अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस प्रत्येक वर्ष मार्च ८ मा विश्वभर मनाइने एक महत्त्वपूर्ण दिवस हो, जसले महिलाहरूको सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक उपलब्धिहरूको सम्मान गर्नुका साथै लैङ्गिक समानताका पक्षमा विश्वव्यापी प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछ। संयुक्त राष्ट्रसंघ (United Nations) का अनुसार यो दिवस महिलाहरूको अधिकार, समान अवसर तथा सशक्तीकरणका मुद्दालाई केन्द्रमा राखेर मनाइन्छ। साथै, विश्वव्यापी रूपमा महिलाहरूले भोग्दै आएका असमानता, विभेद र हिंसाका विरुद्ध सचेतना फैलाउने उद्देश्यले यो दिवस महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ।
महिला दिवस मार्च ८ तारिखमा पर्नुको कारण पनि रोचक छ। खासमा महिला आन्दोलन सुरु भएको मिति त्यतिबेलाको जुलियन पात्रोअनुसार फेब्रुअरी २३ आइतबार थियो। यही मिति ग्रेगोरियन पात्रोअनुसार मार्च ८ पर्दछ, र त्यसैले हरेक वर्ष मार्च ८ मा नै महिला दिवस मनाइन्छ।
किन मनाइन्छ?
अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसको इतिहास २०औँ शताब्दीको प्रारम्भिक श्रमिक आन्दोलनसँग जोडिएको छ। औद्योगिक क्रान्तिपछि महिलाहरूले कारखानामा काम गर्ने अवसर पाए पनि उनीहरूलाई न्यून पारिश्रमिक, लामो कार्यसमय तथा असुरक्षित वातावरणमा काम गर्न बाध्य बनाइन्थ्यो। सन् १९०८ मा न्यूयोर्कमा करिब १५,००० महिला श्रमिकहरूले छोटो कार्यसमय, उचित पारिश्रमिक र मताधिकारको माग गर्दै प्रदर्शन गरेका थिए (History.com Editors, 2023)। यस आन्दोलनले महिला अधिकारका पक्षमा संगठित संघर्षको जग बसाल्यो।
सन् १९१० मा डेनमार्कको कोपनहेगनमा आयोजित समाजवादी महिला सम्मेलनमा क्लारा जेटकिनले अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस मनाउने प्रस्ताव राखिन्, जसलाई १७ देशका प्रतिनिधिहरूले समर्थन गरेका थिए (UN Women, 2023)। त्यसपछि सन् १९११ मा पहिलो पटक अस्ट्रिया, डेनमार्क, जर्मनी र स्विट्जरल्यान्डमा अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस मनाइएको थियो।
संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् १९७५ लाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय महिला वर्ष’ घोषणा गर्दै औपचारिक रूपमा मार्च ८ लाई अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसका रूपमा मनाउन सुरु गर्यो (UN, 2023)। त्यसपछि प्रत्येक वर्ष विशेष नारासहित यो दिवस मनाइँदै आएको छ, जसले समसामयिक लैङ्गिक मुद्दामा विश्वको ध्यान केन्द्रित गर्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाउनुको प्रमुख कारण समाजमा विद्यमान लैङ्गिक असमानता र विभेदप्रति सचेतना अभिवृद्धि गर्नु हो। विश्व आर्थिक मञ्च (World Economic Forum [WEF], 2023) का अनुसार विश्वव्यापी रूपमा लैङ्गिक समानता पूर्ण रूपमा हासिल गर्न अझै धेरै वर्ष लाग्ने अनुमान गरिएको छ। पारिश्रमिक अन्तर (gender pay gap), नेतृत्व तहमा महिलाको न्यून सहभागिता, शिक्षा तथा स्वास्थ्यमा असमान पहुँचजस्ता समस्या अझै विद्यमान छन्।
विश्वका धेरै समाजमा महिलाहरू घरेलु हिंसा, यौन उत्पीडन, बालविवाह तथा मानव बेचबिखनको जोखिममा रहेका छन्। UN Women (2023) का अनुसार विश्वका करिब एक तिहाइ महिलाहरूले जीवनको कुनै न कुनै चरणमा शारीरिक वा यौन हिंसा भोगेका छन्। यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसले महिला अधिकारका मुद्दालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उठाउने अवसर प्रदान गर्दछ। यस दिवसले ऐतिहासिक रूपमा महिलाहरूले गरेको संघर्ष र प्राप्त उपलब्धिलाई सम्मान गर्दै भावी पुस्तालाई समानतामूलक समाज निर्माणतर्फ प्रेरित गर्दछ।
२०२४ अनुसार
UN Women तथा World Health Organization का पछिल्ला प्रतिवेदनहरू अनुसार विश्वभर महिलामाथि हुने शारीरिक वा यौन हिंसाको दरमा उल्लेखनीय कमी आउन सकेको छैन, र करिब एक तिहाइ महिलाहरूले जीवनको कुनै न कुनै चरणमा यस्तो हिंसा भोग्ने अवस्था कायम रहेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा विशेषगरी अन्तरंग साथीबाट हुने हिंसा प्रमुख समस्याका रूपमा देखिएको छ भने डिजिटल माध्यममार्फत हुने उत्पीडन पनि बढ्दो चिन्ताको विषय बनेको छ। यस्तो सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसले महिलाको सुरक्षा, सम्मान र अधिकार सुनिश्चित गर्न विश्वव्यापी प्रतिबद्धता सुदृढ गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ।
२०२५ अनुसार
UN Women का २०२५ सम्मका सन्देश र विश्लेषणले पनि विश्वका करिब तीनमध्ये एक महिलाले हिंसा भोग्ने यथार्थ अझै कायम रहेको देखाउँछ, जसले लैङ्गिक समानतातर्फको प्रगति अपेक्षाकृत ढिलो भएको संकेत गर्दछ। कानुनी तथा नीतिगत सुधारहरू धेरै देशमा भए पनि प्रभावकारी कार्यान्वयनको अभाव, आर्थिक असमानता, डिजिटल जोखिम तथा जलवायु र मानवीय संकटजस्ता नयाँ चुनौतीहरूले महिलाको सुरक्षालाई थप जटिल बनाएका छन्। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसले ऐतिहासिक उपलब्धिलाई सम्मान गर्दै अब व्यावहारिक कार्यान्वयन, महिला सशक्तीकरण र हिंसामुक्त समाज निर्माणतर्फ ठोस कदम चाल्न विश्व समुदायलाई पुनः प्रेरित गरिरहेको छ।
२०२६ नारी दिवसको विशेष सन्देश र स्लोगन
“समान अधिकार, न्याय र सशक्तीकरण — प्रत्येक महिला र छोरीका लागि” — जसले नेपालको समाज र विश्वसमुदायमा महिलाको हक–अधिकार सुनिश्चित गर्ने साझा प्रतिबद्धता समेट्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा २०२६ को औपचारिक UN थीम “Give to Gain” रहे पनि यसलाई स्थानीय संवैधानिक अधिकार, समावेशिता र समानताका सन्दर्भमा मिलाएर प्रयोग गर्न सकिन्छ — “जब हामी दिँछौँ, हामी उन्नति पाउँछौँ” भन्ने अर्थले समाजका सबै तहमा एकअर्काको सम्मान र साझा प्रगतिमा योगदानको आवश्यकता दर्शाउँछ।
Give to Gain – दिनुहोस् र प्राप्त गर्नुहोस् (२०२६ का नाराहरू)
Rights. Justice. Action for All Women अधिकार, न्याय र कार्य — सबै महिला र बालिकाका लागि।
नेपालको सामाजिक–सांस्कृतिक पृष्ठभूमि र नारी दिवस
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। यहाँको परम्परागत समाजमा पितृसत्ता, रूढिवाद र सामाजिक प्रथाले महिलालाई पछाडि राख्ने अभ्यास आज पनि धेरै क्षेत्रमा विद्यमान छ — चाहे त्यो शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी वा निर्णय प्रक्रिया नै किन नहोस्। यद्यपि नेपालको संविधानले महिलालाई मौलिक अधिकारका रूपमा स्थापित गरेको छ र समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तलाई व्यवस्थामा समावेश गर्दै महिलाको सहभागिता सुनिश्चित गरेको छ। यो संविधानको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो, तर व्यवहारमा अझै धेरै काम बाँकी छ।
नेपालमा महिलाको प्रतिनिधित्व राजनीतिक निकायमा बढ्दै गएको छ — संघीय संसदमा करिब ३४%, प्रदेशसभामा ३६.५% र स्थानीय तहमा ४१.१% महिलाहरू छन् भने निजामती सेवामा झन्डै २८% महिला कर्मचारी कार्यरत छन्। यस्ता उपलब्धिहरू महत्वपूर्ण भए पनि समान अवसर, न्याय र लैङ्गिक सन्तुलनका लागि अझ धेरै प्रगति आवश्यक छ।
निष्कर्ष
नारी दिवस — नेपाल र विश्वका लागि प्रतिबद्धता
२०८२ (२०२६) सालको नारी दिवस केवल उत्सव मात्र होइन, नेपालमा लैङ्गिक समानता, कानुनी हक तथा सामाजिक न्यायका लागि अझ प्रभावकारी उपायहरू अपनाउने अवसर हो। यसले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि समान अधिकार र सम्मानका लागि संघर्ष अझै जारी छ। नारी दिवसले समावेशी परिप्रेक्ष्यमा महिलालाई निर्णय–निर्माण, नेतृत्व र सामाजिक–आर्थिक गतिविधिमा सशक्त बनाउने लक्ष्यलाई प्राथमिकता दिन उत्प्रेरित गर्दछ।
यो दिवसमा नारा मात्र होइन, व्यवहार, नीति, सामाजिक संरचना र व्यक्तिगत सोचमा परिवर्तन आवश्यक छ, जसले नेपालको सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक उन्नतिलाई सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ।
अन्ततः, जब महिलाको सम्मान, अधिकार र सशक्तीकरण सुनिश्चित हुनेछ, तब मात्र हाम्रो समाज न्यायपूर्ण, प्रगतिशील र समावेशी बन्न सक्छ।
प्रकाशित: २४ फाल्गुन २०८२ १७:५१ आइतबार