नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासलाई कुनै पनि कोणबाट हेर्दा एउटा सत्य स्पष्ट देखिन्छ - नेपाली कांग्रेस केवल एउटा राजनीतिक दल होइन, लोकतान्त्रिक आन्दोलनको जीवित इतिहास हो। यसले राणा शासनविरुद्धको संघर्षदेखि प्रजातन्त्रको स्थापना, बहुदलीय व्यवस्थाको पुनस्र्थापना, जनआन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माणसम्म हरेक ऐतिहासिक मोडमा राष्ट्रलाई दिशा दिएको छ। त्यसैले नेपाली कांग्रेसको शक्ति वा कमजोरी कुनै एक दलको विषय मात्र होइन, यो नेपालको लोकतान्त्रिक भविष्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको प्रश्न हो। इतिहासले कुनै पनि संस्थालाई सम्मान त्यसको विगतका उपलब्धिका कारण दिन्छ तर भविष्यको नेतृत्व वर्तमानको कार्यशैलीले निर्धारण गर्छ। यही सन्दर्भमा आज नेपाली कांग्रेसले आफूलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्नुपर्ने समय आएको छ– के हामी इतिहासको गौरवमा मात्र बाँचिरहेका छौं वा इतिहासलाई नयाँ युगसँग जोड्ने साहस पनि गरिरहेका छौं ?
समय बदलिएको छ। समाज बदलिएको छ। प्रविधि, अर्थतन्त्र, शिक्षा, सञ्चार र नागरिकको सोचमा व्यापक परिवर्तन आएको छ। आजका युवाले केवल राजनीतिक नाराभन्दा परिणाम खोज्छन्। उनीहरू पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, दक्षता र भविष्यप्रतिको स्पष्ट दृष्टि चाहन्छन्। यस्तो अवस्थामा कुनै पनि दलले विगतको गौरवलाई मात्र आधार बनाएर जनविश्वास कायम राख्न सक्दैन। इतिहास प्रेरणा हो तर भविष्य निर्माण गर्न नवीन सोच, स्पष्ट नीति र समयअनुकूल नेतृत्व आवश्यक हुन्छ।
आज नेपाली कांग्रेसभित्र देखिएका मतभेद र गुटीय प्रतिस्पर्धालाई यही दृष्टिले बुझ्नुपर्छ। लोकतान्त्रिक दलमा विचारको विविधता स्वाभाविक हो। फरक मत हुनु कमजोरी होइन, बरु लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो। तर जब विचारको प्रतिस्पर्धा व्यक्तिको प्रतिस्पर्धामा बदलिन्छ, संगठनभन्दा समूह ठुलो बन्न थाल्छ र संस्थागत निर्णयभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ प्रभावशाली हुन्छ, त्यहींबाट कमजोरी सुरु हुन्छ।
नेपाली कांग्रेसको संस्थागत संस्कारले हजारौं कार्यकर्तालाई कठिन संघर्षका बिच पनि लोकतन्त्रको पक्षमा उभिन प्रेरित गरेको थियो। त्यो संस्थागत संस्कार कमजोर भयो भने कुनै पनि नेतृत्वले संगठनलाई दीर्घकालीन रूपमा बलियो बनाउन सक्दैन। जननायक बिपी कोइरालाले नेपाली कांग्रेसलाई केवल सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा होइन, लोकतान्त्रिक विचारको विद्यालयका रूपमा विकास गर्नुभएको थियो। उहाँका लागि लोकतन्त्र भनेको निर्वाचन मात्र होइन, संवाद, सहिष्णुता, आत्मालोचना, सामाजिक न्याय र विचारको स्वतन्त्रता पनि हो। उहाँले असहमतिलाई शत्रुता होइन, लोकतन्त्रको शक्ति मान्नुभयो। यही कारण उहाँ आज पनि विचारका नेता मानिनुहुन्छ।
आज बिपीलाई सम्झिनु भनेको उहाँका तस्बिरमा माल्यार्पण गर्नु मात्र होइन, उहाँको राजनीतिक संस्कारलाई व्यवहारमा उतार्नु हो। पार्टीभित्र संवाद कमजोर हुँदै जान्छ, फरक विचारलाई स्थान दिइँदैन, निर्णय संस्थाभन्दा व्यक्तिमा केन्द्रित हुन्छ भने त्यो बिपीको लोकतान्त्रिक दर्शनसँग मेल खाँदैन।
अर्को सत्य पनि स्वीकार गर्नुपर्छ। आजको नेपाल २००७, २०४६ वा २०६२ सालको नेपाल होइन। अहिले देशले डिजिटल अर्थतन्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जलवायु परिवर्तन, रोजगारी, उद्यमशीलता, विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा र सुशासनजस्ता नयाँ चुनौती सामना गरिरहेको छ। त्यसैले आजको कांग्रेसले विगतका संघर्षको गौरवलाई सम्मान गर्दै भविष्यका चुनौतीहरूको उत्तर दिने नयाँ दृष्टिकोण पनि विकास गर्नुपर्छ। यही कारण आज पार्टीभित्र नयाँ सोच आवश्यक छ।
नयाँ सोच भन्नाले इतिहासको अस्वीकार होइन, इतिहासको जगमा उभिएर भविष्य निर्माण गर्ने साहस हो। परिवर्तनको अर्थ अग्रजलाई विस्थापित गर्नु होइन, उनीहरूको अनुभवलाई आधार बनाएर नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्नु हो। दलको पुनर्जागरण केवल नेतृत्व परिवर्तनबाट हुँदैन। पुनर्जागरण तब हुन्छ, जब संगठनभित्र नीति, कार्यशैली, निर्णय प्रक्रिया र राजनीतिक संस्कृतिमा सकारात्मक परिवर्तन आउँछ। आज कांग्रेसले पनि आफूलाई यही दिशामा अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ। पार्टीभित्र योग्यता, अध्ययन, इमानदारी, कार्यसम्पादन र जनविश्वासलाई नेतृत्वको प्रमुख आधार बनाउन सकियो भने नयाँ पुस्ताले कांग्रेसलाई आफ्नो भविष्यको राजनीतिक घरका रूपमा हेर्नेछ।
इतिहासले हामीलाई अर्को महत्त्वपूर्ण शिक्षा पनि दिन्छ। गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला र सुशील कोइरालाको राजनीतिक शैली फरक थियो तर उनीहरूमा एउटा साझा गुण थियो– व्यक्तिभन्दा संस्था र संस्थाभन्दा राष्ट्रलाई माथि राख्ने संस्कार। यही संस्कारले नेपाली कांग्रेसलाई कठिनभन्दा कठिन राजनीतिक परिस्थितिमा पनि जीवित राख्यो।
आज कांग्रेसको सबैभन्दा ठुलो चुनौती बाहिर होइन, भित्रको विश्वासलाई पुनः बलियो बनाउनु हो। युवाले आफ्नो विचार राख्ने अवसर पाउनुपर्छ। अग्रज नेताले मार्गदर्शकको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। विचारको प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ तर सम्बन्धको विघटन हुनुहुँदैन।
नेपाली कांग्रेसको आगामी यात्रा पुरानो र नयाँ पुस्ताबिचको प्रतिस्पर्धाले होइन, उनीहरूको समन्वयले तय हुनेछ। अनुभवले दिशा देखाउनेछ, नयाँ सोचले गति दिनेछ। यिनै दुईको सन्तुलनले मात्र कांग्रेसलाई पुनः जनताको आशा र विश्वासको केन्द्र बनाउन सक्छ।
आज नेपाली कांग्रेसले सबैभन्दा पहिले एउटा यथार्थ स्वीकार गर्नुपर्छ। समय परिवर्तन भइसकेको छ। बदलिएको समाजले बदलिएको राजनीति खोजिरहेको छ। नागरिक अब केवल ऐतिहासिक योगदानका आधारमा विश्वास गर्दैनन्, उनीहरू वर्तमानको कार्यक्षमता र भविष्यको दृष्टिकोणका आधारमा दलहरूको मूल्यांकन गर्छन्। त्यसैले कांग्रेसले आफ्नो गौरवशाली इतिहासलाई सम्मान गर्दै भविष्य निर्माण गर्ने नयाँ संकल्प लिनुपर्छ।
यो नयाँ यात्राको आधार नयाँ सोच र पुरानो अनुभवको समन्वय हुनुपर्छ। संसारका सफल संस्थाहरूले आफ्नो इतिहासलाई कहिल्यै अस्वीकार गर्दैनन् तर इतिहासलाई बोकेर मात्र पनि अगाडि बढ्दैनन्। उनीहरूले अनुभवलाई मार्गदर्शनका रूपमा ग्रहण गर्छन् र नयाँ पुस्तालाई परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने अवसर दिन्छन्। नेपाली कांग्रेसले पनि यही बाटो रोज्नुपर्छ।
आज वरिष्ठ नेताहरू पार्टीका जीवित इतिहास हुन्। उनीहरूले लोकतन्त्रका लागि जेल, संघर्ष, त्याग र कठिन राजनीतिक यात्राको अनुभव बटुलेका छन्। त्यो अनुभव कांग्रेसको अमूल्य सम्पत्ति हो। यसलाई पुस्तान्तरण गर्नुपर्छ। अनुभवलाई परिवर्तनको अवरोध होइन, परिवर्तनको आधार बनाइनुपर्छ। अनुभव र ऊर्जाबिच दुरी बढ्यो भने पार्टी कमजोर हुन्छ।
अब कांग्रेस व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिबाट नीतिकेन्द्रित राजनीतितर्फ अघि बढ्नुपर्छ। बहस व्यक्ति होइन, विचारमा केन्द्रित हुनुपर्छ। प्रतिस्पर्धा पदका लागि होइन, कार्यसम्पादनका लागि हुनुपर्छ। नेतृत्वको मूल्यांकन गुटीय समर्थनले होइन, संगठन निर्माण, जनविश्वास, नैतिकता र राष्ट्रप्रतिको योगदानका आधारमा हुनुपर्छ। यही राजनीतिक संस्कारले मात्रै कांग्रेसलाई पुनः जनविश्वासको केन्द्रमा पुर्याउन सक्छ।
आन्तरिक लोकतन्त्र पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण विषय हो। लोकतान्त्रिक दलभित्र संवादको वातावरण कमजोर भयो भने असन्तुष्टि बढ्छ। फरक विचारलाई सम्मान गरिएन भने प्रतिभा पलायन हुन्छ। त्यसैले कांग्रेसभित्र नियमित वैचारिक बहस, नीति अनुसन्धान, प्रशिक्षण, नेतृत्व विकास र संगठनात्मक मूल्यांकनको संस्कार स्थापित हुनुपर्छ। आलोचनालाई विद्रोह होइन, सुधारको अवसरका रूपमा लिन सक्ने परिपक्वता नै संस्थाको वास्तविक शक्ति हो।
आजको युवापुस्ता राजनीतिबाट टाढा छैन, उनीहरू पुरानो राजनीतिक शैलीबाट टाढा छन्। उनीहरू पारदर्शिता, सुशासन, डिजिटल सेवा, नवप्रवर्तन, वातावरण संरक्षण, उद्यमशीलता र अवसरको राजनीति चाहन्छन्। युवा कार्यकर्तालाई केवल सभा–जुलुसका सहभागी होइन, नीति निर्माण र नेतृत्व विकासका साझेदार बनाउनुपर्छ।
त्यसैगरी, कांग्रेसले आफ्नो वैचारिक पहिचानलाई पनि समयानुकूल स्पष्ट गर्नुपर्छ। बिपी कोइरालाले प्रतिपादन गर्नुभएको लोकतान्त्रिक समाजवाद आज पनि सान्दर्भिक छ तर त्यसको आधुनिक व्याख्या आवश्यक छ। डिजिटल अर्थतन्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हरित विकास, सामाजिक सुरक्षा, गुणस्तरीय शिक्षा, वैज्ञानिक अनुसन्धान र सुशासनलाई लोकतान्त्रिक समाजवादको समकालीन स्वरूपसँग जोड्न सकियो भने कांग्रेसले नयाँ पुस्तालाई वैचारिक रूपमा आकर्षित गर्न सक्छ।
आज राष्ट्रले राजनीतिक स्थिरता, आर्थिक समृद्धि र सुशासनको अपेक्षा गरिरहेको छ। यस्तो बेला दलहरूबिच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुनु आवश्यक छ तर त्योभन्दा बढी आवश्यक छ - आफ्नै संगठनभित्र विश्वास र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्नु।अबको पुस्ताको जिम्मेवारी त्यो विरासतलाई केवल जोगाउनु मात्र होइन, त्यसलाई अझ समृद्ध बनाउनु पनि हो। त्यसका लागि पुस्ताबिच संवाद, नेतृत्वमा अवसर, निर्णयमा पारदर्शिता, कार्यकर्ताप्रति सम्मान र राष्ट्रलाई केन्द्रमा राख्ने राजनीतिक संस्कार अपरिहार्य छन्।
प्रकाशित: ८ श्रावण २०८३ ०९:२६ शुक्रबार