नेपालमा खेलकुदको चर्चा हुँदा पछिल्ला वर्षहरूमा क्रिकेट र फुटबलले बढी स्थान ओगट्ने गरेका छन्। तर देशको गाउँदेखि सहरसम्म सबैभन्दा व्यापक रूपमा खेलिने खेलमध्ये भलिबल अग्रस्थानमा पर्छ। विशेषगरी पहाडी र ग्रामीण क्षेत्रमा भलिबल केवल खेल मात्र नभई मनोरञ्जन, सामाजिक सम्बन्ध र स्थानीय पहिचानसँग जोडिएको संस्कृतिको हिस्सा बनेको छ। यही लोकप्रियतालाई आधार मान्दै नेपाल सरकारले सन् २०१७ मा भलिबललाई नेपालको राष्ट्रिय खेल घोषणा गरेको थियो।
तर राष्ट्रिय खेलको सम्मान पाएपछि अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—भलिबलले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपाललाई कति उचाइमा पुर्याउन सफल भएको छ? यसको उत्तर मिश्रित छ। घरेलु लोकप्रियता अत्यन्त बलियो भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय सफलताको यात्रा अझै अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न सकेको छैन।
गाउँ–गाउँमा लोकप्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अझै संघर्ष
नेपालमा भलिबलको इतिहास सन् १९३० को दशकदेखि सुरु भएको मानिन्छ। प्रारम्भमा कलेज, नेपाली सेना र नेपाल प्रहरीमार्फत फैलिएको यो खेल पछि देशका विभिन्न भूभागमा विस्तार भयो। सन् १९७३ मा काठमाडौंमा पहिलो राष्ट्रिय भलिबल प्रतियोगिता आयोजना भएपछि यसको संस्थागत विकासले गति लियो भने त्यसको एक वर्षपछि नेपाल भलिबल संघ स्थापना भयो।
भलिबलको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको सहज पहुँच हो। क्रिकेट वा फुटबलजस्तो ठूलो मैदान आवश्यक नपर्ने भएकाले सानो स्थान, नेट र बलकै भरमा पनि यो खेल सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यही कारण हिमाली र पहाडी गाउँसम्म भलिबल लोकप्रिय बनेको छ। विद्यालय, कलेज, क्लब तथा स्थानीय प्रतियोगिताले निरन्तर नयाँ खेलाडी उत्पादन गरिरहेका छन्। तर स्थानीय तहको यही लोकप्रियता अझै राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको स्थायी सफलतामा रूपान्तरण हुन सकेको छैन।
पुरुष भलिबल : प्रतिभा प्रशस्त, उपलब्धि सीमित
नेपाली पुरुष भलिबल टोलीले लामो समयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सहभागिता जनाउँदै आएको छ। नेपालले एसियाली खेलकुदमा सन् १९७८, १९८२, १९८६, २०१८ र २०२२ मा सहभागिता जनाएको छ। यद्यपि, ती प्रतियोगितामा नेपाल शीर्ष एसियाली टोलीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने स्तरमा पुग्न सकेको छैन।
यसको अर्थ नेपाली खेलाडीमा प्रतिभाको अभाव छ भन्ने होइन। मुख्य समस्या तयारी, पूर्वाधार, वैज्ञानिक प्रशिक्षण र निरन्तरताको कमी हो।
नेपालले दक्षिण तथा मध्य एसियाली प्रतियोगितामा भने आफ्नो उपस्थिति देखाउँदै आएको छ। पुरुष टोलीले सन् २०१७ को एसियन सेन्ट्रल जोन सिनियर पुरुष भलिबल च्याम्पियनसिपमा तेस्रो स्थान हासिल गरेको थियो। तर त्यसपछि निरन्तर पदक जित्दै क्षेत्रीय शक्तिका रूपमा स्थापित हुने यात्रा भने अधुरै छ।
अन्तर्राष्ट्रिय टोलीसँग प्रतिस्पर्धा गर्दा नेपाली टोलीले स्पाइकको शक्ति, ब्लकको उचाइ, सर्भिसको गति, रिसिभको स्थिरता तथा लामो र्यालीमा मानसिक धैर्यजस्ता पक्षमा अझ सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
महिला भलिबल : नेपालको सबैभन्दा उज्यालो सम्भावना
नेपाली भलिबलको सबैभन्दा सफल अध्याय महिला टोलीसँग जोडिएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली महिला टोलीले पुरुष टोलीभन्दा प्रभावशाली प्रदर्शन गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको प्रतिष्ठा बढाएको छ।
सन् २०१९ मा नेपालले एसियन सेन्ट्रल जोन सिनियर महिला भलिबल च्याम्पियनसिपमा एक सेट पनि नगुमाई उपाधि जित्दै इतिहास रचेको थियो। यो उपलब्धिले नेपाली महिला खेलाडी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम रहेको स्पष्ट प्रमाणित गरेको छ।
यद्यपि चुनौतीहरू अझै बाँकी छन्। घरेलु प्रतियोगिताको निरन्तरता, आर्थिक सुरक्षा, नियमित प्रशिक्षण, करियर व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय एक्सपोजरको अभावले प्रतिभाशाली खेलाडीलाई आफ्नो पूर्ण क्षमता प्रदर्शन गर्न कठिन बनाइरहेको छ।
किन पछि परिरहेको छ नेपाली भलिबल?
भलिबल लोकप्रिय भए पनि अपेक्षित अन्तर्राष्ट्रिय सफलता हासिल गर्न नसक्नुका पछाडि केही संरचनागत कमजोरी जिम्मेवार छन्।
पहिलो, आधुनिक पूर्वाधारको अभाव। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलाडी उत्पादन गर्न अत्याधुनिक इन्डोर हल, जिम, फिटनेस सेन्टर र पुनर्स्थापना (रिह्याब) सुविधा आवश्यक हुन्छ। नेपालमा अधिकांश खेलाडी सीमित स्रोतसाधनमै अभ्यास गर्न बाध्य छन्।
दोस्रो, नियमित घरेलु प्रतियोगिताको अभाव। वर्षमा केही प्रतियोगिता खेलेर मात्र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विकास गर्न सकिँदैन। व्यावसायिक लिग, क्लब प्रतियोगिता र नियमित राष्ट्रिय प्रतियोगिता अपरिहार्य छन्।
तेस्रो, वैज्ञानिक प्रशिक्षणको कमी। आधुनिक भलिबलमा केवल खेल कौशल पर्याप्त हुँदैन। जम्प, गति, शक्ति, पोषण, रिकभरी, मानसिक तयारी, भिडियो विश्लेषण तथा खेलाडीको प्रदर्शन मूल्याङ्कनलाई पनि समान प्राथमिकता दिनुपर्छ।
चौथो, प्रतिभा पहिचान गर्ने प्रणाली कमजोर हुनु। गाउँ–गाउँमा रहेका प्रतिभाशाली खेलाडीलाई व्यवस्थित रूपमा छनोट गरी प्रदेश, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुर्याउने संरचना अझै बलियो बनाउनु आवश्यक छ।
नेपालका लागि किन ठूलो सम्भावना बोकेको खेल हो भलिबल?
नेपालको भौगोलिक बनावट र सामाजिक परिवेश भलिबलका लागि निकै अनुकूल छ। देशका अधिकांश जिल्लामा यसको पहुँच स्थापित भइसकेको छ। विद्यालय र स्थानीय तहबाट खेलाडी उत्पादन गर्ने आधार पनि बलियो छ।
नेपालमा युवा जनसंख्या ठूलो भएकाले विद्यालय तहदेखि नै प्रतिभा पहिचान, प्रशिक्षण र प्रतिस्पर्धात्मक विकासको स्पष्ट योजना कार्यान्वयन गर्न सके आगामी दशकमा बलियो राष्ट्रिय टोली निर्माण गर्न सकिन्छ।
दक्षिण एसियाली क्षेत्रलाई लक्षित गर्दै भारत, श्रीलंका, पाकिस्तान र बंगलादेशजस्ता टोलीसँग नियमित अन्तर्राष्ट्रिय खेल खेल्ने वातावरण बनाउन सके नेपाली खेलाडीको अनुभव र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता दुवै बढ्नेछन्।
राष्ट्रिय खेललाई अब राष्ट्रिय प्राथमिकता आवश्यक
भलिबललाई राष्ट्रिय खेल घोषणा गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। राष्ट्रिय खेलको वास्तविक अर्थ खेलाडीलाई गुणस्तरीय सुविधा, सम्मान र दीर्घकालीन करियर उपलब्ध गराउनु हो।
नेपालले विद्यालयदेखि राष्ट्रिय टोलीसम्मको स्पष्ट विकास संरचना निर्माण गर्न आवश्यक छ। विद्यालयस्तरीय प्रतियोगिता, पालिकास्तरीय क्लब प्रणाली, जिल्ला र प्रदेश लिग, राष्ट्रिय व्यावसायिक लिग तथा त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय एक्सपोजरको चरणबद्ध प्रणाली विकास गर्न सके प्रतिभा पलायन रोकिनेछ।
महिला र पुरुष दुवै टोलीमा समान लगानी आवश्यक छ। विशेषगरी महिला भलिबलले देखाएको सम्भावनालाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन सके नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय पदक जित्ने सम्भावना अझ बलियो बनाउन सक्छ।
नेपाल भलिबल संघले प्रतियोगिता आयोजना गर्ने भूमिकामा मात्र सीमित नभई दीर्घकालीन खेलाडी विकास, प्रशिक्षक उत्पादन, रेफ्री प्रशिक्षण, खेल विज्ञान, तथ्याङ्क विश्लेषण र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
निष्कर्ष : लोकप्रियताबाट पदक जित्ने यात्रातर्फ
नेपालमा भलिबलको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको लोकप्रियता हो। गाउँ–गाउँमा खेलिने यो खेल राष्ट्रिय पहिचानको प्रतीक बनेको छ। महिला टोलीले अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि जितेर सम्भावनाको स्पष्ट संकेत दिइसकेको छ भने पुरुष टोलीले पनि क्षेत्रीय स्तरमा आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरेको छ।
अब नेपालको लक्ष्य केवल अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सहभागिता जनाउने होइन, पदक जित्ने राष्ट्रका रूपमा स्थापित हुनु हुनुपर्छ।
नेपालसँग प्रतिभावान खेलाडी छन्, उत्साही दर्शक छन्, व्यापक लोकप्रियता छ र बलियो आधार पनि छ। अभाव छ भने व्यवस्थित योजना, पर्याप्त लगानी, आधुनिक पूर्वाधार, नियमित अन्तर्राष्ट्रिय एक्सपोजर र दीर्घकालीन सोचको।
यदि यी पक्षमा समयमै सुधार गर्न सकियो भने नेपाली भलिबल दक्षिण एसियाको बलियो शक्तिका रूपमा उदाउन सक्छ। आज गाउँको चौरमा खेलिरहेको कुनै युवा खेलाडी भोलि एसियाको ठूलो रंगशालामा नेपालको झण्डा बोकेर उभिन सक्छ।
अब नेपालले भलिबल खेल्छ कि खेल्दैन ? भन्ने प्रश्नबाट होइन नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय खेललाई कति गम्भीरतापूर्वक विकास गर्छ ? भन्ने प्रश्नसहित नेपाली भलिबलको भविष्य उठाउनुपर्ने आवश्यकता छ ।
प्रकाशित: १८ श्रावण २०८३ १९:२४ सोमबार