जुम्लाको हिमा गाउँपालिका-३ मोफ्ला गाउँमा अहिले धान भित्र्याउने चटारो छ। हिउँद पर्खाइमा छ, खेतहरू पहेंला बाला बोकेर झुकेका छन्, र गाउँका मानिसहरू हातमा हसिया समाएर गुनगुनाउँदै खेततिर दौडिरहेका छन्।
तर यहाँको धान काट्ने समय घाम-पानीले होइन, देउताले दिएको मितिले निर्धारण गर्छ। ‘धान पाके पनि हामीले हतार गर्न पाउँदैन,’ किसान गोपाल रोकायाले हाँस्दै भने, ‘देउताले "दिन भयो" भने मात्र खेतमा हसिया चल्छ।’
मोफ्लामा खेती धर्मसँग जोडिएको छ। असोज २२ गते लाग्ने राहदेव मन्दिरको मेला यहाँको कृषि चक्रको केन्द्र हो। मेला सकिएपछि गाउँका धामी-झाँक्रीहरू भेला भएर देउतासँग खेतीका मितिहरू माग्छन्, कहिले रोप्ने, कहिले गोड्ने, कहिले काट्ने। यस वर्ष देउताले कात्तिक ९ गते धान काट्ने अनुमति दिए। त्यसअघि खेतमा हिँड्न पनि मान्यता थिएन। रोकायाले भने, ‘धान पाकेको देख्दा मन चस्किन्छ, तर परम्परा तोड्न सकिँदैन। देउताको आदेश नै पहिलो प्राथमिकता हो।’
देउताले दिन दिएपछि मोफ्ला गाउँमा एकैदिन धान काट्ने चहलपहल सुरु हुन्छ। बिहानको चिसो हावामा गाउँभर गीत घन्किन्छ। महिलाहरू जिउलातिर लाग्छन्, पुरुषहरू हसिया धार लगाउँछन्। कसैले अघि-पछि सुरु गर्न पाउँदैन। सबैले एउटै दिनमा खेतमा पस्नुपर्छ, एउटै लयमा काम गर्नुपर्छ। ‘यो चलनले न त असमानता रहन्छ, न कसैको खेतमा जनावर पस्छ,’ पृथी रावतले बताए, ‘देउताले दिएको मितिले गाउँ एकै डोरीमा बाँधिन्छ।’
मोफ्लाको चौशिला, बढाखेत, घोटी, स्याल, दुनी, आर, लाडे र ठिन्के जस्ता दर्जनौं जिउलामा करिब २५० हेक्टर खेतमा मार्सीधान खेती गरिन्छ। यहाँको उब्जनीले करिब ६ महिनासम्म गाउँभर अन्न पुग्छ। रोपाइँ, गोडमेल र घाँस काट्ने दिन पनि देउताको आदेशअनुसार नै तय हुन्छ। वैशाख पूर्णिमामा धामी-झाँक्रीहरूले रोपाइँको अनुमति माग्छन्। यदि कसैले तोकिएको मितिभन्दा एक दिन अघि वा पछि धान काट्यो भने मन्दिरमा बलि चढाउनुपर्ने प्रचलन अझै जीवित छ।
‘यो डर होइन, आस्था हो,’ रावत भन्छन्, ‘हाम्रो खेतमा फल्ने अन्न देउताको आशीर्वाद हो भन्ने विश्वासले हामीलाई आजसम्म बाँधेको छ।’
जब आधुनिकता गाउँमा पस्दैछ, धेरै ठाउँमा पुराना चलनहरू हराउँदैछन्। तर मोफ्लामा अझै पनि देउतासँग दिन माग्ने परम्परा जस्ताको तस्तै छ। यहाँका युवाहरू पनि यो चलनलाई बोझ होइन, गौरवका रूपमा हेर्छन्। २५ वर्षका किसान दलबहादुर रोकायाले भने, ‘यो चलनले हामीलाई फरक बनाएको छ। यहाँ खेती मात्र होइन, सामूहिकता र श्रद्धाको संस्कृति पनि बाँधिएको छ।’
मोफ्ला गाउँमा धान काट्ने दिन केवल कृषि गतिविधि होइन, यो सामूहिक श्रद्धा, एकता र अनुशासनको प्रतीक हो। कात्तिकको घाममा जब खेतहरू सुनौला चम्किन्छन्, र हसियाको टुनटुन आवाज गाउँभर गुन्जिन्छ, त्यो क्षण मोफ्लाका लागि केवल धान काट्ने समय होइन, देउतासँगको सम्झौता पूरा गर्ने घडी हो।
‘देउताले दिएको मितिमा काम गर्दा खेत फल्छ, गाउँमा शान्ति रहन्छ,’ खेतको किनारमा उभिएका गोपाल रोकायाले भने, ‘यहाँ खेती धानको मात्र होइन, विश्वासको पनि हुन्छ।’
प्रकाशित: १२ कार्तिक २०८२ १३:१० बुधबार