'यो क्रिम सात दिन लगाउनुस्, अनुहारको दाग हराउँछ।'
'यो औषधि खानुभयो भने तौल छिट्टै बढ्छ।'
'दुब्लाउन चाहनुहुन्छ? बिहान खाली पेट यो चिज खानुस्।'
'ग्यास्ट्रिक छ भने फलानो बोटको पात चपाउनुस्।'
'सुगरको औषधि खानुभन्दा यो जराको पानी प्रयोग गर्नुस्।'
आज यस्ता सल्लाह गाउँघरका मानिस वा छिमेकीबाट मात्र आउँदैनन्। हाम्रो हातमा रहेको मोबाइलले दिनहुँ यस्ता सयौं सुझाव सुनाइरहेको हुन्छ। टिकटक, फेसबुक, युट्युब, गुगल हुँदै अहिले च्याटजीपिटी जस्ता कृत्रिम बुद्धिमत्ताका माध्यमले पनि स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रश्नको उत्तर दिन थालेका छन्।
जानकारी पाउनु आफैंमा समस्या होइन। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब इन्टरनेटबाट पाएको जानकारीलाई मानिसले आफ्नो व्यक्तिगत उपचारको निर्णय बनाउन थाल्छ।
जब स्क्रिन नै डाक्टरजस्तो लाग्न थाल्छ
सोसल मिडियाको एउटा विशेषता छ—यसले जटिल कुरा पनि केही सेकेन्डमा सरल र आकर्षक बनाएर प्रस्तुत गर्छ।
'यो एउटा उपाय अपनाउनुस्, समस्या समाधान हुन्छ।'
यस्तो निश्चित र आत्मविश्वासी भाषाले मानिसलाई निकै विश्वस्त बनाउन सक्छ। तर स्वास्थ्यमा कुनै पनि समस्या यति सरल हुँदैन।
उदाहरणका लागि कसैले टिकटकमा 'यो औषधि खाएपछि मोटाउन सकिन्छ' भन्यो भने उसले त्यो औषधि किन प्रयोग गरिन्छ, त्यसको प्रतिकूल असर के हुन सक्छ, कसलाई प्रयोग गर्न मिल्छ र कसलाई मिल्दैन भन्ने कुरा नबताएको हुन सक्छ।
त्यसैगरी, 'यो क्रिमले अनुहार गोरो बनाउँछ' भन्ने भिडियो हेरेर मानिसले बजारबाट कुनै औषधीय क्रिम किनेर लामो समय प्रयोग गर्न सक्छ। तर त्यसमा के पदार्थ छ, कति शक्तिको छ, छालामा कति समय प्रयोग गर्ने हो र गलत प्रयोग गर्दा के असर पर्न सक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर भिडियोमा नहुन सक्छ।
भिडियो छोटो हुन सक्छ, तर स्वास्थ्यको समस्या छोटो हुँदैन।
कसैको अनुभवलाई सबै मानिसको उपचार मान्नु पनि त्यस्तै जोखिमपूर्ण हुन्छ।
‘नेचुरल’ र ‘मेडिसिन’ दुवैमा गलत सूचना हुन सक्छ
स्वास्थ्यसम्बन्धी गलत सूचना आयुर्वेदिक वा घरेलु उपचारमा मात्र हुन्छ भन्ने सोच पनि गलत हो।
कसैले 'यो जडीबुटीको पात खाएपछि ग्यास्ट्रिक निको भयो' भन्न सक्छ। अर्कोले 'यो जराको पानीले सुगर घटाउँछ' भन्न सक्छ। यस्ता अनुभव सत्य पनि हुन सक्छन्। तर त्यसको अर्थ सबै व्यक्तिमा, सबै अवस्थामा र एउटै मात्रामा त्यही प्रभाव हुन्छ भन्ने होइन।
त्यसैगरी, एलोप्याथिक औषधिबारे पनि सामाजिक सञ्जालमा उत्तिकै भ्रम फैलिएको देखिन्छ।
'यो ट्याब्लेट खाएपछि तौल बढ्छ।'
'यो औषधि खाएपछि अनुहार सफा र गोरो हुन्छ।'
'यो क्रिमले पुरानो scar हटाउँछ।'
'यो औषधि खाएपछि छिटो दुब्लाउन सकिन्छ।'
'डाक्टरले दिएको औषधि ठीक छैन, यसको सट्टा यो औषधि खानुस्।'
यस्ता दाबीमा समस्या औषधि ‘एलोप्याथिक’ हुनु वा ‘आयुर्वेदिक’ हुनु होइन। समस्या हो— औषधिको उद्देश्य, मात्रा, अवधि, व्यक्तिको अवस्था र वैज्ञानिक प्रमाण नबुझी गरिएको सल्लाह।
औषधि भनेको शरीरमा प्रभाव पार्ने पदार्थ हो। प्रभाव हुने भएकैले औषधि हो। त्यसैले फाइदा हुन सक्छ भने गलत प्रयोगबाट हानि पनि हुन सक्छ।
च्याटजीपिटीले भनेपछि झन् विश्वास गर्ने?
अहिले अर्को नयाँ प्रवृत्ति देखिँदैछ। मानिसले टिकटक को भिडियो मात्र होइन, च्याटजीपिटीलाई पनि स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रश्न सोध्न थालेका छन्।
'मलाई यस्तो लक्षण छ, कुन औषधि खाने?'
'यो रिपोर्टको अर्थ के हो?'
'यो दुईवटा औषधि सँगै खान मिल्छ?'
'डाक्टरले दिएको औषधि बन्द गरौं?'
च्याटजीपिटीले यस्ता प्रश्नको उत्तर छिटो दिन सक्छ। स्वास्थ्यसम्बन्धी कठिन शब्द बुझ्न, सामान्य जानकारी लिन वा चिकित्सकसँग सोध्नुपर्ने प्रश्न तयार गर्न यसले ठूलो सहयोग गर्न सक्छ।
तर यहाँ एउटा सीमा बुझ्न जरुरी छ।
च्याटजीपिटीले जानकारी दिन सक्छ, तर तपाईंको शरीरको प्रत्यक्ष परीक्षण गर्न सक्दैन।
उसले तपाईंको सम्पूर्ण मेडिकल इतिहास, शारीरिक परीक्षण, प्रयोग भइरहेका सबै औषधि, एलर्जी, मिर्गौला वा कलेजोको अवस्था जस्ता कुरा पर्याप्त रूपमा नजानेको अवस्थामा उत्तर दिइरहेको हुन सक्छ।
त्यसैले एआईले दिएको उत्तरलाई ‘प्रिस्क्रिप्सन’ ठान्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।
विशेषगरी औषधि सुरु गर्ने, बन्द गर्ने, मात्रा परिवर्तन गर्ने वा अर्को औषधिसँग साट्ने निर्णय केवल च्याटको उत्तरका आधारमा गर्नु हुँदैन।
रोगभन्दा पहिले गलत धारणा बढ्न सक्छ
गलत स्वास्थ्य सूचनाको अर्को ठूलो असर मानिसको व्यवहारमा पर्छ।
कसैले सामाजिक सञ्जालमा देखेको उपायका कारण चिकित्सकले दिएको औषधि बन्द गर्न सक्छ। कसैले सामान्य लक्षणलाई ठूलो रोग सम्झेर अनावश्यक औषधि खान थाल्न सक्छ। अर्कोले गम्भीर लक्षणलाई 'टिकटक मा भनेको घरेलु उपायले ठीक हुन्छ' भन्दै अस्पताल जान ढिला गर्न सक्छ।
छाला, तौल, कपाल, यौन स्वास्थ्य, मधुमेह, रक्तचाप, ग्यास्ट्रिक, दुखाइ र निद्राजस्ता विषयमा यस्तो भ्रम अझ सजिलै फैलिन्छ। किनकि यी विषय मानिसको दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन् र मानिस छिटो समाधान चाहन्छ।
यही चाहनालाई सामाजिक सञ्जालको आकर्षक भाषाले समात्छ।
'७ दिनमा परिवर्तन।'
'डाक्टरको आवश्यकता छैन।'
'एकपटक प्रयोग गरे पुग्छ।'
'साइड इफेक्ट हुँदैन।'
यस्ता वाक्य सुन्दा हामीले झन् एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ— साँच्चै?
स्वास्थ्य सूचना सुन्दा पाँच प्रश्न
अबको समयमा स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारीबाट टाढा भागेर होइन, त्यसलाई सही ढंगले प्रयोग गरेर अघि बढ्नुपर्छ।
कुनै भिडियो, पोस्ट वा एआईको उत्तर पढ्दा पाँचवटा प्रश्न आफैंलाई सोधौं।
पहिलो— यो कुरा कसले भनिरहेको छ?
उसको स्वास्थ्यसम्बन्धी योग्यता र अनुभव के हो?
दोस्रो— यसको प्रमाण के हो?
एउटा व्यक्तिको अनुभव हो कि वैज्ञानिक अध्ययनले पनि समर्थन गरेको कुरा हो?
तेस्रो— यो सबैलाई लागू हुन्छ?
उमेर, रोग, गर्भावस्था, अन्य औषधि वा स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार उपचार फरक हुन सक्छ।
चौथो— यसले मैले प्रयोग गरिरहेको औषधिमा असर गर्छ कि गर्दैन?
पाँचौं— यो जानकारीका कारण मैले चिकित्सकले दिएको औषधि बन्द वा परिवर्तन गर्न लागेको त होइन?
यी प्रश्नको उत्तर नपाई कुनै पनि स्वास्थ्य सल्लाहलाई उपचारको अन्तिम निर्णय बनाउनु हुँदैन।
प्रविधिलाई दोष दिएर मात्र समस्या समाधान हुँदैन। टिकटक, युट्युब, गुगल र च्याटजीपिटी सबै उपयोगी साधन बन्न सक्छन्—यदि हामीले तिनलाई डाक्टरको विकल्प होइन, स्वास्थ्य जानकारी बुझ्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्यौं भने।
स्वास्थ्यकर्मीको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। चिकित्सक, फार्मासिस्ट, नर्स र अन्य स्वास्थ्यकर्मीले पनि सामाजिक सञ्जालमा सरल, प्रमाणमा आधारित र जिम्मेवार स्वास्थ्य सामग्री दिन सके गलत सूचनाको प्रभाव कम गर्न सकिन्छ।
अन्ततः कुरा टिकटक राम्रो कि नराम्रो, च्याटजीपिटी राम्रो कि नराम्रो, आयुर्वेद राम्रो कि एलोप्याथी भन्ने होइन।
कुरा सही सूचना र गलत सूचनाबीचको हो।
मोबाइलले हामीलाई हजारौं उत्तर दिन सक्छ। एआईले सेकेन्डमै जानकारी दिन सक्छ। टिकटक ले लाखौं मानिससम्म सन्देश पुर्याउन सक्छ।
तर बिरामीको शरीर, उसको इतिहास र उसको वास्तविक अवस्था बुझेर कुन कुरा उसका लागि सही हो भन्ने निर्णय गर्न अझै पनि मानवीय स्वास्थ्य विशेषज्ञता आवश्यक छ।
त्यसैले डाक्टरकहाँ जानुअघि टिकटक हेर्नु गलत होइन। च्याटजीपिटी मा स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रश्न सोध्नु पनि गलत होइन।
गलत त त्यतिबेला हुन्छ, जब टिकटक को भिडियो, गुगलको खोजी वा च्याटजीपिटीको उत्तरलाई आफ्नै डाक्टर ठानेर उपचार सुरु गरिन्छ।
सूचना लिनुहोस्, प्रश्न गर्नुहोस्, बुझ्नुहोस्— तर औषधि र उपचारको निर्णय प्रमाण र स्वास्थ्यकर्मीसँगको परामर्शका आधारमा गरौं।
-लेखक क्लिनिकल फार्माकोलोजी तथा थेराप्युटिक्स विभाग राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, घोराही, दाङमा एम. फार्म (फार्माकोलोजी) हुन्।
प्रकाशित: २६ भाद्र २०८३ १३:४३ शुक्रबार