काठमाडौं उपत्यका लगायत ठुला सहरहरू अनेक किसिमका प्रदूषणबाट आक्रान्त छन् । वायु प्रदूषणदेखि ध्वनि प्रदूषणसम्म, प्रकाश प्रदूषणदेखि खाद्यान्न प्रदूषणसम्म हाम्रो जीवनको अभिन्न अंग बन्न पुगेको छ ।
ध्वनि प्रदूषण बढ्दा मानिसलाई मात्र होइन पशुपन्छीलाई समेत समस्यामा पार्छ । प्रकाशको प्रदूषणले साना जीव र कीटपतंग समेतलाई समस्यामा पारेको खबर सुनिन्छ । यसैलाई ध्यानमा राखेर कैयन मुलुकले राति बत्ती निभाउने व्यवस्थासमेत गर्न थालेका छन् ।
सडकमा ट्राफिक, औद्योगिक मेसिनरी, लाउडस्पिकर र सार्वजनिक कार्यक्रमहरूले उत्पन्न अत्यधिक आवाजले मानिसको मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक जीवन र दीर्घकालीन स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ । विश्वभरिका वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाइसकेका छन्– लगातार उच्च आवाजमा रहँदा तनाव, अनिद्रा, उच्च रक्तचाप, माइग्रेन, हृदय रोग र प्रतिरक्षा प्रणालीमा कमजोरीको सम्भावना बढ्छ । गर्भवती महिलामा अत्यधिक आवाजका कारण नवजात शिशुको सुन्ने क्षमता, विकास र जन्मजात स्वास्थ्यमा असर पुग्न सक्छ । यही कारणले विश्वका ठुला सहरहरूले ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रणका लागि कानुनी मापदण्ड बनाएका छन् ।
दैनिक जीवनका सामान्य गतिविधि जस्तै भान्सामा खाना पकाउँदा कुकरको सिटी बजाउनु, खोक्नु वा शौचालय फ्लस गर्नु प्राय: सामान्यजस्तो लाग्छन् । जसले यी समस्या भोगेका छन्, तिनका लागि भने यो ठुलो कुरा हो । छिमेकमा रातिसम्म काम गरेर आउने कुनै व्यक्ति छ भने अगाडि बिहानै उठेर होहल्ला गर्नेले तिनलाई समस्यामा पारेका हुन्छन् । जब यी गतिविधि बारम्बार दोहोरिन्छ वा उच्च आवृत्तिमा हुन्छन्, तब छिमेकी समुदायमा असुविधा, तनाव र सामाजिक असन्तुलन उत्पन्न हुन सक्छ । यसै सन्दर्भमा, नेपाल प्रहरीले हालै ‘शान्त तथा अवरोधमुक्त छिमेक’ अभियान अन्तर्गत आम नागरिकलाई बिहान सबेरै र राति अबेर प्रेसर कुकरको सिटी नचलाउन, अनावश्यक नखोक्न र छिमेकीलाई असुविधा नपुग्ने गरी दैनिक क्रियाकलाप गर्दा सचेत रहन अनुरोध गरेको छ ।
कतिपयले यसमा प्रहरीलाई व्यंग्य गरेको देखिन्छ तर समाजमा यति मिहिन किसिमले समस्या रहेको थाहा पाउनु आफैंमा राम्रो पक्ष हो । यति संवेदनशील हुने हो भने हाम्रो समाज धेरै फरक हुन्छ । यो कदम सराहनीय र समयानुकूल मान्न सकिन्छ । तथ्यांक र स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार लगातार उच्च आवाजका कारण मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ । प्रहरीको पहलले नागरिकलाई आफ्नो दैनिक क्रियाकलापमा सचेत रहन प्रेरित गर्छ, जसले केवल कानुनी नियमको पालन मात्र होइन, सामाजिक जिम्मेवारी र छिमेकीको स्वास्थ्यको संरक्षणमा पनि योगदान पुर्याउँछ ।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासलाई हेर्दा पनि ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रणको महत्व प्रष्ट देखिन्छ । अमेरिका, जर्मनी, जापान, फ्रान्स र बेलायतमा ‘नोइज अर्डिन्यान्स’ र ‘क्वाइट आवर्स’ लागु गरिएका छन् । यी नियमले राति वा अत्यधिक आवाज उत्पन्न गर्ने गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउँछन् तर घरभित्रका दैनिक क्रियाकलापलाई दण्डको दायरामा राख्दैनन् । यसले स्पष्ट गर्छ ध्वनि नियन्त्रण केवल कानुनी सीमा मात्र नभएर सामाजिक व्यवहार र चेतनासँग जोडिएको विषय हो । नेपाल प्रहरीको कदम पनि यसै सन्दर्भमा सान्दर्भिक छ । किनभने यसले समुदायमा जिम्मेवारीको भावना जागृत गर्ने र स्वास्थ्य तथा मानसिक शान्तिको संरक्षण गर्ने उद्देश्य राखेको छ ।
नेपालको वातावरण संरक्षण ऐन, २०७६ र ध्वनिको गुणस्तरसम्बन्धी राष्ट्रिय मापदण्डले शान्त क्षेत्र, आवासीय क्षेत्र, व्यावसायिक क्षेत्र र औद्योगिक क्षेत्रका लागि ध्वनि सीमा निर्धारण गरेको छ । शान्त क्षेत्रमा राति ५० डेसिबलभन्दा बढी आवाज निस्कनु हुँदैन । दैनिक जीवनका सामान्य गतिविधि प्राय: यस सीमाभित्र पर्छन् तर बारम्बार दोहोरिने वा अत्यधिक आवाजले सामूहिक असुविधा उत्पन्न गर्न सक्छ । प्रहरीको सुझावले यस असुविधालाई न्यून गर्ने उपाय सुझाएको छ ।
ध्वनि प्रदूषण केवल कानुनी विषय मात्र होइन, सामाजिक र मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको चुनौती पनि हो । लगातार उच्च आवाजले मानिसमा तनाव, अनिद्रा, उच्च रक्तचाप र माइग्रेन जस्ता समस्या निम्त्याउँछन् । दीर्घकालीन रूपमा यस्तो वातावरणमा बस्नु मानिसको सामाजिक व्यवहार र समुदायसँगको सहकार्यमा असर पुर्याउँछ । यसै कारणले दैनिक जीवनका गतिविधिहरूमा केही सचेतता अपनाउनु र सामूहिक जिम्मेवारीको भावना विकास गर्नु आवश्यक छ ।
नेपाल प्रहरीको पहलले स्वास्थ्य, सामाजिक शान्ति र कानुनी मापदण्डको समन्वय सम्भव छ भन्ने विश्वास दिलाएको छ । नागरिकहरू आफ्नो दैनिक गतिविधि गर्दा छिमेकी र समुदायप्रति सचेत भए, प्रशासनसँग सहकार्य गरे र सार्वजनिक जागरूकता बढाए, तब सहरी जीवन अधिक स्वस्थ, व्यवस्थित र सुसंस्कृत हुनेछ । प्रहरीको यो कदमले केवल कानुनी नियमको पालन मात्र होइन, सामाजिक चेतना र जिम्मेवारीको विकासमा पनि योगदान पुर्याउने काम गरेको छ ।
यस पहलले भविष्यमा बढी जनसंख्या र घना बस्ती भएका क्षेत्रहरूमा ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रणको दृष्टिकोण बलियो बनाउनेछ । प्रारम्भिक चेतना र साना–साना कदमहरू अपनाइएमा अत्यधिक आवाजबाट उत्पन्न मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य समस्यालाई न्यून गर्न सकिन्छ । यसले सहरी जीवनलाई सजिलो, छिमेकी सम्बन्धहरूलाई सुमधुर र समुदायलाई स्वस्थ बनाउँछ ।
प्रहरीले उठाएको यो कदम कानुनी नियमको अनुपालन मात्र नभएर सामाजिक जिम्मेवारी, स्वास्थ्य संरक्षण र वातावरणीय चेतनाको दृष्टिकोणबाट पनि सराहनीय छ । व्यक्तिगत दैनिक गतिविधिहरूमा सन्तुलन र जिम्मेवारीको भावना जगाउने यस पहलले दीर्घकालीन स्वास्थ्य र सामाजिक संरचनामा सकारात्मक असर पुर्याउने विश्वास गर्न सकिन्छ । नागरिकहरू सचेत भए, प्रशासनसँग सहकार्य गरे र समुदायमा शान्ति कायम भयो भने नेपाल प्रहरीको पहलले केवल नियमको पालना मात्र नभएर, सामाजिक चेतना र स्वस्थ जीवनशैलीको नयाँ उदाहरण स्थापना गर्नेछ ।
कानुनी दायराभित्रको सावधानी, सामाजिक चेतना र व्यक्तिगत जिम्मेवारीलाई सँगै अघि बढाएर समाजमा समग्र स्वास्थ्य र शान्ति कायम राख्न सकिन्छ । यसरी, ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रणको यो पहल स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति र सामाजिक उत्तरदायित्वको दृष्टिकोणबाट अत्यन्त सकारात्मक र समयसापेक्ष कदम हो । प्रहरीको पछिल्लो कदमलाई नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्नु गलत हुनेछ । यो कदम भविष्यमा स्वस्थ, शान्त र जिम्मेवार समाज निर्माण गर्ने प्रक्रियामा एउटा सकारात्मक सुरुआत हो, जसले नागरिक, प्रशासन र समाज दुवैको हित सुनिश्चित गर्छ ।
प्रकाशित: २२ भाद्र २०८२ ०६:०६ आइतबार