नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) नेपाली क्रिकेटको ठूलो प्रतियोगितामध्ये एक बनेसँगै यसको प्रभाव मैदानभित्रको प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित रहन छाडेको छ। खेलाडी, प्रशिक्षक र टोलीको प्रदर्शनसँगै प्रसारण, प्रायोजन, टिकट बिक्री, फ्रेन्चाइज लगानी, होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, विज्ञापन, डिजिटल सेवा र रोजगारीमा हुने गतिविधिले एनपीएललाई खेलकुदसँग जोडिएको नयाँ व्यावसायिक बजारका रूपमा स्थापित गर्न थालेको छ।
दोस्रो संस्करणमा एनपीएलले ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको कुल आम्दानी गरेको तथ्यांकले प्रतियोगिताको आर्थिक आकार देखाउँछ। आठ फ्रेन्चाइज टोलीले राजस्व बाँडफाँटमार्फत १६ करोड १८ लाख रुपैयाँभन्दा बढी प्राप्त गरेका थिए भने नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान)को हिस्सामा ९ करोड २१ लाख रुपैयाँभन्दा बढी आएको थियो। तेस्रो संस्करणका लागि मिडिया र टिकटिङ अधिकारबाट मात्रै ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँको सम्झौता भइसकेको छ।
यी रकम प्रतियोगिताभित्रको प्रत्यक्ष कारोबार हुन्। त्यसबाहेक एनपीएलका कारण सिर्जना हुने अप्रत्यक्ष आर्थिक गतिविधिको आकार अझ फराकिलो छ। खेलाडी र टोलीका लागि होटलमा कोठा चाहिन्छ, रंगशाला पुग्न दर्शकले यातायात प्रयोग गर्छन्, खेल हेर्दा खाना तथा पेय पदार्थको कारोबार बढ्छ, प्रसारणका लागि प्राविधिक जनशक्ति परिचालन हुन्छ र प्रायोजकले आफ्नो ब्रान्ड प्रवर्द्धनमा खर्च गर्छन्। यसरी एउटै प्रतियोगिताले धेरै क्षेत्रलाई जोड्ने आर्थिक चक्र निर्माण गर्छ।
क्रिकेटको लोकप्रियताबाट व्यवसायसम्म
नेपालमा क्रिकेट नयाँ विषय होइन। तर एनपीएलले क्रिकेटको लोकप्रियतालाई व्यावसायिक संरचनासँग जोड्ने अवसर दिएको छ। राष्ट्रिय टोलीका खेलले दर्शक तान्दै आएको भए पनि फ्रेन्चाइज लिगले निश्चित टोली, खेलाडी, प्रायोजक र व्यावसायिक साझेदारलाई एउटै संरचनामा बाँधेको छ।
आठ फ्रेन्चाइज टोलीको उपस्थितिले प्रतियोगितालाई स्थानीय पहिचानसमेत दिएको छ। टोलीसँग जोडिएको ब्रान्ड निर्माण, जर्सी बिक्री, समर्थक सामग्री, सामाजिक सञ्जाल गतिविधि र प्रायोजनले क्रिकेटलाई बजारको उत्पादन बनाएको छ।
फ्रेन्चाइजको आम्दानी केवल प्रतियोगिताको अवधिमा टिकट बिक्रीबाट हुने रकममा निर्भर हुँदैन। टोलीले वर्षभरि ब्रान्ड निर्माण गर्न सके प्रायोजन, डिजिटल सामग्री, व्यापारिक साझेदारी र अन्य गतिविधिबाट पनि आम्दानीको आधार विस्तार गर्न सक्छ। यही कारण एनपीएलको विकाससँगै फ्रेन्चाइज टोलीको व्यावसायिक व्यवस्थापन पनि महत्वपूर्ण बन्न थालेको छ।
निजी क्षेत्रका लागि नयाँ बजार
एनपीएलको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष निजी क्षेत्रको लगानी हो। प्रतियोगिताका टोलीमा व्यवसायी तथा कम्पनीको लगानी भएपछि क्रिकेटमा निजी क्षेत्रको भूमिका बढेको छ।
फ्रेन्चाइज टोलीले खेलाडी अनुबन्ध, प्रशिक्षक, प्रशिक्षण, यात्रा, आवास, प्रचारप्रसार र व्यवस्थापनमा खर्च गर्छन्। यी खर्च प्रत्यक्ष रूपमा खेलकुद क्षेत्रमा देखिए पनि यसको रकम विभिन्न व्यवसाय हुँदै अर्थतन्त्रमा घुम्छ।
एउटा टोलीले होटलमा खर्च गर्दा होटल व्यवसायले आम्दानी गर्छ। यातायात कम्पनीले सेवा दिँदा उसले आम्दानी गर्छ। खेलाडीको जर्सी र प्रचार सामग्री बनाउन स्थानीय कम्पनी संलग्न हुँदा अर्को क्षेत्रमा कारोबार हुन्छ। कार्यक्रम व्यवस्थापन, सुरक्षा र डिजिटल सामग्री उत्पादनमा पनि छुट्टाछुट्टै जनशक्ति आवश्यक हुन्छ।
यसरी फ्रेन्चाइज क्रिकेटले एउटै व्यवसायमा मात्र पैसा केन्द्रित नगरी विभिन्न सेवा क्षेत्रमा रकम प्रवाह गर्ने अवस्था सिर्जना गर्छ।
प्रसारण अधिकार : क्रिकेटको ठूलो बजार
एनपीएलको व्यावसायिक विस्तारमा प्रसारण अधिकार सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हो। रंगशालामा सीमित दर्शकले मात्र खेल हेर्ने अवस्थाबाट प्रतियोगिता टेलिभिजन, ओटीटी र डिजिटल माध्यम हुँदै ठूलो दर्शक समूहसम्म पुग्छ।
तेस्रो संस्करणका लागि ओटीटी स्ट्रिमिङ अधिकार १८ करोड ४ लाख रुपैयाँमा र नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँमा सम्झौता भएको छ। टिकटिङ अधिकारसमेत जोड्दा मिडिया तथा टिकटिङबाट ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँको कारोबार भएको छ।
प्रसारण अधिकारको रकमले प्रतियोगिताको मूल्य मात्र देखाउँदैन, नेपाली खेल सामग्रीको बजार पनि विस्तार भइरहेको संकेत गर्छ। क्रिकेट हेर्न चाहने दर्शक देशभित्र मात्र नभई विदेशमा रहेका नेपालीसम्म पुग्छन्। यसले डिजिटल प्लेटफर्मलाई नेपाली खेल सामग्रीमा लगानी गर्ने आधार दिन्छ।
प्रसारणसँगै क्यामेरा, ग्राफिक्स, स्कोरिङ प्रणाली, कमेन्ट्री, सम्पादन, सामाजिक सञ्जाल सामग्री र प्राविधिक उत्पादनमा काम गर्ने जनशक्तिको माग बढ्छ। त्यसैले प्रसारण अधिकारबाट आउने रकमको प्रभाव मिडिया उद्योगसम्म पुग्छ।
विज्ञापनका लागि आकर्षक प्लेटफर्म
एनपीएलले विज्ञापन बजारलाई पनि नयाँ अवसर दिएको छ। क्रिकेटका खेलमा जर्सी, मैदान, डिजिटल बोर्ड, प्रसारण र सामाजिक सञ्जालमार्फत कम्पनीले आफ्नो ब्रान्ड प्रस्तुत गर्न सक्छन्।
नेपालमा क्रिकेटको दर्शक आधार ठूलो भएकाले एउटै प्रतियोगिताले ठूलो संख्यामा उपभोक्तासम्म पुग्ने अवसर दिन्छ। यही कारण प्रायोजकका लागि एनपीएल ब्रान्ड प्रवर्द्धनको महत्वपूर्ण माध्यम बन्दै गएको छ।
विज्ञापनको प्रभाव केवल प्रतियोगिता आयोजना गर्ने संस्थाको आम्दानीमा सीमित हुँदैन। विज्ञापन निर्माण गर्ने एजेन्सी, भिडियो उत्पादन कम्पनी, फोटोग्राफर, डिजाइनर, सञ्चारमाध्यम र डिजिटल सामग्री निर्माता पनि यससँग जोडिन्छन्।
खेलाडी स्वयं पनि ब्रान्डको हिस्सा बन्न थालेपछि व्यक्तिगत प्रायोजनको बजार विस्तार हुने सम्भावना हुन्छ। लोकप्रिय खेलाडीले सामाजिक सञ्जालमार्फत उत्पादन तथा सेवाको प्रचार गर्दा क्रिकेट र विज्ञापनबीचको सम्बन्ध अझ बलियो हुन्छ।
होटल र रेस्टुरेन्टमा कारोबार
एनपीएलको प्रत्यक्ष आर्थिक प्रभाव देखिने क्षेत्रमध्ये होटल तथा रेस्टुरेन्ट पनि हुन्। प्रतियोगिताका लागि देश तथा विदेशबाट आउने खेलाडी, प्रशिक्षक, प्राविधिक, सञ्चारकर्मी र समर्थकलाई आवास तथा खानाको आवश्यकता पर्छ।
काठमाडौंमा प्रतियोगिता सञ्चालन हुँदा टोलीको बसाइ, प्रशिक्षण र खेलका कारण होटलमा अतिरिक्त माग सिर्जना हुन्छ। खेलका दिन रंगशाला वरिपरिका रेस्टुरेन्ट तथा खाद्य व्यवसायमा पनि ग्राहक बढ्न सक्छन्।
यसलाई केवल ठूला होटलको कारोबारका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। रंगशाला आसपासका साना रेस्टुरेन्ट, चिया तथा खाजा पसल, पानी र अन्य खाद्य सामग्री बेच्ने व्यवसायले समेत दर्शकको चापबाट लाभ लिन सक्छन्।
प्रतियोगिताको अवधिमा हुने यस्तो अतिरिक्त कारोबारले स्थानीय अर्थतन्त्रमा छोटो समयमै पैसा चलायमान गराउँछ। तर यसको वास्तविक आकार कति हो भन्ने मापन गर्न व्यवस्थित अध्ययन भने आवश्यक छ।
यातायातदेखि सुरक्षा सेवासम्म
एनपीएलको प्रभाव यातायात क्षेत्रमा पनि देखिन्छ। खेल हेर्न आउने दर्शक, टोलीका सदस्य र प्राविधिकको आवागमनले सार्वजनिक तथा निजी यातायात सेवाको माग बढाउँछ।
टोलीको प्रशिक्षण र खेलका लागि छुट्टै यातायात व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। खेलाडी तथा प्राविधिकको होटलदेखि मैदानसम्मको आवागमनमा सवारी साधन प्रयोग हुन्छ। दर्शकले पनि सार्वजनिक यातायात, ट्याक्सी तथा अन्य सेवा प्रयोग गर्छन्।
त्यस्तै, रंगशालामा सुरक्षा, टिकट जाँच, दर्शक व्यवस्थापन र प्रवेश व्यवस्थापनका लागि ठूलो जनशक्ति परिचालन गर्नुपर्छ। यसले सुरक्षा तथा इभेन्ट व्यवस्थापन कम्पनीलाई पनि व्यवसायको अवसर दिन्छ।
रोजगारीको फराकिलो दायरा
एनपीएलको आर्थिक प्रभावको महत्वपूर्ण पक्ष रोजगारी हो। मैदानमा देखिने खेलाडीबाहेक प्रतियोगिताको पछाडि ठूलो जनशक्ति काम गर्छ।
अम्पायर, स्कोरर, मैदान कर्मचारी, ग्राउन्ड स्टाफ, सुरक्षा कर्मचारी, टिकट व्यवस्थापन, प्रसारण प्राविधिक, क्यामेरा अपरेटर, कमेन्टेटर, पत्रकार, फोटोग्राफर र डिजिटल सामग्री निर्माता यसका उदाहरण हुन्।
फ्रेन्चाइज टोलीको कार्यालय सञ्चालनदेखि सामाजिक सञ्जाल व्यवस्थापनसम्म विभिन्न प्रकारका काम सिर्जना हुन्छन्। खेलाडीको प्रशिक्षण र फिटनेसका लागि प्रशिक्षक, फिजियो, स्ट्रेन्थ एन्ड कन्डिसनिङ विज्ञ तथा अन्य सहयोगी जनशक्ति आवश्यक पर्छ।
यसले खेलकुदलाई रोजगारीको सम्भावना भएको क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सहयोग गर्छ। विशेषगरी युवा पुस्ताका लागि खेल पत्रकारिता, खेल व्यवस्थापन, डिजिटल सामग्री र खेल प्रसारणजस्ता नयाँ क्षेत्रमा करिअरको बाटो खुल्न सक्छ।
खेल सामग्रीको बजार
एनपीएलको विकाससँगै खेल सामग्रीको बजार पनि विस्तार हुने सम्भावना छ। ब्याट, बल, जर्सी, जुत्ता, प्रशिक्षण सामग्री तथा समर्थकले प्रयोग गर्ने टोलीका सामग्रीको माग बढ्न सक्छ।
फ्रेन्चाइज टोलीको जर्सी र अन्य सामग्री बिक्री गर्न सके टोलीका लागि अतिरिक्त आम्दानीको स्रोत बन्न सक्छ। स्थानीय उत्पादकले गुणस्तरीय सामग्री बनाउन सके आयातमा निर्भरता घटाउने र घरेलु उत्पादनको बजार विस्तार गर्ने अवसरसमेत सिर्जना हुन सक्छ।
यसका लागि टोली र व्यवसायीले आधिकारिक व्यापारिक संरचना विकास गर्नुपर्ने हुन्छ। लोकप्रिय टोलीको ब्रान्डलाई वर्षभरि प्रयोग गर्न सकिए एनपीएलको आर्थिक गतिविधि प्रतियोगिता चल्ने केही सातामा मात्र सीमित रहने छैन।
खेल पर्यटनको सम्भावना
एनपीएललाई खेल पर्यटनसँग जोड्ने सम्भावना पनि महत्वपूर्ण छ। विदेशी खेलाडी र प्रशिक्षक नेपाल आउँदा उनीहरू खेलका अतिरिक्त नेपाली संस्कृति र पर्यटकीय गन्तव्यसँग परिचित हुन सक्छन्।
त्यसैगरी, विदेशमा रहेका नेपाली क्रिकेट समर्थकलाई प्रतियोगिता हेर्न नेपाल आउने वातावरण बनाउन सकिए होटल, यातायात, रेस्टुरेन्ट र पर्यटन व्यवसायले प्रत्यक्ष लाभ लिन सक्छन्।
नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि एनपीएललाई खेल पर्यटनको सम्भावना भएको गतिविधिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। प्रतियोगितालाई पर्यटनसँग योजनाबद्ध रूपमा जोड्न सके क्रिकेट नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धनको नयाँ माध्यम बन्न सक्छ।
भविष्यमा काठमाडौं बाहिरका शहरमा आवश्यक पूर्वाधारसहित खेल सञ्चालन गर्न सकिए यसको प्रभाव अझ फराकिलो हुनेछ। एउटा खेलका लागि आउने दर्शकले स्थानीय पर्यटकीय क्षेत्र भ्रमण गर्ने वातावरण बनाउन सके खेल र पर्यटनलाई एउटै उत्पादनका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
सहरको अर्थतन्त्रमा प्रभाव
एनपीएल आयोजना हुने समयमा शहरको आर्थिक गतिविधि केही हदसम्म बढ्न सक्छ। खेलाडी र दर्शकको आवागमनसँगै होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात र खुद्रा व्यापारमा माग सिर्जना हुन्छ।
विशेषगरी खेल हुने दिनमा रंगशाला वरिपरिका व्यवसायले अतिरिक्त ग्राहक पाउन सक्छन्। यस्तो गतिविधि ठूलो राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको तुलनामा सानो देखिए पनि नियमित रूपमा आयोजना हुने ठूलो खेल प्रतियोगिताले स्थानीय व्यवसायका लागि निश्चित आम्दानीको स्रोत सिर्जना गर्न सक्छ।
यसको प्रभाव मापन गर्न खेल आयोजना हुने क्षेत्रको कारोबार प्रतियोगिताअघि र प्रतियोगिताको समयमा तुलना गर्न सकिन्छ। यस्तो अध्ययनले एनपीएलले स्थानीय अर्थतन्त्रमा वास्तविक रूपमा कति योगदान गर्छ भन्ने तथ्यमा आधारित निष्कर्ष निकाल्न सहयोग गर्नेछ।
क्यान र फ्रेन्चाइजको भूमिका
एनपीएलको आर्थिक विस्तारसँगै क्यान र फ्रेन्चाइज टोलीको जिम्मेवारी पनि बढेको छ। प्रतियोगिताबाट आम्दानी बढ्दै गएपछि त्यसको हिस्सा क्रिकेटको पूर्वाधार, खेलाडी विकास र घरेलु संरचना बलियो बनाउन प्रयोग गर्न सकिए यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुनेछ।
फ्रेन्चाइजले पनि केवल प्रतियोगिताको समयमा टोली सञ्चालन गर्नेभन्दा बाहिर गएर स्थानीय क्रिकेट, युवा खेलाडी र समुदायसँग जोडिने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। यसले ब्रान्डलाई बलियो बनाउनुका साथै क्रिकेटको आधारभूत संरचना विकासमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
आर्थिक प्रभाव मापन गर्नुपर्ने समय
एनपीएलको चर्चा प्रायः टिकट, प्रायोजन र प्रसारणबाट हुने प्रत्यक्ष आम्दानीमा केन्द्रित हुन्छ। तर यसको वास्तविक आर्थिक प्रभाव बुझ्न अप्रत्यक्ष कारोबार पनि मापन गर्नुपर्ने हुन्छ।
प्रतियोगिताका कारण कति होटल बुक भए, रेस्टुरेन्टको कारोबार कति बढ्यो, कति जनाले रोजगारी पाए, यातायातमा कति अतिरिक्त कारोबार भयो र पर्यटन क्षेत्रमा कति आगन्तुक थपिए भन्ने तथ्यांक संकलन गर्न सके एनपीएलको आर्थिक योगदान स्पष्ट हुनेछ।
यस्तो तथ्यांक भविष्यका संस्करणका लागि पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। लगानीकर्ताले कुन क्षेत्रमा सम्भावना छ भन्ने बुझ्न सक्छन् भने आयोजकले पनि आफ्नो व्यावसायिक रणनीति सुधार गर्न सक्छ।
चुनौती पनि छन्
एनपीएलको बजार विस्तारसँगै चुनौती पनि छन्। प्रतियोगिताको आम्दानी बढ्दै जाँदा खर्च, पारदर्शिता र व्यवस्थापनको विषय महत्वपूर्ण हुन्छ। फ्रेन्चाइज टोलीले व्यावसायिक रूपमा टिकाउ आम्दानीको स्रोत बनाउन नसके निजी लगानी दीर्घकालीन नहुन सक्छ।
त्यस्तै, खेलाडीको पारिश्रमिक, पूर्वाधार, प्रसारणको गुणस्तर, दर्शक सुविधा र मैदान व्यवस्थापनमा निरन्तर सुधार आवश्यक हुन्छ। प्रतियोगिताको लोकप्रियता मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई व्यावसायिक मूल्यमा रूपान्तरण गर्न व्यवस्थित योजना चाहिन्छ।
एनपीएलको आर्थिक प्रभाव काठमाडौंमा मात्र सीमित राख्ने कि देशका अन्य शहरसम्म विस्तार गर्ने भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण छ। आवश्यक पूर्वाधार तयार पारेर विभिन्न शहरमा खेल सञ्चालन गर्न सकिए स्थानीय अर्थतन्त्रमा यसको प्रभाव अझ बढ्न सक्छ।
क्रिकेटबाट खेलकुद उद्योगतर्फ
एनपीएलको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना नेपाली क्रिकेटलाई खेलकुद उद्योगको एउटा बलियो आधार बनाउनु हो। प्रतियोगिता नियमित हुँदै जाँदा खेलाडीको मूल्य, प्रसारण अधिकार, प्रायोजन, टिकट, डिजिटल सामग्री र फ्रेन्चाइजको व्यावसायिक मूल्य बढ्न सक्छ।
यससँगै अन्य खेलले पनि व्यावसायिक प्रतियोगिता आयोजना गर्ने आधार पाउन सक्छन्। क्रिकेटमा बनेको दर्शक बजार र प्रायोजनको अनुभवलाई फुटबल, भलिबल, बास्केटबललगायत अन्य खेलमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यस अर्थमा एनपीएलको सफलता क्रिकेटको मात्र विषय होइन। यसले नेपालमा खेलकुदलाई मनोरञ्जन, व्यवसाय र रोजगारीसँग जोडेर हेर्ने दृष्टिकोण विकास गर्न सक्छ।
मैदानभन्दा बाहिरको एनपीएल
एनपीएलको मूल्यांकन उपाधि जित्ने टोली वा सर्वाधिक रन बनाउने खेलाडीको प्रदर्शनबाट मात्र हुँदैन। प्रतियोगिताले कति लगानी आकर्षित गर्यो, कति रोजगारी सिर्जना गर्यो, कति व्यवसायलाई ग्राहक दियो र नेपाली खेलकुदको बजार कति विस्तार गर्यो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।
दोस्रो संस्करणमा ४७ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको कुल आम्दानी र तेस्रो संस्करणका मिडिया तथा टिकटिङ अधिकारमा ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँको सम्झौताले यसको व्यावसायिक आकार विस्तार भइरहेको देखाउँछ।
अबको चुनौती भनेको यो आर्थिक गतिविधिलाई दिगो बनाउनु हो। पारदर्शी व्यवस्थापन, निजी क्षेत्रको दीर्घकालीन लगानी, राम्रो पूर्वाधार, दर्शक सुविधा र तथ्यमा आधारित आर्थिक अध्ययन गर्न सकिए एनपीएल नेपाली क्रिकेटको वार्षिक प्रतियोगिताभन्दा माथि उठ्न सक्छ।
क्रिकेटको मैदानमा एउटा चौका वा छक्का सकिएपछि खेलको एउटा क्षण समाप्त हुन्छ। तर त्यस खेलका लागि होटलमा खर्च भएको रकम, यातायातमा भएको कारोबार, प्रसारणमा परिचालन भएको जनशक्ति, विज्ञापनमा भएको लगानी र टिकट किन्न दर्शकले गरेको खर्च अर्थतन्त्रमा घुमिरहन्छ। यही कारण एनपीएललाई नेपाली क्रिकेटको प्रतियोगितासँगै विस्तार हुँदै गएको एउटा खेलकुद व्यवसायका रूपमा हेर्न थालिएको छ।
एनपीएलको दीर्घकालीन सफलता त्यसैले ट्रफी र कीर्तिमानमा मात्र होइन, क्रिकेटलाई कति ठूलो र व्यवस्थित आर्थिक गतिविधिमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुनेछ।
प्रकाशित: ११ आश्विन २०८३ ०९:१७ आइतबार