नेपालको राजनीतिक परिदृश्य अहिले संक्रमणको निर्णायक मोडमा उभिएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको राजनीतिक अस्थिरता, गठबन्धन–केन्द्रित सत्ता अभ्यास, नीतिगत अस्पष्टता र सुशासनप्रतिको गहिरिँदो असन्तोषबीच जेनजीपुस्ताले नेतृत्व गरेको आन्दोलनले नयाँ राजनीतिक बहस जन्माएको छ। आगामी निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा सडकदेखि संसद् र सामाजिक सञ्जालसम्म एउटै प्रश्न उठिरहेको छ-अबको नेतृत्व कस्तो हुनुपर्छ? को सत्तामा जान्छ भन्नेभन्दा पनि कसले स्थिरता, उत्तरदायित्व र दीर्घकालीन दृष्टि दिन सक्छ भन्ने प्रश्न प्रमुख बनेको छ।

'नयाँ चाहिन्छ' भन्ने जनआवाज बलियो छ। तर नयाँ भन्नाले के केवल अनुहारको नवीनता हो, वा शासन क्षमताको पुनर्परिभाषा? यही प्रश्नले अहिलेको राजनीतिक बहसलाई गहिराइ दिएको छ।

जेनजीआन्दोलन: प्रणाली सुधारको संकेत

जेनजीआन्दोलनलाई केवल क्षणिक असन्तोषका रूपमा बुझ्न मिल्दैन। यो राजनीतिक संस्कार र दलगत संरचनाप्रतिको गम्भीर प्रश्न थियो। युवापुस्ताले देखाएको असन्तुष्टि सत्ता परिवर्तनभन्दा बढी प्रणाली परिवर्तनको माग थियो।

विगत एक दशकमा नेपालले बारम्बार सरकार परिवर्तनको अनुभव गर्‍यो। नीतिगत निरन्तरता कमजोर भयो, विकास परियोजनाहरू अलपत्र परे, र आर्थिक निर्णयहरू दीर्घकालीन दृष्टिविहीन देखिए। यस्तो पृष्ठभूमिमा युवापुस्ताले स्थिर, पारदर्शी र उत्तरदायी शासनको माग उठाएको हो।

यस आन्दोलनले परम्परागत दलहरूलाई आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य बनाएको छ। विशेषगरी नेपाली कांग्रेसभित्र देखिएको पुनर्संरचना र पुस्तान्तरणको बहसलाई यही ऐतिहासिक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ।

'नयाँ' को आकर्षण र विश्व अनुभव

विश्व राजनीतिमा 'नयाँ' र 'परम्परागतभन्दा फरक' नेतृत्वप्रतिको आकर्षण कुनै नयाँ घटना होइन। आर्थिक संकट, भ्रष्टाचार काण्ड वा परम्परागत दलहरूप्रतिको असन्तोषका बेला मतदाताहरूले प्रायः वैकल्पिक वा लोकप्रिय अनुहारलाई अवसर दिएका उदाहरणहरू छन्। तर ती सबै अनुभव सफल नै भए भन्ने छैन।

संयुक्त राज्य अमेरिकामा सन् २०१६ मा डोनाल्ड ट्रम्पको उदय परम्परागत राजनीतिक संरचनाविरुद्धको विद्रोहको रूपमा व्याख्या गरियो। उनले स्थापित राजनीतिक वर्गप्रति असन्तोषलाई भोटमा रूपान्तरण गरे। तर उनको कार्यकालले गहिरो ध्रुवीकरण, संस्थागत तनाव र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूमाथि प्रश्न खडा गर्‍यो भन्ने विश्लेषणहरू व्यापक रूपमा प्रस्तुत भए।

युक्रेनमा भोलोदिमिर जेलेन्स्की एक टेलिभिजन कलाकारबाट राष्ट्रपतिको भूमिकामा पुगे। उनको विजय भ्रष्टाचारविरुद्धको जनआकांक्षाको परिणाम थियो। यद्यपि उनले युद्धकालीन नेतृत्वमा दृढता देखाए पनि, प्रारम्भिक चरणमा शासन–अनुभवको अभाव र प्रशासनिक जटिलताले चुनौती सिर्जना गरेको चर्चा भएको थियो।

फिलिपिन्समा जोसेफ एस्त्रादा, एक लोकप्रिय अभिनेता, सन् १९९८ मा राष्ट्रपति बने। तर उनको कार्यकाल भ्रष्टाचार आरोपका कारण छोटिएको थियो। यसले लोकप्रियता र शासन क्षमताबीचको अन्तर उजागर गर्‍यो।

इटालीमा फाइभ स्टार मूभमेन्टको उदय परम्परागत दलविरुद्धको असन्तोषबाट भयो। तर सत्ता अभ्यासमा प्रवेश गरेपछि नीति–निरन्तरता र गठबन्धन व्यवस्थापनमा जटिलता देखियो।

यी उदाहरणहरूले के देखाउँछन् भने, असन्तोषको लहरमा आधारित निर्णयले कहिलेकाहीँ संस्थागत स्थायित्वमा अनपेक्षित चुनौती निम्त्याउन सक्छ। लोकप्रियता, करिश्मा वा बाह्य छविले प्रारम्भिक उत्साह ल्याए पनि, दीर्घकालीन शासनका लागि नीतिगत स्पष्टता, संसदीय संस्कार र प्रशासनिक दक्षता अनिवार्य हुन्छ।

यसको अर्थ नयाँ नेतृत्व असफल नै हुन्छ भन्ने होइन। तर नयाँपन परिपक्वता र संस्थागत तयारीसँग जोडिनु आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा 'नयाँ' को सन्दर्भ

नेपाल भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील राष्ट्र हो। भारत र चीनबीचको रणनीतिक सन्तुलन, अन्तर्राष्ट्रिय विकास साझेदारी, वैदेशिक रोजगारी, जलस्रोत कूटनीति र क्षेत्रीय सहकार्यजस्ता विषय अत्यन्त जटिल छन्। यस्तो अवस्थामा अनुभवविहीन वा केवल लोकप्रियतामा आधारित नेतृत्वले दीर्घकालीन राष्ट्रिय हित सुरक्षित गर्न सक्दैन भन्ने तर्क बलियो हुँदै गएको छ।

जनताले अब अपरिपक्व प्रयोग होइन, परिपक्व पुस्तान्तरण चाहिरहेका छन्। संसदीय अभ्यास बुझेको, प्रशासनिक संयन्त्रसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्न सक्ने, र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्न सक्षम नेतृत्वको आवश्यकता छ।

यस सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेसभित्र देखिएको आन्तरिक पुनर्संरचना र युवा नेतृत्वको उभारलाई धेरैले संस्थागत निरन्तरतासहितको पुस्तान्तरणको रूपमा हेर्न थालेका छन्।

एकल सरकारको बहस र राष्ट्रिय आवश्यकता

नेपालले विगत वर्षहरूमा गठबन्धन सरकारको अस्थिरता भोगेको छ। नीति निर्माणमा ढिलाइ, बजेट कार्यान्वयनमा कमजोरी, र दीर्घकालीन सुधारमा अनिश्चितता देखिएको छ।

स्थिर, एकल बहुमतको सरकार नीतिगत निरन्तरता र आर्थिक सुधारका लागि आवश्यक भएको बहस अहिले बलियो हुँदै गएको छ। यदि कुनै दलले स्पष्ट आर्थिक रोडम्याप, सुशासनको विश्वसनीय खाका, भ्रष्टाचार नियन्त्रणको संस्थागत प्रतिबद्धता र सन्तुलित कूटनीतिक नीति प्रस्तुत गर्न सक्छ भने, मतदाताले स्थिरताको पक्षमा निर्णय लिन सक्छन्।

सुधारोन्मुख नेपाली कांग्रेसले यदि आफ्नो आत्मसमीक्षालाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्दै संगठनात्मक अनुशासन, वैचारिक स्पष्टता र पुस्तान्तरणलाई संस्थागत गर्न सक्छ भने, एकल सरकार गठन गर्ने अवसर सिर्जना हुन सक्छ भन्ने विश्लेषण बढ्दै गएको छ।

निष्कर्ष

नेपाल अहिले भावनात्मक आवेग र संस्थागत विवेकबीचको निर्णायक घडीमा छ। जेनजीआन्दोलनले परिवर्तनको चाहना स्पष्ट गरेको छ। तर परिवर्तनको अर्थ अस्थिर प्रयोग होइन, परिपक्व पुनर्निर्माण हुनुपर्छ भन्ने चेतना पनि सँगै विकास हुँदै गएको छ।

विश्व अनुभवले देखाउँछ-लोकप्रियता र असन्तोषको लहरले नेतृत्व परिवर्तन सम्भव बनाउँछ, तर दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि संस्थागत तयारी, नीतिगत स्पष्टता र कूटनीतिक परिपक्वता अपरिहार्य हुन्छ।

आगामी निर्वाचनमा जनताको निर्णय केवल नयाँ अनुहारको खोजीमा सीमित नहुन सक्छ। त्यो निर्णय स्थिरता, उत्तरदायित्व र राष्ट्रहितको दीर्घकालीन सुरक्षाका आधारमा हुनेछ।

अन्ततः प्रश्न यही हो-नेपालले भावनात्मक प्रयोगको बाटो रोज्छ, वा सुधारोन्मुख, परिपक्व र संस्थागत रूपमा तयार नेतृत्वलाई एकल जनादेश दिएर स्थिर शासनको अध्याय सुरु गर्छ?

यस प्रश्नको उत्तर अब मतपेटिकामा लेखिनेछ।