन्त्रीले बजेटमा त्रुटि भएको स्वीकार गरिसकेको र सत्ताको नेतृत्वकर्ता नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको संसदीय दलले समेत बजेट पुनर्लेखन गर्ने सहमति जनाएको दाबी गरे। बजेटमै गम्भीर त्रुटि देखिएकाले वर्तमान सरकारले नैतिकताका आधारमा तत्काल राजीनामा दिनुपर्ने उनको माग थियो।

सभामुख आफैंले सात सदस्यीय समिति बनाएर बजेट पुनरावलोकन गराउने आशय व्यक्त गरिसकेकाले पनि वर्तमान सरकार सत्तामा रहिरहनुको औचित्य समाप्त भइसकेको धामीले बताए।

कांग्रेस सांसदहरूको नाराबाजी र अवरोध जारी रहेपछि सभामुख भण्डारीले सुरुमा आधा घण्टाका लागि बैठक स्थगित गरेका थिए। तर, दलहरूबीच सहमति जुट्न नसकेपछि सूचना टाँस गरेर बैठक अनिश्चितकालका लागि स्थगित गरियो। आजको बैठकमा प्रदेशसभा नियमावली, २०८० को नियम १५ बमोजिम समसामयिक विषयमा दलगत धारणा राख्ने कार्यसूची तय थियो।

चालु आर्थिक वर्ष सुरु भएको करिब तीन महिनासम्म सुदूरपश्चिम प्रदेश ‘बजेट होलिडे’ को अवस्थाबाट गुज्रिएको थियो। यसअघि तत्कालीन मुख्यमन्त्री कमलबहादुर शाह नेतृत्वको सरकार बजेट पेस गरेलगत्तै विघटन भएको थियो।

त्यसपछि गठन भएको मुख्यमन्त्री खगराज भट्ट नेतृत्वको सरकारले गत असोज २६ गते प्रतिपक्षीको बहिष्कारबीच बहुमतका आधारमा बजेट पारित गराएको थियो।

तर, पारित बजेटमाथि सत्तापक्षभित्रै र बाहिर तीव्र विरोध कायमै छ। कांग्रेसले बजेट प्रक्रियामा सरकार र सभामुखको भूमिकामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँदै मुख्यमन्त्रीको राजीनामालाई मुख्य अडान बनाएको छ।

औषधि व्यवस्था विभागले गरेको आकस्मिक छड्के अनुगमनका क्रममा ललितपुरका १३ वटा कम्युनिटी फार्मेसीले चिकित्सकको प्रेस्क्रिप्सनबिनै मनोमानी रूपमा प्रतिजैविक (एन्टिबायोटिक) औषधि बिक्री वितरण गरिरहेको फेला परेको छ।

विभागले ललितपुर क्षेत्रका कुल १६ वटा कम्युनिटी फार्मेसीमा अनुगमन गर्दा १३ वटामा यस्तो गम्भीर लापरबाही र दुरुपयोग भेटिएको हो।

ललितपुरका फार्मेसीहरूमा प्रतिजैविक औषधिको चरम दुरुपयोग भइरहेको पाइएको औषधि व्यवस्था विभागका महानिर्देशक भरत भट्टराईले बताए।

‘अनुगमन गरिएका १६ वटा कम्युनिटी फार्मेसीमध्ये १३ वटाले चिकित्सकको प्रेस्क्रिप्सनबिना नै ‘ओभर द काउन्टर’ एन्टिबायोटिक औषधि बिक्री गरिरहेको भेटिएको छ,’ उनले भने।

विभागका अनुसार बिनाप्रेस्क्रिप्सन जथाभावी एन्टिबायोटिक बेच्नेमा महालक्ष्मी-१ स्थित अन्विका फार्मेसी, भर्टेक्स फार्मेसी र इजी फार्मेसी रहेका छन्।

त्यसैगरी ललितपुर महानगरपालिका-१५ स्थित विश्वास फार्मेसीसहित वडा नम्बर २, ३, ४ र ७ मा सञ्चालित केही फार्मेसीहरूले समेत नियमविपरीत यस्ता औषधि बिक्री गरिरहेको पाइएको छ।

मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्ने गरी बिनाप्रेस्क्रिप्सन एन्टिबायोटिक बिक्री गर्ने ती सबै फार्मेसीलाई औषधि ऐनअनुसार कानुनी कारबाही गरिने महानिर्देशक भट्टराईले बताएका छन्।

नेपाली कांग्रेसका नेता प्रकाशमान सिंहले अब इतिहासको कुरा गरेर मात्र नहुने बताउँदै संगठन विस्तारमा लाग्न कार्यकर्तालाई निर्देशन दिएका छन्।

शनिबार काठमाडौंमा आयोजित पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा पक्षको जिल्ला कार्यसमितिको १५औं नियमित अधिवेशनलाई सम्बोधन गर्दै सिंहले वर्तमानका मुद्दामा खरो उत्रिनुपर्ने बताए। ‘इतिहासको कुरा मात्र गरेर हुँदैन, वर्तमानका मुद्दामा पनि आफ्नो दृष्टिकोण स्पष्ट राखेर अघि बढ्नुपर्छ,’ उलने भने।

नेता सिंहले संगठनको आधारस्तम्भ नै स्थानीय तहमा काम गर्ने कार्यकर्ता भएको उल्लेख गर्दै उनीहरूलाई नै प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिए। उनले पार्टीको संगठनलाई थप चलायमान बनाउन कार्यकर्तालाई फिल्डमा खटिन आग्रह गरे।

‘सङ्गठनमा जिल्लामै बसेर निरन्तर काम गर्ने र आफ्नो क्षेत्रमा खटिने कार्यकर्तालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ,’ सिंहले भने, ‘राजधानीमा बसेर जिल्लाको सङ्गठन चलाउने होइन, सबैले आ–आफ्नो ठाउँमा जिम्मेवारी लिएर सङ्गठन निर्माणमा लाग्नुपर्छ।’

उनले कार्यकर्तालाई जनताको माझमा पुगेर काम गर्न निर्देशन दिए। संगठन बलियो बनाउने एकमात्र विकल्प भनेको जनतासँग भिज्नु र उनीहरूका समस्यामा साथ दिनु भएको उनको भनाइ थियो।

‘नेताको नजिक भएर मात्र हुँदैन, जनतामाझ पुगेर उनीहरूका भावना र आवश्यकता बुझ्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘जनता धेरै अगाडि बढिसकेका छन्, अब हामी पनि जनतामाझ अझ बढी भिजेर काम गरौँ।’

कांग्रेसको सांगठनिक सुदृढीकरणका लागि स्थानीयस्तरमा खटिने निष्ठावान् कार्यकर्तालाई पार्टीको मूल प्रवाहमा स्थान दिइनुपर्ने उनको भनाइ थियो।

प्रदर्शनपूर्व नै विवादको घेरामा ताबनिएको चलचित्र ‘पाँच पाण्डव’ अन्ततः शुक्रबारदेखि देशभरका सिनेमाघरमा प्रदर्शनमा आएको छ।

आफूलाई धार्मिक अभियन्ता बताउने कतिपय समूहले सनातन धर्मको उपहास गरेको र महाभारतकी पात्र द्रौपदीको छवि धुमिल बनाएको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा विरोध जनाएका थिए।

सञ्चार मन्त्रालयमै पुगेर प्रदर्शन रोक्न ज्ञापनपत्र बुझाउनेसम्मका कसरत भए। अनेकौं विवाद, दबाब र सामाजिक सञ्जालको बहसलाई छिचोल्दै चलचित्र दर्शकमाझ आएको छ।

धार्मिक विवादको खोल ओढाइएको यो चलचित्रभित्र आखिर के छ ? के चलचित्र साँच्चै विरोध गरिएजस्तै सनातन धर्मविरोधी छ वा प्रचारबाजीका लागि रचिएको कृत्रिम लफडा मात्रै ?

आउनुहोस्, चलचित्रको कथावस्तु, अभिनय र प्राविधिक पक्षबारे चर्चा गरौं।

कथा

कमेडी, मिस्ट्री थ्रिलर र समसामयिक सामाजिक विषयवस्तुको सम्मिश्रण भनिएको ‘पाँच पाण्डव’ को उठान पौराणिक पात्र युधिष्ठिरबाट हुन्छ।

स्वर्गलोक छाडेर पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर आफ्ना चार भाइ भीम, अर्जुन, नकुल, सहदेव र द्रौपदीलाई खोज्दै कलियुगको धर्तीमा आइपुग्छन्। चलचित्रको औपचारिक कथा यही बिन्दुबाट सुरु हुन्छ।

तर, कथा पौराणिक मात्र छैन। आधुनिक समाजको यथार्थसँग जोडिन्छ। कथाको केन्द्रमा छिन् कविता उर्फ् इभा गिरी। उनी एक क्यासिनो डान्सर हुन्। बाहिरबाट हेर्दा क्यासिनोको चकाचौंध र ग्ल्यामरमा रमेकी देखिए पनि कविता भित्रभित्रै डर, त्रास र असुरक्षाको भुमरीमा बाँचिरहेकी छन्।

घटनाक्रम यस्तो बन्छ कि अकस्मात् कविताको हातबाट एक व्यक्तिको ज्यान जान्छ। त्यसपछि चल्छ अपराध ढाकछोपको शृङ्खला। उक्त शवलाई लुकाउन र कवितालाई बचाउन युधिष्ठिर, भीम र सुन्दरे लागिपर्छन्।

झुट र अपराधको आयु कहिलेसम्म टिक्ला ? के उनीहरू कानुनको आँखाबाट बच्न सक्छन् ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्न दर्शकले हलसम्मको यात्रा तय गर्नुपर्ने हुन्छ।

अभिनय

अभिनयको कुरा गर्दा वरिष्ठ अभिनेता हरिवंश आचार्य युधिष्ठिरको मुख्य भूमिकामा छन्। पौराणिक पात्रलाई आधुनिक परिवेशमा उतार्ने प्रयासमा आचार्य कतैकतै भने चुकेका देखिन्छन्।

उनले युधिष्ठिरको चरित्रलाई पर्दामा पूर्ण रूपमा जीवन्त बनाउन सकेका छैनन्। उनको अभिनय स्वभाविक लाग्नुको साटो ‘अभिनय गरिरहेको’ जस्तो मात्र भान हुन्छ।

स्वर्गबाट सीधै धर्तीमा झरेको मान्छेले यहाँका आधुनिक प्रविधि र तौरतरिका देख्दा देखाउनुपर्ने आश्चर्य, मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व र हाउभाउमा जुन गहिराइ हुनुपर्थ्यो, त्यो देखिँदैन। यो पक्षमा निर्देशक र अभिनेता दुवैले अझै मिहिनेत गर्नुपर्ने थियो।

जीतु नेपाल भीम सिंहको भूमिकामा छन्। इँटाभट्टामा पसिना बगाउँदै जीवन गुजारा गरिरहेको एक सङ्घर्षशील मजदुरको रूपमा उनले आफूलाई औसत रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

भीम सिंहकी श्रीमती बनेकी दीपाश्री निरौलाको काम भने प्रशंसनीय छ। उनले नेपाली समाजको सशक्त, आत्मनिर्भर र दरिलो महिलाको भूमिकालाई न्याय गरेकी छन्।

कन्टेन्ट क्रिएटर ‘सुन्दर’ को भूमिकामा देखिएका महेश त्रिपाठीले आफ्नो चरित्रमा राम्रो पकड जमाएका छन्। उनको संवाद र भावभङ्गी दर्शकलाई बाँधेर राख्न सफल हुन्छ।

परदेशमा पिआर लिइसकेर पनि केही पारिवारिक र व्यक्तिगत बाध्यताले स्वदेश फर्किएको युवाको भूमिकामा सुशील सिटौलाको अभिनय पनि स्वाभाविक लाग्छ।

अर्कातर्फ, कर्तव्यनिष्ठ र सशक्त प्रहरी अधिकृतको भूमिकामा देखिएका आर्यन सिग्देलले आफ्नो काम इमानदारीपूर्वक गरेका छन्।

चलचित्रको मुख्य आकर्षण नवअभिनेत्री इभा गिरी हुन्। डेब्यु चलचित्रमै उनले क्यासिनो बार डान्सर र एउटी सङ्घर्षरत आमाको दोहोरो जिम्मेवारी कुशलतापूर्वक निभाएकी छन्।

नेपाली सिनेमामा प्रायः महिलालाई असहाय, रोइरहने र पुरुषको सहारा खोज्ने कमजोर पात्रका रूपमा देखाइने परम्पराविपरीत कविताको भूमिकालाई सशक्त र जुझारु बनाइएको छ। यस पात्रमा इभा खरो उत्रिएकी छन्।

निर्देशकीय कमजोरी

चलचित्रको कमान्ड सम्हालेका निर्देशक वसन्त निरौला कतिपय महत्त्वपूर्ण ठाउँमा चुकेका छन्। पटकथामा थुप्रै अनुत्तरित प्रश्न छन् जसले दर्शकलाई खट्काउँछ। उदाहरणका लागि, युधिष्ठिरका चार भाइ भीम, अर्जुन, नकुल र सहदेव आखिर किन स्वर्ग छाडेर धर्तीमा आएका थिए ? त्यो स्पष्ट पारिएको छैन।

महेश विदेशबाट किन फर्किएका हुन् भन्ने पृष्ठभूमि पनि निकै फितलो छ। यसबाहेक चलचित्रको सुरुवाती दृश्यहरूमा प्रयोग गरिएको अनावश्यक र चर्को पृष्ठभूमि ध्वनिले दर्शकलाई रोमाञ्चित बनाउनुको साटो झर्को लाग्दो बनाउँछ।

अब कुरा गरौं यसको वरिपरि रचिएको तथाकथित धार्मिक विवादको।

चलचित्र विवादमा फस्नुको मुख्य कारण कथावस्तु नभई निर्माण पक्षको गैरजिम्मेवार प्रचार शैली हो। सुरुमा इभा गिरीलाई द्रौपदीको भेषभूषामा पोस्टरमार्फत सार्वजनिक गरियो, त्यसलगत्तै ‘राजा चाहिया छ’ भन्दै क्यासिनोमा बोल्ड अवतारमा नचाइयो।

धार्मिक प्रतीकको रूपमा द्रौपदी देखाउने र लगत्तै ग्ल्यामरस आइटम डान्स पस्कने निर्माण पक्षको यो रणनीति चलचित्रलाई जबर्जस्ती विवादमा तानेर ‘पब्लिसिटी स्टन्ट’ गर्ने सस्तो चालबाजी मात्र देखिन्छ।

रोचक कुरा, सिङ्गो चलचित्रभरि इभालाई कतै पनि ‘द्रौपदी’ भनिएको छैन, न त उनी त्यो अवतारमै छिन्। केवल सस्तो चर्चाका लागि धर्म र आस्थालाई विवादमा तान्नु निर्माण पक्षको कमजोरी हो।

सामान्य र तथ्यपरक प्रचारप्रसार गरेको भए चलचित्रले यो स्तरको नकारात्मक टीकाटिप्पणी खेप्नुपर्ने थिएन।

सबल पक्ष र निष्कर्ष

कमजोरीका बाबजुद चलचित्रमा केही सकारात्मक पक्षहरू पनि छन्। महिला पात्रहरूलाई दयाको पात्र नबनाई परिस्थितिसँग जुध्न सक्ने साहसी रूपमा चित्रण गरिनु यसको राम्रो पक्ष हो।

सङ्गीत संयोजन कर्णप्रिय छ। विशेषगरी ‘राजा चाहिया छ’ गीतले दर्शकको ध्यान खिच्न सफल भएको छ। इभाले मन्त्रीको भाइसँग आत्मरक्षाका लागि गरेको सङ्घर्षको दृश्य, एक्सन कोरियोग्राफी र क्यामेरा एंगल निकै उत्कृष्ट छ।

यी दृश्यहरूमा निर्देशकको काम तारिफयोग्य देखिन्छ।

समग्रमा, अत्यधिक अपेक्षा, पौराणिक कौतूहल वा धार्मिक आस्थाको भाव लिएर सिनेमाघर छिर्ने दर्शकलाई ‘पाँच पाण्डव’ ले निराश बनाउन सक्छ। तर, औसत कमेडी र सामान्य मिस्ट्री थ्रिलर हेर्न चाहने दर्शकका लागि भने यो एकपटक हेर्न सकिने सामान्य मनोरञ्जनात्मक चलचित्र बनेको छ।

तीव्र गतिका बलर जाहानदाद खान र करण केसीको सनसनीपूर्ण बलिङ प्रेरणामा काठमान्डु गोर्खाजले तेस्रो जितसँगै नेपाल प्रिमियर लिग (एनपिएल) को तेस्रो सिजनमा दोस्रो स्थानमा उक्लिएको छ ।

कीर्तिपुरमा शनिबार पाकिस्तानी बलर जाहानदाद र करण चम्किँएपछि काठमान्डुले लुम्बिनीमाथि ३६ रनको जित रच्यो । यससँगै शीर्ष स्थानको लुम्बिनीको अपराजित यात्रा पाँचौं खेलबाट पूर्णविराम लाग्यो । त्रिवि क्रिकेट स्टेडियममा काठमान्डुले १६१ रनको लक्ष्य दियो । तर, लुम्बिनी १९.३ ओभरमा १२४ रनमै अलआउट भयो । मध्य क्रमका ब्याटर सन्दीप जोराले ४४ रन बनाए । यसबाहेक ब्याटर लामो समय टिक्न सकेनन् । ४.३ ओभरमा २८/६ को धरासयी स्थितिबाट सन्दीपले लुम्बिनीको इनिङ समाले । तर, जित दिलाउन सफल भएनन् । १८औं ओभरमा आउट हुनुअघि उनले ४५ बलमा तीन चौका हिर्काए । करण र जाहानदादले संयुक्त ६ विकेट लिँदै जितको आधार बनाए ।

पाँचौं ओभरभित्र नै यी दुईले शीर्ष क्रमका ६ ब्याटर सस्तैमा आउट गर्दै लुम्बिनीलाई नाजुक स्थितिमा पुर्‍याए । ४.३ ओभरमा लुम्बिनी २८/६ को धरासयी स्थितिमा थियो । तथापि सातौं विकेटका लागि सन्दीप र रुबेल ट्रम्पलमेनले इनिङ समाल्ने प्रयास गरे । तर ट्रम्पलमेन ११ रनमा आउट हुन पुगे । उनलाई युवा स्पिनर सन्तोष यादवले बोल्ड गरे । यसअघि जोरा र ट्रम्पमेनबीच २१ रनको साझेदारी बन्यो । ९.१ ओभरमा लुम्बिनी ४९/७ को अवस्थामा थियो । तर एक छेउबाट जोराले इनिङ समाले । उनले आठौं विकेटका लागि अभिशेष गौतमसँग ४६ र नवौं विकेटका लागि शेर मल्लसँग १९ रनको साझेदारी गर्दै सय रनको आँकडा पार गराए । तर त्यो साझेदारी जितका लागि पर्याप्त भएन ।

ओपनरद्वय डार्सी सट र आसिफ शेखसँगै कप्तान रोहित पौडेल र विकेटकिपर निरोसन डिकवेला जस्ता महŒवपूर्ण ब्याटर दोहोरो अंकमा रन नजोड्दै आउट हुँदा लुम्बिनी पराजित हुन पुग्यो । काठमान्डुको बलिङमा जाहानदादले चार र करणले दुई विकेट लिए । साहब आलम, सन्तोष, साहान आराचिगे र रासिद खानले समान एक विकेट लिँदै लुम्बिनीको इनिङलाई रोके । पहिलो विकेटको लागि सतकीय साझेदारी भए पनि काठमान्डुले विशाल योगफल बनाउन सकेन । पूरै ओभर खेल्दै काठमान्डुले सात विकेटको १६० रनको मध्यम योगफल बनायो । ओपनद्वय वार्नरले ६६ रन र साहिल पटेलले ३८ रन जोडे ।

वार्नरले ५० बलमा ९ चौका र एक छक्का हिर्काए । ३६ बल खेल्दै साहिलले समान दुई चौका र छक्का प्रहार गरे । यी दुई चम्कँदा एक समय काठमान्डु दुई सय रनको आसपास पुग्ने अनुमान थियो । १४औं ओभरमा पाटेल र १६औं ओभरमा वार्नर आउट हुन पुगे । यसपछि काठमान्डुको इनिङ धरासयी हुन थाल्यो । काठमान्डुले १२औं ओभरमै १०० रनको आँकडा पार गरिसकेको थियो । तथापि लुम्बिनीका बलरले उत्कृष्ट पुनरागमन गर्‍यो । लुम्बिनीका स्पिनरले १३औं ओभरदेखि किफायती बलिङ गर्दै दबाबमा राखे । वार्नर र साहिल पभेलियन फर्किएपछि काठमान्डुको लगातार विकेट पतन भयो । अन्तिम आठ ओभरमा काठमान्डुले ६० रन जोड्दा आठ विकेट गुमाउन पुग्यो । यससँगै काठमान्डुको विशाल योगफल बनाउने लक्ष्य पूरा भएन ।

लुम्बिनीले १७ ओभरसम्म कसिलो बलिङ गर्‍यो । यससँगै काठमान्डु ११९/४ को अवस्थामा थियो । तर अन्तिम तीन ओभरमा काठमान्डुले ४१ रन जोडेपछि राम्रो लक्ष्य दिन सफल भयो । यस क्रममा सेहान आराचिगेले १५ बलमा ३४ रनको आक्रामक इनिङ खेले । उनको इनिङमा तीन चौका र एक छक्का रह्यो । उनको इनिङले काठमान्डुले प्रतिस्पर्धात्मक लक्ष्य दियो । लुम्बिनीका बलरले लयमा फर्किदै ठूलो योगफल बनाउनबाट रोके । तीव्र गतिका बलर रुबेन ट्रम्पलमेनसँगै स्पिनरद्व शेर मल्ल र अभिशेष गौतमले समान दुई विकेट लिए । आइतबार विश्रामको दिन रहेको छ ।

करिब एक महिनापछि बसेको सुदूरपश्चिम प्रदेशसभाको बैठक नियमित कार्यसूचीमा प्रवेश नै नगरी स्थगित भएको छ। बजेटप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै नेपाली कांग्रेससहितका प्रतिपक्षी दलका सांसदहरूले सदनमै नाराबाजी गर्दै सरकारको राजीनामा मागेपछि बैठक स्थगित भएको हो।

शनिबार बसेको प्रदेशसभा बैठकमा प्रदेशसभामा प्रतिनिधित्व गर्ने संसदीय दलका तर्फबाट सांसदहरूलाई धारणा राख्न विशेष समय छुट्याइएको थियो। तर बैठक सुरु भएलगत्तै प्रतिपक्षी सांसदहरूले बजेटको विरोध गर्दै सरकारको राजीनामा मागेर नाराबाजी सुरु गरेपछि सभामुखले बैठक आधा घण्टाका लागि स्थगित गरेका थिए।

आधा घण्टापछि पुनः बस्नुपर्ने बैठक सभामुखकै निर्देशनमा अर्को सूचना जारी नभएसम्मका लागि स्थगित गरिएको प्रदेशसभा सचिवालयले जनाएको छ।

प्रदेशसभा सचिवालयकी सूचना अधिकारी ताराकुमारी जोशीका अनुसार सुरुमा प्रतिपक्षी दलको अवरोधपछि सभामुखले बैठक आधा घण्टाका लागि स्थगित गरेका थिए। तर निर्धारित समयमा बैठक सञ्चालन हुन नसकेपछि सभामुखकै निर्देशनमा अनिश्चितकालका लागि स्थगित गरिएको हो।

बैठक सुरु भएलगत्तै नेपाली कांग्रेसका प्रदेशसभा सदस्य विक्रम धामीले बजेटप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै सरकारको आलोचना गरेका थिए। उनले अपुरो, अधुरो र अपर्याप्त बजेट ल्याएको भन्दै सरकारले नैतिकताका आधारमा राजीनामा दिनुपर्ने माग गरे।

‘अर्थमन्त्री स्वयंले बजेट गलत भएको आशयको लामो वक्तव्य दिनुभएको छ। सभामुखज्यूबाट पनि यो बजेट अपुरो, अधुरो र अपर्याप्त रहेको भन्दै त्यसका लागि सात सदस्यीय संसदीय समिति बनाउने र बजेट संशोधन गर्ने आशय व्यक्त भएको छ,’ धामीले सदनमा भने, ‘सभामुख र स्वयं अर्थमन्त्रीबाट समेत बजेट गलत भएको आशय व्यक्त हुँदा सरकारले राजीनामा दिनुपर्छ।’

उनले बैठकको कार्यसूचीमा सरकारको राजीनामाको विषय समावेश नगरिएको भन्दै आपत्तिसमेत जनाए।

‘हामीले आज राजीनामा दिने विषय कार्यसूचीमा आउला भन्ने सोचेका थियौँ,’ उनले भने, ‘यो सरकारको अविलम्ब राजीनामा माग गर्दछौँ।’

धामीले सरकारको राजीनामा माग गरेलगत्तै नेपाली कांग्रेस र राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) का सांसदहरू आ–आफ्नो स्थानबाट उठेर नाराबाजीमा उत्रिएका थिए।

उनीहरूले ‘आफैँले आफैँलाई गलत भन्ने सरकार, राजीनामा दे’, ‘असफल सरकार, राजीनामा दे’, ‘माननीय सांसद र जनतालाई भ्रम सिर्जना गर्ने सरकार, राजीनामा दे’ र ‘संवैधानिक मर्यादाको उल्लंघन गर्ने सरकार, राजीनामा दे’ लगायतका नारा लगाएका थिए।

प्रतिपक्षी सांसदहरूको नाराबाजी र अवरोधका कारण सदनको नियमित कामकारबाही अघि बढ्न नसकेपछि सभामुखले बैठक आधा घण्टाका लागि स्थगित गरेका थिए। तर तोकिएको समयमा बैठक पुनः बस्न नसकेपछि अर्को सूचना जारी नभएसम्मका लागि स्थगित गरिएको हो।

बजेटको विषयलाई लिएर सुरु भएको प्रतिपक्षीको विरोधले प्रदेशसभाको बैठक नै प्रभावित भएपछि सरकारमाथि राजनीतिक दबाब थपिएको छ।

नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापाले घृणा, प्रतिशोध र पूर्वाग्रहजस्ता नकारात्मक सोचलाई पुरानो वर्षसँगै त्यागेर नयाँ वर्षलाई सकारात्मकताका साथ सुरु गर्न सबैलाई आग्रह गरेका छन् ।

नेपाल संवत् ११४७ तथा शुभ दीपावलीको अवसरमा काठमाडौं महानगर समितिले आयोजना गरेको सुकुन्दा र्‍यालीमा सहभागी हुँदै उनले नयाँ वर्षको अवसरमा सम्पूर्ण देशवासीलाई शुभकामना दिएका हुन् ।

उनले नेपाल संवत्को अवसरमा नेपाली कांग्रेस पार्टी र आफ्नो व्यक्तिगत तर्फबाट सबैलाई नयाँ वर्षको शुभकामना व्यक्त गरे ।

‘यो वर्ष जति पनि नकारात्मक कुराहरू छन्, घृणा, प्रतिशोध, पूर्वाग्रह सबै कुराहरू पुरानो वर्षसँगै त्यागौँ र नयाँ वर्ष नयाँ उत्साह र नयाँ जोशका साथ सकारात्मकतासहित सुरु गरौँ,’ उनले भने ।

थापाले नेपाल संवत्को अवसरमा सबैमा सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै ‘न्हूदँया भिन्तुना’ व्यक्त गरे ।

इरानका अपदस्थ राजा मोहम्मद रेजा पहलवीका छोरा रेजा पहलवीलाई इरानी जनतालाई प्रदान गरिने ‘स्वतन्त्रता पुरस्कार’ शनिबार फ्र्याङ्कफर्टमा सम्मानित गरिएको छ।

यो पुरस्कार इरानी जनतालाई प्रदान गरिएको थियो। तर आलोचकहरूले यस समारोहलाई अवैध भनेका छन् ।

हजारौँ प्रदर्शनकारीहरूले समर्थन गर्दै क्रान्तिपूर्वका इरानी झण्डा हल्लाउँदै स्वागत गरेपछि रेजा पहलवीले फ्रेडरिक नउमान फाउन्डेसनबाट पुरस्कार लिए। यो संस्था उदारवादी एफडीपी पार्टी नजिकको सक्रिय समूह हो।

सन् १८४८–४९ मा जर्मनीको पहिलो निर्वाचित संसद बसेको प्रख्यात सेन्ट पल चर्चमा पहलवीले भन्नुभयो, “इरान लोकतन्त्र सिक्न पर्खिरहेको देश होइन। यो देशलाई लोकतन्त्र अभ्यास गर्नबाट रोकिएको छ।”

उहाँले थप्नुभयो, “मतदानको अधिकारका लागि मर्न तयार रहेको जनता मतदानको अधिकार प्रयोग गर्न तयार छ।”

गत वर्षको अन्त्यतिर इरानमा सरकारविरोधी प्रदर्शन सुरु भएका थिए। जनवरीमा प्रदर्शनलाई व्यापक बल प्रयोग गरी सुरक्षा बलले दबाएको थियो तर हजारौँ मानिसले शाहदत प्राप्त गरेका थिए ।

इरानले भने यो सङ्ख्या करिब तीन हजार रहेको दावी गरेको थियो ।

अधिकारवादी समूहहरूका अनुसार त्यसमा दशौँ हजार मानिस मारिएका थिए । मारिएकाहरूका आफन्तहरूमध्ये केही हलमा उपस्थित थिए । तिनका बारेमा बोल्दा पहलवीको स्वर काँपेको जस्ता सुनिन्थ्यो ।

उनले फाउन्डेसनलाई भने, “तपाईंहरूले ‘स्वतन्त्रता’ शब्दको अर्थ राम्रोसँग बुझ्ने जनता रोज्न सक्नुहुन्नथ्यो।”

सडकमा देखिएको पहलवीका लागि समर्थनका बाबजुद पहलवीले पुरस्कार स्वीकार गर्नु सबैलाई मन नपरेको सहभागीहरूले बताएका थिए ।
पहलवीका बुबा मोहम्मद रेजा पहलवी इरानका अन्तिम राजा हुन् । निरंकुश शासक रहेका उनी सन् १९७९ मा क्रान्ति अघि निर्वासनमा गएका थिए ।

त्यसपछि राजतन्त्र ढल्यो र पछि इस्लामी पादरी शासन स्थापित भयो । केहीले पहलवीलाई इजरायलप्रति खुला समर्थन गरेको र बुबाको निरंकुश शासनबाट पर्याप्त दूरी नराखेको आरोप लगाउँछन् । ‘बिर्सिसकेको तानाशाह’ इरानमा थुनिएका करिब २०० कैदीले पहलवीले पुरस्कार लिनेबारे विरोधपत्रमा हस्ताक्षर गरेका छन् । हेस्से राज्यको जर्मन–इरानी समाजकी प्रवक्ता साहर सनाईका अनुसार उनीहरूले पहलवीलाई ‘बिर्सिसकेको तानाशाह’ को प्रतीक मानेका छन् । मध्य–वामपन्थी एसपीडी र ग्रीन्सका फ्याङकफर्ट शाखाले कार्यक्रम बहिष्कार गरेका छन् । उनीहरूले पहलवीलाई इरानी जनताको वैध प्रतिनिधि मान्न नसकिने तर्क गरे। वामपन्थी डाई लिङ्केको फ्याङकफर्ट शाखाले चर्चले यस्तो कार्यक्रम आयोजना गर्न नहुने बताएको छ।

सहरको नियमअनुसार पूजास्थलमा राजनीतिक कार्यक्रम आयोजना गर्न पाइँदैन।

पुरस्कार घोषणापछि शनिबार बोल्दै पहलवीले भने “म यो पुरस्कार इरानमा लोकतान्त्रिक रूपमा निर्वाचित सरकार नआएसम्म ‘ट्रस्टी’ को रूपमा मात्र स्वीकार गर्दैछु । म यसलाई अस्थायी रूपमा मात्र राख्छु। एक दिन म यसलाई विदेशी भूमिमा होइन, राजधानी तेहरानमा वैध मालिकहरूको हातमा सुम्पिनेछु।"

गत १० भदौको विनाशकारी भोटेकोशी बाढीमा परी अभिभावक गुमाएका तथा बेपत्ता भएका व्यक्तिका सन्तानले अब उच्च शिक्षासम्म पूर्ण छात्रवृत्ति पाउने भएका छन्।

शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालयले उनीहरूलाई विद्यालय तहदेखि उच्च शिक्षासम्म निःशुल्क अध्ययनको व्यवस्था गर्न मन्त्रीस्तरीय निर्णयमार्फत प्रक्रिया अघि बढाएको हो। पहिलो चरणमा २७ जना विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउने निर्णय गरिएको छ। त्यसपछि प्रभावित बालबालिकाको पहिचान गर्दै क्रमशः थप विद्यार्थीलाई विभिन्न चरणमा छात्रवृत्ति प्रदान गरिने मन्त्रालयले जनाएको छ।

मन्त्रालयले यसअघि नै ‘सुनिश्चित भविष्य छात्रवृत्ति योजना सञ्चालन निर्देशिका, २०८३’ स्वीकृत गरी बाढीमा अभिभावक गुमाएका वा बेपत्ता भएका व्यक्तिका सन्तानलाई विद्यालय तहसम्म निःशुल्क शिक्षा उपलब्ध गराउने प्रक्रिया अघि बढाइसकेको थियो। अब उनीहरूको उच्च शिक्षालाई समेत निःशुल्क बनाउने गरी थप व्यवस्था गरिएको शिक्षा तथा खेलकुदमन्त्री सस्मित पोखरेलले जानकारी दिए।

‘पहिलो चरणमा २७ जनालाई छात्रवृत्ति दिइनेछ। यसपछि पनि क्रमशः पहिचान गर्दै चरणबद्ध रूपमा छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउनेछौँ,’ मन्त्री पोखरेलले भने।

प्रस्तावित व्यवस्थाअनुसार निजी विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीको अभिलेख शिक्षा विभागले राख्नेछ। त्यसका लागि सम्बन्धित विद्यालयका छाता संस्था र स्थानीय तहलाई पत्राचार गरिनेछ। सामुदायिक विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीको हकमा भने सम्बन्धित स्थानीय तहलाई पत्राचार गरी आवश्यक व्यवस्था मिलाइनेछ।

त्यस्तै, उच्च शिक्षा अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थीलाई विश्वविद्यालय तथा क्याम्पसमा नियमित रूपमा उपलब्ध हुने छात्रवृत्ति कोटामा थप गरी समावेश गर्न मन्त्रीस्तरीय निर्णयबाट निर्देशन दिइएको छ। यसका लागि मन्त्रालयले विश्वविद्यालय अनुदान आयोगमार्फत आवश्यक व्यवस्था मिलाउनेछ।

यो निर्णय कार्यान्वयनमा आएसँगै भोटेकोशी बाढीमा अभिभावक गुमाएका तथा बेपत्ता भएका व्यक्तिका सन्तानले विद्यालय तहदेखि उच्च शिक्षासम्म आफूले चाहेको विषय अध्ययन गर्न निःशुल्क छात्रवृत्ति पाउनेछन्। विपद्का कारण अभिभावक गुमाएका बालबालिकाको शैक्षिक भविष्य सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले सरकारले यस्तो व्यवस्था अघि बढाएको हो।

नेपाली कांग्रेसका उपसभापति डा. चन्द्र भण्डारीले काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर हुँदा बालेन्द्र शाह (बालेन) लाई तत्कालीन सरकारले आवश्यक कर्मचारीसमेत उपलब्ध नगराएर काम गर्न नदिएको टिप्पणी गरेका छन्। तत्कालीन राजनीतिक नेतृत्वले बालेनको आग्रहलाई बेवास्ता गर्दा अहिलेको राजनीतिक परिस्थिति सिर्जना भएको उनको तर्क छ।

नेपाली कांग्रेस रूपन्देही क्षेत्र नम्बर–२ ले शनिबार बुटवलमा आयोजना गरेको कार्यक्रममा बोल्दै भण्डारीले तत्कालीन समयमा बालेनले आफूलाई अधिकृत पठाइदिन आग्रह गरेको र त्यसका लागि आफूले एमाले, कांग्रेस र माओवादीका शीर्ष नेताहरूसँग समेत कुरा गरेको खुलासा गरे।

‘बालेनजी र मेरोबीच नेपालको राजनीतिको बारेमा लामो कुरा भयो। उहाँले मलाई अधिकृत पठाइदिन भन्नुभयो। मैले सबै नेता, मुख्यसचिवदेखि सचिवसम्मलाई भनेँ। केपी ओली र शेरबहादुर दाइलाई पनि भनेँ। तर आफ्नो महत्त्वाकांक्षाले कसैले मानेनन्। आज त्यो कुरा मानेको भए बालेन दोस्रोपटक मेयर उठ्थे,’ उनले भने।

पद र व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाका कारण तत्कालीन नेतृत्वले आवश्यक निर्णय लिन नसक्दा त्यसको परिणाम अहिले देशले भोग्नुपरेको भण्डारीको भनाइ थियो। ‘पदका सामुन्ने कसैले मानेनन्, जसको प्रतिफल जेनजी आन्दोलन भयो। अब विगतबाट सिकेर मेहनत गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ,’ उनले भने।

भण्डारीले वर्तमान सरकारले विगत ३५ वर्षमा केही पनि भएन भन्ने भाष्य निर्माण गर्न नहुने बताए। लोकतान्त्रिक व्यवस्था स्थापना र पूर्वाधार विकासमा विगतका सरकार तथा राजनीतिक दलहरूको योगदान रहेको उल्लेख गर्दै उनले नयाँ नेतृत्वले त्यसलाई पनि स्वीकार गर्नुपर्ने धारणा राखे।

‘हामीले बनाएको घरभित्र बालेन आएका हुन्। यो घर बनाउन हजारौँको रगत र बलिदान परेको छ। केपी ओलीले कीर्तिपुरको स्टेडियम बनाउन मिहिनेत गर्नुभयो, त्यसको उद्घाटन बालेनजीले गर्नुभयो। आफूले टुँडिखेलमा लगाएको दुबो मात्रै देख्ने प्रवृत्ति राम्रो होइन,’ उनले भने।

सामाजिक सञ्जालमा दर्शक र समर्थक बढाएर मात्रै सरकार सञ्चालन नहुने भन्दै भण्डारीले जनताको काम गरेर जनमत आर्जन गर्नुपर्ने बताए। उनले सरकारलाई विवादमा अल्झिनुभन्दा काममा केन्द्रित हुन र युवाको ऊर्जा तथा क्षमतालाई विकासमा उपयोग गर्न आग्रह गरे।

भण्डारीले वर्तमान सरकार पाँच वर्षसम्म चलोस् भन्ने नेपाली कांग्रेसको चाहना रहेको पनि स्पष्ट पारे। सरकारलाई अस्थिर बनाउने नभई आवश्यक सहयोग गरेर काम गर्ने वातावरण बनाउनुपर्ने उनको भनाइ थियो।

‘हाम्रो पार्टीले र पार्टी सभापतिले यो सरकार पाँच वर्ष चलोस् भन्ने चाहेका छौँ। हामीले सहयोग गर्छौँ,’ उनले भने, ‘यो देश पाँच–छ वर्षमा समृद्ध बन्न सक्छ। युवालाई नेपालमै राख्ने, सीप र तालिम दिने तथा जनतालाई विकाससँग जोड्ने हो भने सम्भावना धेरै छन्।’

सरकारका गतिविधिमा गल्ती भए कानुनी प्रक्रियाबाट कारबाही गर्नुपर्ने उल्लेख गर्दै उनले आरोप–प्रत्यारोपमा अल्झिएर विकासका काम रोक्न नहुने बताए।

‘यदि गगन थापाले वा नेपाली कांग्रेसको कुनै व्यक्तिले कारबाही गर्नुपर्ने काम गरेको छ भने कारबाही गरेर देखाउनुस्। होइन भने काम गर्न छोडेर नचाहिने काम किन गर्दै हिँडेको? काम गर्नुस्। यत्रो युवा शक्ति छ, यसको प्रयोग गर्नुपर्दैन?’ उनले प्रश्न गरे।

आफूले विगतमा राजनीतिक जिम्मेवारी दिँदा व्यक्तिको भीड र प्रभावभन्दा क्षमता तथा सम्भावनालाई प्राथमिकता दिएको प्रसंग पनि भण्डारीले सुनाए। त्रिभुवन कलेजमा विद्यार्थीलाई जिम्मेवारी दिने क्रममा आफूले भीडभन्दा शैक्षिक क्षमता हेरेको र त्यसक्रममा चिकित्सक बन्न प्रेरित गरेका एक व्यक्ति अहिले शिक्षण अस्पतालमा छाती रोग विशेषज्ञ बनेको उदाहरण उनले दिए।

‘मैले त्यतिबेला छानेका व्यक्ति पार्टीको शीर्ष नेतृत्वमा छन्, अबको प्रधानमन्त्री बन्ने लाइनमा छन्। चिकित्सकको सिफारिस गरेका पात्र शिक्षण अस्पतालमा छन्,’ उनले भने।

भण्डारीले पहाड र तराईलाई छुट्याउने प्रयासको पनि विरोध गरे। नेपालको भौगोलिक एकता, प्राकृतिक स्रोत र साधन तथा आर्थिक सम्भावनालाई एकीकृत गरेर विकास गर्नुपर्ने उनको धारणा थियो।

‘तराईको उत्पादन र पहाडको जलस्रोतले हामीलाई समृद्धितर्फ लैजान सक्छ। नेपालको भूगोल, प्रकृति, स्रोत र साधनलाई छुट्याउनु हुँदैन,’ उनले भने।

पहाड र तराईलाई अलग गर्ने निर्णय रोक्न आफूले तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइराला, पुष्पकमल दाहाल र केपी शर्मा ओलीसँग छलफल गरेको प्रसंग उल्लेख गर्दै उनले राष्ट्रिय एकता र भौगोलिक अखण्डताका विषयमा राजनीतिक नेतृत्व गम्भीर हुनुपर्ने बताए।

कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका अवसरमा शनिबार यमराजको दूतका रूपमा कागलाई पूजा गरी मीठामीठा परिकार खान दिएर काग तिहार मनाइएको छ।

काग तिहारसँगै नेपालीको दोस्रो ठुलो चाड तिहार (यमपञ्चक) सुरु हुने शास्त्रीय मान्यता भए पनि यस वर्ष तिथिको घटबढका कारण शुक्रबारदेखि नै यमपञ्चक आरम्भ भएको हो।

यमपञ्चकको पहिलो दिन धनतेरस परेकाले आज दोस्रो दिन सूर्योदयकालमा परेको त्रयोदशी तिथिमा काग तिहार मनाइएको हो। कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीया अर्थात् भाइटीकासम्म तिहार धुमधामका साथ मनाइन्छ।

यमराजले पृथ्वीलोकको खबर कागका माध्यमबाट थाहा पाउने भएकाले कागलाई यमदूतका रूपमा पूजा गर्ने शास्त्रीय विधान रहेको नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अध्यक्ष सहप्रा. डा. पुरुषोत्तम भट्टराईले जानकारी दिए।

कागले यमराजसमक्ष शुभ खबर लगिदियोस् भन्ने कामनासहित आजका दिन मीठामीठा खानेकुरा दिएर खुसी पार्ने गरिएको उनले बताए। लोकव्यवहारमा घरआँगनमा काग आएर कराउँदा ‘शुभ बोल, शुभ बोल’ भन्ने चलन छ। कागले खबर लिएर आउने जनविश्वास रहिआएको छ।

शास्त्रमा ‘काकेन दधि भक्षितम्’ अर्थात् कागलाई दहीभात मन पर्ने उल्लेख भएकाले आज दहीभात खुवाउँदा यमराजसमक्ष राम्रो सन्देश पुग्ने धार्मिक मान्यता छ।

दुष्कर्म गर्नेलाई यमराजले दण्ड दिने र सत्कर्म गर्नेलाई धर्मराजका रूपमा रक्षा गर्ने विश्वास पनि यस पर्वसँग जोडिएको छ। यम यातनाबाट मुक्तिका लागि परिवारका सबै सदस्यका नाममा दक्षिण फर्काएर यमदीप दान गर्ने क्रम आज साँझ पनि जारी रहनेछ।

काग तिहारका अवसरमा आज काठमाडौंको कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका-१ स्थित प्रसिद्ध कागेश्वरी मन्दिर, पशुपति क्षेत्र र वसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा रहेका कागेश्वरी मन्दिरमा बिहानैदेखि पूजाआजा तथा दर्शन गर्ने भक्तजनको घुइँचो लागेको थियो।

अस्पतालको एउटा रात, नर्सका अनेक जिम्मेवारी

“सिस्टर, आमालाई सास फेर्न गाह्रो भइरहेको छ, छिटो हेर्नुस् न!”

रातको करिब दुई बजेको छ। अस्पतालको वार्डमा बिरामीकी छोरी आत्तिँदै नर्सलाई बोलाउँछिन्। नर्स तत्काल बिरामीको छेउमा पुग्छिन्। अक्सिजनको मात्रा जाँच गर्छिन्, रक्तचाप र नाडीको गति हेर्छिन्, आवश्यक प्राथमिक उपचार सुरु गर्छिन् र चिकित्सकलाई खबर गर्छिन्। बिरामीको अवस्था सामान्य नहुँदासम्म उनी निरन्तर निगरानीमा खटिन्छिन्। केही समयपछि बिरामीको अवस्था सुधार हुन्छ। परिवारले राहतको सास फेर्छ। उनीहरू भन्छन्, “डाक्टरले समयमै हेर्नुभयो, आमालाई बचाउनुभयो।”

चिकित्सकको भूमिका निश्चय नै महत्त्वपूर्ण छ। तर त्यो रात बिरामीको अवस्था बिग्रँदै गएको संकेत सबैभन्दा पहिले पहिचान गर्ने, निरन्तर निगरानी गर्ने, आवश्यक हस्तक्षेप गर्ने र उपचार टोलीबीच समन्वय गर्ने नर्सको योगदान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण थियो। बिरामी निको भएर घर फर्कँदा परिवारले चिकित्सकलाई धन्यवाद दिन्छ। तर त्यही सेवामा रातदिन खटिने नर्सको श्रम, पेसागत सुरक्षा, उचित पारिश्रमिक र भविष्यको वृत्ति विकासबारे हाम्रो ध्यान कति पुग्छ?

नर्सको योगदानलाई धन्यवादमा मात्र सीमित राख्ने कि उनीहरूको अधिकार, अवसर र नेतृत्वलाई पनि स्वास्थ्य प्रणालीको अभिन्न अंग बनाउने? नेपालको नर्सिङ पेसाले आज यही प्रश्नको जवाफ खोजिरहेको छ।

तर त्यो रात बिरामीको अवस्था बिग्रन नदिन निरन्तर निगरानी गर्ने, जोखिम पहिचान गर्ने र उपचार टोलीलाई जोड्ने नर्सको भूमिका कति सम्झिइन्छ? अझ, त्यही नर्सको आफ्नै पेसागत भविष्य, सुरक्षित कार्यस्थल, उचित पारिश्रमिक र नेतृत्वमा पुग्ने अवसरबारे कसले सोच्छ?

यो प्रश्न नर्सको सम्मानका लागि मात्र होइन, स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तरका लागि पनि हो। नर्सिङ पेसा औषधि दिने वा चिकित्सकको निर्देशन पालना गर्ने काममा सीमित छैन। यो बिरामीको निरन्तर हेरचाह, स्वास्थ्य जोखिमको पहिचान, संक्रमण नियन्त्रण, परामर्श, पुनःस्थापना, स्वास्थ्य शिक्षा र समुदायको स्वास्थ्य संरक्षणसँग जोडिएको विशिष्ट व्यावसायिक जिम्मेवारी हो। तर नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीले नर्सिङ सेवाको महत्त्व स्वीकार गरेअनुसार यसको व्यावसायिक अधिकार, अवसर र संस्थागत सम्मान सुनिश्चित गर्न सकेको छ त?

जनशक्ति उत्पादन बढ्यो, रोजगारी र अवसरको तालमेल किन भएन?

नेपालमा नर्सिङ शिक्षाको विस्तारसँगै यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने जनशक्ति बढेको छ। नेपाल नर्सिङ परिषद्को आधिकारिक वेबसाइटमा २७ सेप्टेम्बर २०२६ सम्म अद्यावधिक विवरणअनुसार विभिन्न श्रेणीमा कुल १ लाख २९ हजार ४२० जनाको दर्ता अभिलेख छ। यसमा ८८ हजार ५८३ दर्तावाला नर्स, ३७ हजार ६२५ अनमी, २६४ बीएमएस, २ हजार ९० विशेषज्ञ र ८५८ विदेशी नर्स/मिडवाइफ समावेश छन्। तर यो परिषद्मा दर्ता भएको कुल अभिलेख हो, नेपालभित्र सक्रिय रूपमा रोजगारीमा रहेका जनशक्तिको संख्या होइन। विदेशमा रहेका, पेसा परिवर्तन गरेका वा हाल काम नगरेका व्यक्तिको अवस्था छुट्याउने अद्यावधिक श्रमबजार तथ्याङ्क आवश्यक छ। (स्रोत: नेपाल नर्सिङ परिषद्, Registration Status)

नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्को सन् २०१० को Report on Status of Nurses in Nepal ले बेरोजगारी, असुरक्षित कार्यस्थल, अत्यधिक कार्यबोझ, न्यून पारिश्रमिक, पेसागत सशक्तीकरणको कमी, रोजगारीमा शोषण, तालिमको अभाव र विदेश पलायनलाई नर्सिङ क्षेत्रका चुनौतीका रूपमा औँल्याएको थियो। प्रतिवेदनले अस्पतालमा नर्स–बिरामी अनुपात सुधार गर्न र नर्सको रोजगारी सुरक्षित बनाउनसमेत सुझाव दिएको थियो। डेढ दशकअघि पहिचान गरिएका यिनै समस्या आज पनि बहसमा रहनु नीतिगत पुनरावलोकनको विषय हो।

समस्या जनशक्ति उत्पादनमा मात्र छैन; उत्पादन भएको जनशक्तिलाई देशभित्र सम्मानजनक रोजगारी दिन नसक्नुमा पनि छ। निजी अस्पतालमा पारिश्रमिक, कामको समय, बिदा, सामाजिक सुरक्षा र कार्यस्थलको सुरक्षासम्बन्धी गुनासा सार्वजनिक हुँदै आएका छन्। २०२६ अप्रिल ४ मा राससबाट प्रकाशित समाचारअनुसार स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको नीति, योजना तथा अनुगमन महाशाखाले निजी मेडिकल तथा डेन्टल कलेज र अस्पताललाई २०२५ नोभेम्बर १ मा भएको सहमति कार्यान्वयन गर्न पुनः निर्देशन दिएको थियो। उक्त सहमतिअनुसार निजी मेडिकल तथा डेन्टल कलेजका शिक्षण अस्पतालमा कार्यरत नर्सलगायत स्वास्थ्यकर्मीलाई सरकारी पाँचौँ तहको सुरु तलब स्केल मासिक रु. ३४ हजार ७३० र अन्य निजी तथा सामुदायिक अस्पताल एवं डेन्टल कलेजमा त्यसको कम्तीमा ८० प्रतिशत अर्थात् रु. २७ हजार ७८४ उपलब्ध गराउनुपर्ने उल्लेख छ। यो रकम त्यतिबेलाको तलबमानमा आधारित हो। सहमति कार्यान्वयन नभएको गुनासोपछि पुनः निर्देशन दिनुपर्ने अवस्थाले नीति र व्यवहारबीचको दूरी देखाउँछ। (स्रोत: रासस, कान्तिपुर दैनिक, ४ अप्रिल २०२६)

एघारौँ तहको पद छ, तर नेतृत्वमा पहुँच कति छ?

नेपाल स्वास्थ्य सेवा नियमावली, २०५५ ले नर्सिङ जनशक्तिको वृत्ति विकासका लागि उच्च तहका पदको व्यवस्था गरेको छ। स्वास्थ्य सेवा विभागले प्रकाशित गरेको प्रमुख अस्पताल नर्सिङ प्रशासकको आधिकारिक कार्यविवरणमा यो पद एघारौँ तहको जनरल नर्सिङ समूहअन्तर्गत रहेको स्पष्ट उल्लेख छ।

यस पदको कार्यविवरण हेर्दा नर्सिङ नेतृत्व अस्पतालको प्रशासनिक काममा मात्र सीमित छैन। जनशक्ति प्रक्षेपण, बजेट तर्जुमा, गुणस्तरीय नर्सिङ सेवा, कर्मचारीको क्षमता विकास, निरन्तर पेसागत शिक्षा (CPD), अनुसन्धान, सेवा अनुगमन, नीति तथा निर्देशिका निर्माणमा सहजीकरण र बिरामीको सन्तुष्टि मूल्याङ्कनसम्मका जिम्मेवारी यसमा समेटिएका छन्। यसले नर्सिङ नेतृत्वको सम्भावित दायरा कति व्यापक हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ।

तर कानुनमा पद हुनु र व्यवहारमा पर्याप्त स्वीकृत दरबन्दी, रिक्तता, नियमित पदपूर्ति तथा बढुवाको अवसर उपलब्ध हुनु फरक कुरा हो। कति पद स्वीकृत छन्, कति रिक्त छन्, पछिल्ला वर्षमा कति पदपूर्ति भए र कति नर्स बढुवा भए भन्ने विवरण सार्वजनिक नगरी वृत्ति विकासको वास्तविक अवस्था बुझ्न सकिँदैन। क्लिनिकल विशेषज्ञता, सामुदायिक स्वास्थ्य, अनुसन्धान, स्वास्थ्य शिक्षा र नीति निर्माणमा समेत नर्सिङ जनशक्तिको नेतृत्वदायी भूमिका स्थापित हुनुपर्छ। बिरामीको प्रत्यक्ष हेरचाहबाट प्राप्त अनुभव नीति निर्माणमा उपयोग हुन नसक्नु स्वास्थ्य प्रणालीकै क्षति हो।

अधिकार र कर्तव्य : नर्सलाई जिम्मेवारी मात्र होइन, संरक्षण पनि चाहिन्छ

नेपाल नर्सिङ परिषद् ऐन, २०५२ ले नर्सिङ व्यवसायलाई व्यवस्थित गर्ने, शिक्षण संस्थाको मान्यता, योग्यता निर्धारण, दर्ता तथा व्यावसायिक अभ्यास नियमन गर्ने कानुनी आधार प्रदान गरेको छ। यसले नर्सिङ पेसा केवल सहायक सेवा नभई निश्चित योग्यता, दर्ता र व्यावसायिक मापदण्डबाट नियमन हुने पेसा हो भन्ने स्पष्ट पार्छ।

नर्सको अधिकार भन्नाले केवल तलब वा पदोन्नति बुझिँदैन। योग्यताअनुसार काम गर्ने अवसर, सुरक्षित र भेदभावरहित कार्यस्थल, उचित पारिश्रमिक, विश्राम तथा बिदा, सामाजिक सुरक्षा, सीप अद्यावधिक गर्ने तालिम, व्यावसायिक निर्णयमा सम्मान र कार्यस्थलमा हुने दुर्व्यवहारविरुद्ध संरक्षण पनि यसका आधार हुन्। बिरामीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न नर्सलाई पर्याप्त जनशक्ति, आवश्यक उपकरण र सुरक्षित कार्यपरिस्थिति उपलब्ध गराउनु संस्थाको दायित्व हो।

अधिकारसँगै कर्तव्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। आफ्नो योग्यता र व्यावसायिक कार्यसीमाभित्र रहेर सेवा दिनु, बिरामीको गोपनीयता र सम्मान जोगाउनु, सुरक्षित हेरचाह गर्नु, अभिलेख राख्नु, संक्रमण नियन्त्रणका मापदण्ड पालना गर्नु र आवश्यक अवस्थामा समयमै रेफरल गर्नु नर्सको व्यावसायिक जिम्मेवारी हुन्। बिरामीलाई सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्नु, जानकारी र सहमतिलाई महत्त्व दिनु तथा आफ्नो सीप र ज्ञान निरन्तर अद्यावधिक गर्नु पनि पेसागत आचरणका आधार हुन्। नर्सको अधिकारले बिरामीको अधिकारलाई कमजोर बनाउँदैन; बरु सुरक्षित कार्यस्थल र सक्षम जनशक्तिले बिरामीको सेवा गुणस्तर बढाउँछ।

नीति बनेका छन्, कार्यान्वयनको जवाफदेहिता कहाँ छ?

नेपालको राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीति, २०७६ ले स्वास्थ्य प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन दक्ष जनशक्तिको उत्पादन, विकास, परिचालन र व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिएको छ। राष्ट्रिय नर्सिङ तथा मिडवाइफ्री रणनीति २०७७/७८–२०८७/८८ ले नर्सिङ तथा मिडवाइफ्री जनशक्तिको योजना, क्षमता विकास र व्यवस्थापनलाई रणनीतिक प्राथमिकतामा राखेको छ। यससँगै राष्ट्रिय स्वास्थ्य जनशक्ति रणनीति २०७७/७८–२०८६/८७ र नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्र रणनीतिक योजना २०७९/८०–२०८७/८८ ले पनि स्वास्थ्य जनशक्तिको उपलब्धता, वितरण र क्षमता विकासलाई स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढीकरणसँग जोडेको छ।

तर यी नीतिगत प्रतिबद्धता व्यवहारमा कति रूपान्तरित भए भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। नर्सिङ जनशक्तिको आवश्यकता प्रक्षेपण, प्रदेश र स्थानीय तहअनुसार दरबन्दी निर्धारण, कार्यबोझअनुसार जनशक्ति व्यवस्थापन, विशेषज्ञता र तालिममा लगानी, सेवा सर्तको प्रभावकारी नियमन तथा कार्यसम्पादनको नियमित अनुगमनमा अझै ठोस प्रगति आवश्यक छ। रणनीतिमा उल्लेखित लक्ष्यलाई वार्षिक बजेट, कार्यक्रम, जिम्मेवार निकाय र मापनयोग्य सूचकसँग जोड्न नसकिए नीति दस्तावेजमा सीमित रहनेछ। सरकारले नर्सिङ रणनीतिको प्रगति नियमित रूपमा सार्वजनिक गरी लक्ष्यअनुसार बजेट खर्च, जनशक्ति परिचालन, रोजगारी र वृत्ति विकासको अवस्थाको समीक्षा गर्नुपर्छ।

विद्यालय नर्स : निर्देशिका छ, स्थायित्वको प्रश्न बाँकी

विद्यालय नर्सको भूमिका स्पष्ट छैन भन्ने आम गुनासो सुनिए पनि स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयबाट स्वीकृत विद्यालय स्वास्थ्य तथा नर्सिङ सेवा निर्देशिका, २०८१ ले उनीहरूको काम, कर्तव्य र अधिकार अनुसूची–५ मा स्पष्ट गरेको छ। निर्देशिकाले विद्यालय स्वास्थ्य प्रवर्द्धन, पोषण, किशोरकिशोरीको यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य, महिनावारी व्यवस्थापन, मानसिक स्वास्थ्य प्रवर्द्धन, प्राथमिक उपचार, आकस्मिक सेवा, स्वास्थ्य समस्याको पहिचान तथा रेफरललगायत जिम्मेवारी समेटेको छ।

निर्देशिकाले विद्यालय स्वास्थ्य कार्यक्रम सञ्चालन हुने विद्यालयमा कम्तीमा एक जना विद्यालय नर्स राख्ने व्यवस्था गरेको छ। विद्यार्थी संख्या एक हजारभन्दा बढी भए थप एक जना नर्स राख्न सकिने उल्लेख छ। स्थायी दरबन्दी सिर्जना नभएसम्म स्थानीय तहले करार सेवामा नियुक्त गर्न सक्ने व्यवस्था पनि छ। निर्देशिकाअनुसार करारमा नियुक्त विद्यालय नर्सको मासिक पारिश्रमिक स्वास्थ्य सेवाको सहायक पाँचौँ तहको सुरु तलब स्केलअनुसार हुनुपर्ने र क्षमता विकास तालिममा सहभागी गराउनुपर्ने व्यवस्था छ।

यसरी कार्यविवरण, पारिश्रमिक र तालिमको व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि स्थायी दरबन्दीको अभाव, एक आर्थिक वर्षको करार अवधि, स्थानीय तहअनुसार कार्यान्वयनमा हुन सक्ने भिन्नता र दीर्घकालीन वृत्ति विकासको सीमितताले यस कार्यक्रमको निरन्तरतामा चुनौती सिर्जना गर्न सक्छ। विद्यालय नर्सलाई कक्षाकोठामा स्वास्थ्य शिक्षा दिने व्यक्तिका रूपमा मात्र सीमित नगरी स्वास्थ्य परीक्षण, गोपनीय परामर्श, जोखिम पहिचान, अभिभावकसँग समन्वय र आवश्यक रेफरल गर्ने स्वास्थ्यकर्मीका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ। त्यसका लागि आवश्यक सामग्री, स्वास्थ्य इकाई, गोपनीय परामर्श कक्ष र नियमित प्राविधिक सुपरिवेक्षण सुनिश्चित हुनुपर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव : नर्सिङलाई करियर र नेतृत्वसँग जोड्ने

विश्व स्वास्थ्य संगठनको State of the World’s Nursing 2025 प्रतिवेदनले नर्सिङ शिक्षामा लगानी, सम्मानजनक रोजगारी, उचित पारिश्रमिक, नेतृत्व विकास र सेवा प्रवाहमा नर्सको भूमिका विस्तार गर्न जोड दिएको छ। प्रतिवेदनले नर्सिङ जनशक्ति बढाउनु मात्र पर्याप्त नहुने, उनीहरूलाई रोजगारी उपलब्ध गराउने, कार्यस्थल सुधार्ने र पेसामा टिकाइराख्ने नीतिगत लगानी आवश्यक रहेको औँल्याएको छ।

सिंगापुरजस्ता देशमा विशेषज्ञ नर्स र Advanced Practice Nurse का लागि थप शिक्षा, प्रमाणन र जिम्मेवारीसहितको करियर मार्ग विकास गरिएको छ। यस्तो अभ्यासले नर्सलाई व्यवस्थापनमा मात्र होइन, विशेषज्ञ क्लिनिकल सेवामा पनि उन्नति गर्ने अवसर दिन्छ। नेपालले पनि विशेषज्ञ नर्सिङ, सामुदायिक नर्सिङ, क्लिनिकल नेतृत्व, अनुसन्धान र शिक्षणका छुट्टाछुट्टै करियर मार्ग विकास गर्न सक्छ।

अबको बाटो : सम्मानलाई प्रणालीमा रूपान्तरण गरौँ

सरकारले राष्ट्रिय नर्सिङ जनशक्ति योजना तयार गरी दर्ता, सक्रिय रोजगारी, बेरोजगारी, विदेश पलायन, विशेषज्ञता, दरबन्दी र पारिश्रमिकको एकीकृत तथ्याङ्क प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। एघारौँ तहसम्मका स्वीकृत पद, रिक्तता, बढुवा र पदपूर्तिको विवरण सार्वजनिक हुनुपर्छ। निजी स्वास्थ्य संस्थामा न्यूनतम पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा, कामको समय, बिदा र सुरक्षित कार्यस्थलको व्यवस्था प्रभावकारी रूपमा अनुगमन गर्नुपर्छ।

विद्यालय नर्स कार्यक्रमका लागि संघीय न्यूनतम मापदण्ड, स्पष्ट रिपोर्टिङ संरचना, स्थानीय स्वास्थ्य संस्थासँग रेफरल संयन्त्र र करियर विकासको बाटो बनाउनुपर्छ। निजी क्षेत्रले नर्सलाई सस्तो श्रमशक्तिका रूपमा होइन, सेवाको गुणस्तर निर्धारण गर्ने व्यावसायिक जनशक्तिका रूपमा लिनुपर्छ। नर्सिङ शिक्षण संस्थाले पनि उत्पादन हुने जनशक्तिको सीप, व्यावहारिक अभ्यास र श्रमबजारको मागबीच तालमेल मिलाउनुपर्छ। नर्सिङ समुदायले व्यावसायिक आचारसंहिता, निरन्तर सिकाइ, बिरामीको अधिकार र सामूहिक पेसागत नेतृत्वलाई बलियो बनाउनुपर्छ।

नर्सको भविष्य सुरक्षित नगरी स्वास्थ्य सेवा कसरी सुरक्षित हुन्छ?

अस्पतालमा बिरामीको जीवन जोगाउने नर्सलाई धन्यवाद दिनु राम्रो कुरा हो। तर धन्यवादले मात्र उनको श्रमको मूल्य तिर्दैन, सुरक्षित कार्यस्थल बनाउँदैन र नेतृत्वको ढोका खोल्दैन। नर्सलाई सम्मान गर्ने समाजले उनको अधिकार सुनिश्चित गर्नुका साथै कर्तव्य निर्वाह गर्न आवश्यक वातावरण पनि दिनुपर्छ।

नर्सिङ पेसाको भविष्य सुरक्षित गर्नु भनेको एउटा पेसागत समूहको माग पूरा गर्नु मात्र होइन; स्वास्थ्य सेवाको निरन्तरता, गुणस्तर र नागरिकको उपचार अधिकार सुरक्षित गर्नु हो। बिरामीको पीडा बुझ्ने नर्सको आवाज राज्यले नसुन्ने हो भने स्वास्थ्य प्रणालीले आफ्नै आधार कमजोर बनाइरहेको हुन्छ।

हामी अस्पतालमा नर्सबाट चौबीसै घण्टा सेवा, संवेदना र जिम्मेवारी अपेक्षा गर्छौँ; तर उनीहरूलाई सुरक्षित रोजगारी, उचित पारिश्रमिक, वृत्ति विकास र निर्णय तहमा सम्मानजनक स्थान दिन तयार छौँ त?

नेपाल प्रिमियर लिग (एनपिएल) अन्तर्गत जारी खेलमा काठमाण्डू गोर्खाजले लुम्बिनी लायन्सलाई जितका लागि १६१ रनको मध्यम लक्ष्य दिएको छ।

कीर्तिपुरस्थित त्रिवि क्रिकेट मैदानमा टस हारेर पहिले ब्याटिङ गरेको काठमाण्डूले निर्धारित २० ओभरमा ८ विकेट गुमाउँदै १६० रन बनायो। काठमाण्डूका लागि ओपनर डेभिड वार्नरले सर्वाधिक ६६ रनको योगदान दिए। उनले ५० बल खेल्दै ९ चौका र १ छक्का प्रहार गरे।

वार्नर र अर्का ओपनर साहिल पटेल मिलेर पहिलो विकेटका लागि १०४ रनको उत्कृष्ट शतकीय साझेदारी गरेका थिए। पटेलले ३६ बलमा २ चौका र २ छक्कासहित ३८ रन बनाए।

तर, ओपनर जोडी आउट भएसँगै काठमाण्डूको इनिङ्स धर्मराएको थियो। मध्यक्रमका ब्याटरहरू सस्तैमा समेटिएपछि काठमाण्डूले लगातार विकेट गुमायो। कप्तान करण केसी ९ रन, विलियम बोसिस्टो शून्य, रसिद खान १ रन तथा जहाँदाद खान ६ रनमा पेभेलियन फर्किए।

अन्तिमतिर सहान अराचिगेले आक्रामक ब्याटिङ गर्दै इनिङ्स उकासे। उनले मात्र १५ बलमा ३ चौका र १ छक्का प्रहार गर्दै अविजित ३४ रन बनाए। मोहम्मद आदिल आलम १ र सन्तोष यादव २ रनमा रनआउट भए भने भीम सार्की शून्य रनमा अविजित रहे।

बलिङतर्फ लुम्बिनी लायन्सका अभिषेक गौतम, शेर मल्ल र रुबेन ट्रम्पलम्यानले कसिलो बलिङ गरे। अभिषेकले ४ ओभरमा मात्र १५ रन खर्चेर २ विकेट लिए। शेर मल्लले ४ ओभरमा १९ रन दिएर २ विकेट तथा रुबेन ट्रम्पलम्यानले ३ ओभरमा २४ रन खर्चेर २ विकेट हात पारे।

१६१ रनको विजयी लक्ष्य पछ्याउँदै मैदान उत्रिएको लुम्बिनी लायन्सले १.१ ओभरमा कुनै विकेट नगुमाई ६ रन बनाएर खेलिरहेको छ। डार्सी सर्ट ४ र आसिफ शेख १ रनमा क्रिजमा छन्।

नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा पत्रकारको प्रश्न सुनेर आक्रोशित बनेका छन्।

शनिबार काठमाडौंको १५औं अधिवेशनबाट बाहिरिने क्रममा पत्रकारले ‘कांग्रेसको सभापति तपाईं हो कि गगन थापा ?’ भनी प्रश्न गरेपछि देउवा जंगिएका हुन्।

आफ्नो पक्षले राष्ट्रिय सभागृहमा आयोजना गरेको समानान्तर अधिवेशन सम्बोधन गरेर निस्किँदै गर्दा पत्रकारहरूले उनलाई कांग्रेसको आधिकारिक नेतृत्व र पछिल्लो राजनीतिक विवादबारे घेरेका थिए। त्यस क्रममा एक पत्रकारले ‘कांग्रेसको सभापति तपाईं हो कि गगन थापा हो खासमा ?’ भनेर सोधेका थिए।

प्रश्न भुइँमा खस्न नपाउँदै देउवाले आक्रोशित शैलीमा औंलो ठड्याउँदै भने, ‘त्यहाँ बोलिसकेँ मैले ! त्यहाँ बोलिसकेँ त ! ए भाइ, त्यहाँ बोलेको सुन्नुभएन तपाईंले ?’

पत्रकारले ‘सुनेका थियौं तर खास कुरा के हो ?’ भन्दै फेरि प्रश्न दोहोर्‍याएपछि उनले थप कड्किँदै भने, ‘त्यही हो ! मैले बोलिसकेको छु।’

यस्तै, बाहिरिने क्रममा सञ्चारकर्मीहरूले सामाजिक सञ्जालमा चर्चामा रहेको १८ करोड प्रकरण र सरकारले कारबाही गर्नुपर्ने हो कि होइन भनी सोधेको प्रश्नमा पनि देउवाले स्पष्ट जवाफ दिएनन्। उनले ‘नेपाल सरकारलाई सोध्नुस् न’ भन्दै पन्छाएका थिए।

देउवाले कार्यक्रमको मञ्चबाटै पार्टीभित्र १८ करोडको आर्थिक चलखेल भएको भन्दै असन्तुष्टि पोखेका थिए। तर, कार्यक्रमस्थलबाट बाहिरिएर गाडी चढ्दासम्म पनि पत्रकारहरूले नेतृत्व र विवादबारे लगातार प्रश्न गरिरहेपछि उनी झोक्किँदै गाडी चढेर बाहिरिएका हुन्।

यो पनि पढ्नुहोस्

देउवाले भने- बाफ रे बाफ १८ करोड... अब पैसामा पार्टी बेच्ने हामीले ?

कर्णाली प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्री मंगलबहादुर शाहीले पदभार सम्हालेको सय दिन पूरा हुँदा सरकारले केही कानुनी, पूर्वाधार तथा सेवा प्रवाहसम्बन्धी कामलाई उपलब्धिका रूपमा सार्वजनिक गरेको छ। तर विकास बजेट कार्यान्वयनको सुस्त गति र प्रदेशको समग्र विकाससँग जोडिएका ठूला तथा बहुवर्षीय आयोजनामा अपेक्षित प्रगति नदेखिँदा सरकारको सय दिनको उपलब्धि सीमित देखिएको छ।

सरकारले सार्वजनिक गरेको सय दिनको प्रगति विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को असोज मसान्तसम्म कुल बजेटको २० प्रतिशत मात्रै खर्च भएको छ। सरकारले पाँचवटा विधेयक प्रदेशसभामा पेस गर्न स्वीकृति दिएको, दुईवटा सडक पुल र १७ वटा झोलुङ्गे पुल निर्माण सम्पन्न गरेको तथा दशौँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताको तयारी अघि बढाएको जनाएको छ।

तर ठूला पूर्वाधार आयोजना सम्पन्न गर्ने, रुग्ण आयोजनालाई गति दिने, प्रशासनिक सुधारलाई प्रभावकारी बनाउने तथा विकास बजेट कार्यान्वयनमा भने उल्लेख्य उपलब्धि देखिएको छैन।

बजेट खर्च सुस्त

सरकारको विवरणअनुसार असोज मसान्तसम्म चालुतर्फ १७ करोड ३२ लाख रुपैयाँ र पुँजीगततर्फ ८१ करोड ६० लाख रुपैयाँ खर्च भएको छ। कुल खर्च २ अर्ब ५४ करोड ८७ लाख रुपैयाँ अर्थात् २० प्रतिशत रहेको उल्लेख छ।

यस्तै, असोज २० गतेसम्म २४ करोड २७ लाख रुपैयाँ राजस्व सङ्कलन भएको सरकारले जनाएको छ।

पूर्वाधारतर्फ जाजरकोटको सेपुखोला र रुकुम पश्चिमको ताल्चाखोलामा दुईवटा सडक पुल निर्माण सम्पन्न भएका छन्। ग्रामीण क्षेत्रको पहुँच विस्तारका लागि १७ वटा झोलुङ्गे पुल निर्माण गरिएको छ।

जाजरकोट भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणअन्तर्गत तीनवटा विद्यालय भवन निर्माण सम्पन्न भएको विवरणमा उल्लेख छ।

ठूला आयोजना अझै घोषणामै

प्रदेशका ठूला तथा बहुवर्षीय आयोजना सम्पन्न गर्ने विषयमा भने सरकारको उपलब्धि कमजोर देखिएको छ। रुग्ण तथा न्यून प्रगति भएका आयोजनालाई गति दिन सरोकारवालासँग छलफल गरिएको विवरण सार्वजनिक गरिए पनि ठोस निर्माण उपलब्धि भने उल्लेख गरिएको छैन।

सुर्खेत रिङरोडसहित जुम्ला, हुम्ला र जाजरकोटका सडक स्तरोन्नतिका लागि विश्व बैंकबाट कार्यसहमति प्राप्त भएको सरकारको दाबी छ। रुकुम पश्चिमको १८.४१७ किलोमिटर शीतलपोखरी–झुलखेत–चुनबाङ सडकको निर्माण सम्झौता भएर काम सुरु भएको छ।

तर प्रदेशको विकासका लागि महत्वपूर्ण मानिएका ठूला आयोजना निर्माण सम्पन्न भएको उपलब्धि सय दिनको विवरणमा देखिँदैन।

पाँच विधेयक र प्रशासनिक सुधार

कानुन निर्माणतर्फ सरकारले योगदानमा आधारित निवृत्तिभरण कोष, राजस्व सङ्कलन, खानेपानी तथा सरसफाइ र स्याउ विकास बोर्डसम्बन्धी चारवटा नयाँ विधेयक तथा दलित समुदायको सशक्तीकरणसम्बन्धी संशोधन विधेयक अघि बढाएको छ।

यसका अतिरिक्त छवटा कार्यविधि र दुईवटा निर्देशिका स्वीकृत गरिएको छ।

प्रशासनिक सुधारका नाममा प्रदेशका तालिम केन्द्रलाई एकीकृत गरी प्रशिक्षण प्रतिष्ठान बनाइएको छ। सरकारी कामकाजलाई प्रभावकारी बनाउन एकीकृत कार्यालय व्यवस्थापन प्रणाली लागू गरिएको र यातायात कार्यालय सुर्खेतमा प्रविधिमा आधारित एकल बिन्दु सेवा सुरु गरिएको सरकारको भनाइ छ।

लामो समयदेखि रोकिएको स्थानीय सेवाका कर्मचारी पदपूर्ति प्रक्रिया पनि अघि बढाइएको जनाएको छ।

स्वास्थ्य र खेलकुदमा केही प्रगति

स्वास्थ्यतर्फ दैलेख स्वास्थ्य सेवा कार्यालयलाई पाँच शैयाको डायलाइसिस सेवा सञ्चालन गर्न अनुमति दिइएको छ। सल्यानको दार्मामा फैलिएको स्क्रब टाइफस नियन्त्रणका लागि चिकित्सक, औषधि तथा परीक्षण किट परिचालन गरिएको सरकारले जनाएको छ।

खेलकुदतर्फ दशौँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताको उद्घाटन मिति मङ्सिर १६ गते तय गरिएको छ। सुर्खेत रंगशालाको निर्माण सम्पन्न भई हस्तान्तरण प्रक्रिया अघि बढेको छ।

राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा पदक जितेका १४६ जना खेलाडीलाई पुरस्कार प्रदान गरिएको छ।

विपद् व्यवस्थापन र राहत

विपद् व्यवस्थापनअन्तर्गत रसुवाको भोटेकोशी बाढी प्रभावितका लागि दुई करोड रुपैयाँ प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप राहत कोषमा उपलब्ध गराइएको छ।

कर्णालीका १० जिल्लाका विपद् व्यवस्थापन कोषमा शव ढुवानी तथा किरिया खर्चका लागि प्रतिजिल्ला १५ लाख रुपैयाँ र राहत सामग्री खरिदका लागि प्रतिजिल्ला २० लाख रुपैयाँ पठाइएको छ।

यस्तै, वन्यजन्तुबाट क्षति बेहोरेका ५८ जनालाई १३ लाख ५८ हजार रुपैयाँ राहत वितरण गरिएको छ। जाजरकोटका बाढीपहिरो प्रभावितलाई राहत सामग्रीसमेत उपलब्ध गराइएको सरकारले जनाएको छ।

सरकारले कर्णाली प्रदेशको एकीकृत प्रशासनिक भवन निर्माण सुरु गरेको उपलब्धि पनि सार्वजनिक गरेको छ।

समग्रमा सय दिनको अवधिमा सरकारले कानुन निर्माण, केही पुल तथा सार्वजनिक संरचना निर्माण, सेवा प्रवाह र राहत वितरणका क्षेत्रमा प्रगति देखाएको भए पनि प्रदेशको आर्थिक विकासको आधार बन्न सक्ने ठूला आयोजना, बहुवर्षीय योजनाको कार्यान्वयन र विकास बजेट खर्चको गति भने अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न सकेको छैन।

नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाले पार्टीभित्र आर्थिक चलखेल मौलाएको र नेताहरूको निष्ठामाथि प्रश्न उठेको बताएका छन्।

पार्टी सभापति गगन थापा जोडिएको भनिएको १८ करोड रुपैयाँको अडियो प्रकरणप्रति आक्रोश पोख्दै देउवाले ‘अब पैसामा पार्टी बेच्ने ?’ भन्दै प्रश्न गरे।

नेपाली कांग्रेस काठमाडौं जिल्ला कार्यसमिति (देउवा पक्ष) ले शनिबार राष्ट्रिय सभागृहमा आयोजना गरेको १५औं जिल्ला अधिवेशनको उद्घाटन समारोहलाई सम्बोधन गर्दै पूर्वसभापति देउवाले उक्त टिप्पणी गरेका हुन्।

समानान्तर गतिविधि गर्दै आएको देउवा पक्षको अधिवेशनमा उनीसहित नेताहरू शशांक कोइराला, प्रकाशमान सिंह, प्रकाशशरण महत र मोहनबहादुर बस्नेतलगायतका शीर्ष नेताहरू उपस्थित थिए।

कार्यक्रममा बोल्दै देउवाले पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको इनम सापकोटाको विवादास्पद अडियो प्रकरणबारे भने, ‘त्यो के नाम पो रे... इनम सापकोटाले १८ करोड भनेको छ, बाफ रे बाफ ! १८ करोड सानो पैसा हो र ? त्यो पैसा दिएर पार्टी किन्दियो, अब पैसामा पार्टी बेच्ने हामीले ?’

विशेष महाधिवेशनको सन्दर्भ जोड्दै देउवाले विगतको इतिहास स्मरण गराए। उनले सुवर्ण शमशेर सभापति हुँदा विशेष महाधिवेशन बोलाइएको र त्यसपछि आफू सभापति भएका बेला पनि त्यस्तै अभ्यास भएको उल्लेख गरे।

पार्टीमा विवाद भए नियमित वा विशेष महाधिवेशन बोलाउन आफूले पहिले नै सल्लाह दिएको दाबी गर्दै उनले प्रक्रिया मिचेर गरिएको कदमप्रति असन्तुष्टि जनाए।

‘मलाई धेरै पदको रहर छैन, म त अनरेबल रिटायरमेन्ट चाहन्छु,’ देउवाले भने, ‘अब पार्टी सभापति म छु, मलाई निकाल्ने अधिकार पनि छैन, मैले महाधिवेशन गराउने पनि होइन। साथीहरू आन्दोलनमा उत्रिएका छन्।’

काठमाडौं देशको राजधानी भएकाले यहाँ हुने राजनीतिक गतिविधिले देशभरि र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा समेत प्रभाव पार्ने भन्दै उनले काठमाडौं जिल्ला अधिवेशनको विशेष महत्त्व र जिम्मेवारी रहेको बताए।

आफू लामो राजनीतिक सङ्घर्ष, विद्यार्थी आन्दोलन र पटक-पटक जेलनेल भोगेर यो स्थानमा आइपुगेको स्मरण गर्दै उनले पैसाको बलमा पार्टी कब्जा गर्ने वा बदनाम गराउने प्रवृत्ति कुनै पनि हालतमा स्वीकार्य नहुने बताए।

नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का संयोजक पुष्पकमल दाहालले नेपाल प्रहरीको महानिरीक्षक (आइजिपी) पदबाट हटाइएका दानबहादुर कार्कीलाई अदालतले न्याय दिने दाबी गरेका छन्।

शनिबार काठमाडौंमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै संयोजक दाहालले सरकारले कार्कीलाई हटाएर चरम अन्याय गरेको आरोप लगाए।

‘आइजिपीको विषय अहिले सर्वोच्च अदालत पुगेको छ,’ दाहाल भने, ‘मलाई पूरा विश्वास छ, आइजिपीमाथि सरासर अन्याय भएको छ र सर्वोच्च अदालतले न्याय गर्छ।’

सरकारको कार्यशैलीप्रति आक्रोश पोख्दै उनले वर्तमान सरकार जनताको समस्याभन्दा पनि झिलिमिलीमा मात्रै रमाइरहेको टिप्पणी गरे।

यसैबीच, संयोजक दाहालले सरकारको स्वेच्छाचारिताबारे खबरदारी गर्न र आन्दोलनको वातावरण बनाउन प्रमुख राजनीतिक दलहरूसँग संवाद भइरहेको खुलासा गरे।

‘अन्य पार्टीहरूसँग छलफल चलिरहेको छ। हामी अहिले राष्ट्रिय जागरण अभियानमा छौं,’ उनले भने, ‘यो अभियान सकिएपछि समीक्षा गरेर आगामी आन्दोलनको ठोस योजना बनाउँछौं।’

उनले संविधान निर्माण र शान्ति प्रक्रियामा सँगै रहेका शक्तिहरूलाई एक ठाउँमा ल्याउने प्रयास भइरहेको बताए। ‘एमालेसँग मात्र होइन, कांग्रेस र अरू दलहरूसँग पनि संवाद भइरहेको छ,’ प्रचण्डले थपे, ‘सकेसम्म हिजोको संविधान र शान्ति प्रक्रियामा सहभागी सबै शक्तिहरूलाई एकै ठाउँमा जोडेर अघि बढ्नुपर्छ भन्ने हाम्रो बुझाइ छ।’

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले तिहार तथा छठ पर्वका अवसरमा उपभोक्तालाई भरपर्दो, नियमित र गुणस्तरीय विद्युत् आपूर्ति सुनिश्चित गर्न विशेष तयारी गरेको छ।

उज्यालोको पर्व तिहारमा विद्युत् आपूर्ति प्रभावित हुन नदिन उत्पादन, प्रसारण तथा वितरण प्रणालीलाई चुस्त राख्नुका साथै प्राविधिक जनशक्तिलाई चौबीसै घण्टा तयारी अवस्थामा राखिएको प्राधिकरणले जनाएको छ।

पर्वका समयमा विद्युत् प्रणालीको नियमित सञ्चालन र व्यवस्थापनका लागि प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक दीर्घायु कुमार श्रेष्ठको अध्यक्षतामा वरिष्ठ व्यवस्थापन टोलीको बैठक बसेको छ। बैठकले सम्भावित चुनौतीको व्यवस्थापन र प्राविधिक तयारीबारे छलफल गरेको हो।

त्यस्तै, प्रणाली सञ्चालन विभाग (एलडिसी), ग्रिड सञ्चालन विभाग तथा वितरण तथा ग्राहक सेवा निर्देशनालयअन्तर्गतका प्रादेशिक तथा प्रदेश डिभिजन कार्यालय प्रमुखहरूसँग भर्चुअल बैठक गरी आवश्यक निर्देशन दिइएको छ।

कार्यकारी निर्देशक श्रेष्ठले चाडबाड अवधिभर बिजुली अवरोध हुन नदिन सम्पूर्ण संयन्त्र परिचालन गर्न निर्देशन दिएका छन्। विद्युत् आपूर्तिमा कतै समस्या देखिए तत्काल मर्मत गरी सेवा सुचारु गर्न प्राविधिक टोलीलाई तयारी अवस्थामा रहन उनले सचेत गराए।

प्रसारणलाइन तथा वितरण प्रणालीको मर्मतसम्भार तत्काल सम्पन्न गर्न र ‘नो लाइट’ सेवामा आउने फोन नियमित उठाउँदै उपभोक्ताका गुनासो तत्काल सम्बोधन गर्न पनि उनले निर्देशन दिएका छन्।

प्राधिकरणका अनुसार यस वर्ष तिहारको लक्ष्मीपूजाका दिन साँझ विद्युत्को अधिकतम माग करिब १ हजार ७०० मेगावाट पुग्ने अनुमान छ। उक्त माग धान्न आन्तरिक उत्पादन नै पर्याप्त हुने कार्यकारी निर्देशक श्रेष्ठले बताए।

सो अवधिमा मुलुकभरको विद्युत् उत्पादन करिब २ हजार ५०० मेगावाट पुग्ने प्रक्षेपण छ। आन्तरिक मागभन्दा उत्पादन झन्डै ८०० मेगावाट बढी हुने भएकाले चाडबाडमा विद्युत् आपूर्ति सहज र पर्याप्त हुने उनले बताए।

पर्वभर माग र आपूर्तिको निगरानी गर्न एलडिसी, ग्रिड सञ्चालन विभाग र वितरण केन्द्रहरूबीच चौबीसै घण्टा समन्वय हुनेछ।

यसैबीच, प्राधिकरणले पर्वका समयमा विद्युत्को सुरक्षित प्रयोग गर्न आम उपभोक्तालाई आग्रह गरेको छ।

घरमा प्रयोग हुने विद्युतीय उपकरण तथा तारको अवस्था जाँच गर्न, गुणस्तरहीन सामग्री प्रयोग नगर्न र समस्या देखिए आफैँ मर्मत नगरी दक्ष प्राविधिकको सहयोग लिन प्राधिकरणले अनुरोध गरेको छ।

काठमाण्डू गोर्खाजका ओपनर डेभिड वार्नरले नेपाल प्रिमियर लिग (एनपिएल) मा लुम्बिनी लायन्सविरुद्ध उत्कृष्ट अर्धशतकीय पारी खेलेका छन्।

कीर्तिपुरस्थित त्रिवि क्रिकेट मैदानमा जारी खेलमा अस्ट्रेलियाका पूर्वकप्तान वार्नरले एनपिएल करिअरको पहिलो अर्धशतक पूरा गरेका हुन्।

टस हारेर पहिले ब्याटिङको निम्तो पाएको काठमाण्डूका लागि वार्नरले मात्र ३४ बलमा ५० रन बनाए। आक्रामक ब्याटिङ गरेका उनले यस क्रममा ८ चौका र १ छक्का प्रहार गरे। खेल जारी रहँदा उनी ४४ बलमा ९ चौका र १ छक्कासहित ६४ रन बनाएर क्रिजमा छन्।

वार्नरलाई अर्का ओपनर साहिल पटेलले उत्कृष्ट साथ दिइरहेका छन्। पटेल ३५ बलमा २ चौका र २ छक्कासहित ३८ रन बनाएर खेलिरहेका छन्।

यी दुईबीच पहिलो विकेटका लागि अविजित शतकीय साझेदारी भइसकेको छ। १३.१ ओभरको खेल सकिँदा काठमाण्डूले कुनै पनि विकेट नगुमाई १०४ रन जोडेर विशाल योगफलतर्फ अग्रसर भएको छ।

यसअघि लुम्बिनी लायन्सका कप्तान रोहित पौडेल, रुबेन ट्रम्पलम्यान, ग्रान्ट स्टुवार्ट, तिलक भण्डारी, डार्सी सर्ट र शेर मल्ललगायतका बलरहरूले विकेट लिन सकेका छैनन्।

आजको खेलमा जित हात पार्दै दुवै टोली प्लेअफको सम्भावना बलियो बनाउने रणनीतिमा छन्। हाल तालिकाको शीर्ष स्थानमा रहेको लुम्बिनीले ४ खेलबाट ७ अङ्क जोडेको छ।

लुम्बिनीले ३ खेलमा जित निकालेको छ भने एक खेल वर्षाका कारण रद्द भएको थियो।

उता ४ अङ्कसहित तालिकाको चौथो स्थानमा रहेको काठमाण्डूले यसअघिका ३ खेलमध्ये २ मा जित र एकमा हार व्यहोरेको छ।