अमेरिकी प्रभुत्वको विश्वव्यवस्थाको ठाँउमा अहिले शक्तिशाली राष्ट्रबिचको प्रतिस्पर्धा र प्रतिद्वन्द्वितामा आधारित विश्व व्यवस्थाले स्थान लिएको छ। अहिले पहिलेजस्तो निश्चित र औपचारिक नियमका संरचना छैनन्। अहिले मुख्य कुरा आर्थिक, प्राविधिक र सैन्य शक्ति बनेको छ र धेरै पर्यवेक्षकले अनुमान गरेभन्दा तीव्र गतिमा यस्ता शक्तिलाई चीनले सञ्चय गरिरहेको छ।

अमेरिकी सैन्य र आर्थिक शक्ति तथा मूल्यहरूको एकाधिकारमा आधारित रहेको विश्व व्यवस्थाको युग अन्ततः समाप्त भएको छ। त्यससँगै युरोपले लामो समयदेखि उपभोग गर्दै आएको स्थायित्वको अवधि पनि अन्त्य भएको छ। विश्व अहिले निकै बढी अस्थिर र अनिश्चित बनेको छ र निकट भविष्यमा अझै बढी उथलपुथल देखिन सक्छ।

विगतमा विश्व व्यवस्थाको स्वरूप औद्योगिक रूपमा विकसित प्रमुख राष्ट्रहरूलाई समेट्ने जी–७/जी–८ संरचनामा स्पष्ट देखिन्थ्यो तर अहिले चीनको नेतृत्वमा रहेको सांघाई सहयोग संगठन (एससिओ), रुसको नेतृत्वमा रहेको युरेसियन इकोनोमिक युनियन तथा ब्रिक्स प्लस (ब्राजिल, रुस, भारत, चीन, दक्षिण अफ्रिका र अन्य सदस्य तथा साझेदार राष्ट्रहरू) जस्ता प्रतिस्पर्धी संरचनाहरू देखिएका छन्। यी सबै संरचनामा मुख्यतः उदाउँदा अर्थतन्त्र भएका राष्ट्रहरू छन्।

अमेरिकी प्रभुत्वको ठाउँ अब धेरै शक्तिकेन्द्रबिचको प्रतिस्पर्धामा आधारित नयाँ व्यवस्थाले लिएको छ। यसमा कुनै निश्चित, लिखित र सर्वमान्य नियमहरू छैनन्। यसको सट्टा आर्थिक, प्राविधिक र सैन्य शक्ति नै निर्णायक बनेको छ। यसले आणविक शक्ति भएका ठुला राष्ट्रबिच द्वन्द्व र युद्धको जोखिमसमेत बढाएको छ।

त्यसो त, यो नयाँ विश्व व्यवस्था कुनै पनि हिसाबले स्थिर छैन। युक्रेन युद्ध, पर्सियन गल्फ क्षेत्रमा जारी तनाव र अन्त्य गर्ने गम्भीर प्रयाससमेत नभएको म्यानमारको गृहयुद्धले यसको प्रमाण हुन्। त्यस्तै चीन–ताइवानबिच युद्धको निरन्तर खतरा र कोरियाली प्रायद्वीपको तनाव पनि हाल विद्यमान छ।

दुई ठुला युद्ध र इरानले होर्मुज जलडमरु अवरुद्ध गर्ने अवस्थाले विश्व अर्थतन्त्रमा ठुलो असर पारेको छ। तेल, ग्यास, मल तथा अन्य अत्यावश्यक वस्तुको मूल्य बढेको छ। दुवै द्वन्द्वमा ठुलो संख्यामा मानिसको मृत्यु भइरहेको छ भने तनाव थप चर्किने जोखिम बढ्दै गएको छ।

युक्रेन र इरानका द्वन्द्वले विश्वको बढी ध्यान आकर्षित गर्नु स्वाभाविक हो तर यी द्वन्द्वहरू अप्रत्यक्ष युद्धको स्वरूप पनि बोकेका छन् किनभने यिनको रणनीतिक प्रभाव बुझ्न वर्तमान विश्व शक्ति अमेरिका र उदाउँदो शक्ति चीनबिचको ऐतिहासिक प्रतिस्पर्धालाई ध्यान दिनुपर्छ।

चीन अहिले आफूलाई कम प्रचार गर्दै अघि बढिरहेको छ र चुपचाप रणनीतिक लाभ हासिल गरिरहेको छ। अर्कातर्फ अमेरिका पर्सियन गल्फ क्षेत्रमा कठिन अवस्थामा देखिएको छ र आफ्ना पुराना मित्र तथा सहयोगी राष्ट्रहरूसँग समेत तनाव बढाइरहेको छ। यो उच्चस्तरीय शक्ति संघर्ष दुई फरक राजनीतिक र आर्थिक प्रणालीबिचको प्रतिस्पर्धा हो, जसले २१औं शताब्दीको दिशा निर्धारण गर्नेछ।

अमेरिका अत्यधिक प्रतिस्पर्धात्मक बजार अर्थतन्त्र भएको र विश्वकै सबैभन्दा पुरानो लोकतन्त्र हो। यद्यपि यो अहिले प्रविधि उद्योगका केही विशाल कम्पनीहरूको प्रभाव र सम्भावित कुलीनतन्त्रको चुनौतीसँग जुधिरहेको छ।

यसको विपरीत चीन एक केन्द्रीकृत राज्य हो, जहाँ शक्तिशाली कम्युनिस्ट पार्टीले अर्थतन्त्र, सेना र समाजमाथि व्यापक नियन्त्रण राख्छ। केवल एक पुस्ताको अवधिमा चीन अत्यन्त गरिब र पिछडिएको देशबाट विश्व व्यवस्थाको शीर्ष स्थानका लागि वास्तविक प्रतिस्पर्धी बन्न सफल भएको छ। यसलाई जुनसुकै दृष्टिकोणबाट हेरे पनि यो असाधारण उपलब्धि हो।

चिनियाँ कम्युनिज्मको सबैभन्दा ठुलो रणनीतिक सफलता माओत्सेतुङको सांस्कृतिक क्रान्तिको उथलपुथलपछि देखियो। पार्टीको पूर्ण राजनीतिक नियन्त्रण कायम राख्दै देङ सियाओपिङले राज्य नियन्त्रित अर्थतन्त्रभित्र तीव्र गतिमा विस्तार हुने निजी क्षेत्रलाई विकास गर्ने अनुमति दिए। त्यसको परिणामस्वरूप चीनका धेरै उद्योगले अमेरिकालाई समेत पछाडि पारे। विशाल घरेलु बजारको बलमा चीनले एक प्रकारको कम्युनिस्ट हाइपर–क्यापिटलिज्म (अत्यधिक पुँजीवादी स्वरूपको कम्युनिस्ट अर्थतन्त्र) निर्माण गरेको छ।

चीनको मोडल सोभियत संघको मोडलभन्दा निकै फरक छ। सोभियत संघ सुरुदेखि नै पुँजीवादविरोधी र मुख्यतः वैचारिक परियोजनामा आधारित थियो तर चीनले आफ्ना राजनीतिक जरा कायम राख्दै इतिहासकै सबैभन्दा सफल पुँजीवादी अर्थतन्त्रको अनुकरण गर्न खोज्यो र त्यसमा ऊ सफल पनि भयो। यो विरोधाभासपूर्ण देखिने रणनीतिले आश्चर्यजनक परिणाम दिएको छ।

चीनको सफलतापछाडि धेरै कारण छन्। विशाल घरेलु बजार, ठुलो मात्राको पूर्वाधार लगानी, निर्माण क्षेत्रको तीव्र विस्तार, सहरीकरण, घरेलु बजारभित्रको कडा प्रतिस्पर्धा र अनुसन्धान तथा विकासमा गरिएको ठुलो राज्य लगानी यसका प्रमुख आधार हुन्।

चिनियाँ राज्य विशेषगरी रणनीतिक लक्ष्यमा केन्द्रित छ - सेनाको आधुनिकीकरण, नवीकरणीय ऊर्जा र कृत्रिम बुद्धिमत्ताजस्ता प्रविधिमा विश्व नेतृत्व हासिल गर्ने प्रयास यसको उदाहरण हो।  

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको दीर्घकालीन योजना बनाउने क्षमता र विश्व शक्तिको शीर्ष स्थानमा पुग्ने दृढ इच्छाशक्तिले एउटा अत्यन्त सफल दोहोरो प्रणाली निर्माण गरेको छ भन्ने कुरा अस्वीकार गर्न सकिँदैन। अहिलेको टड्कारो प्रश्न भनेको ‘के अमेरिकाले सोभियत संघविरुद्धजस्तै चीनको चुनौतीलाई रोक्न सक्छ ?’ भन्ने हो।

यसको उत्तर केही हदसम्म अमेरिकाले आफूले निर्माण गरेको लोकतान्त्रिक पुँजीवादी मोडलबाट कति टाढा जान्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुनेछ।

निजी प्रविधि अर्बपतिहरूको प्रभाव, स्वार्थ समूह र पक्षपातपूर्ण सम्बन्धमा आधारित सम्भावित अधिनायकवादी कुलीनतन्त्रतर्फको वर्तमान झुकाव चीनको कम्युनिस्ट पार्टीका लागि फाइदाजनक हुन सक्छ तर यसको उत्तर चीनको नेतृत्वले ताइवानप्रति सैन्य शक्ति प्रयोग गर्ने प्रलोभनलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुनेछ।

चीनले आफ्नो सफल मोडललाई निरन्तरता दिइरह्यो भने उसले आफ्ना धेरै लक्ष्य शान्तिपूर्ण माध्यमबाट हासिल गर्न सक्छ। चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी इतिहास आफ्नै बुझाइअनुसार मात्र अघि बढ्छ भन्ने भ्रमबाट बच्नुपर्छ तर यो सन्दर्भमा आकस्मिक घटना र गलत निर्णयको सम्भावना सधैं रहन्छ र त्यसको मूल्य निकै ठुलो हुन सक्छ। यसबारे रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग सोधे पुग्छ।

–फिसर जर्मनीका पूर्वविदेशमन्त्री हुन्। (प्रोजेक्ट सिन्डिकेटबाट)