नेपालीहरूको महान् चाड बडादशैं तथा उज्यालोको पर्व तिहार नजिकिँदै गर्दा नेपालका गाउँबस्ती र सहरहरूमा उत्साह र उमङ्ग छाउँछ। घरआँगनको सरसफाइ, नयाँ लुगाको तयारी, जमरा राख्ने परम्परा, आफन्तसँगको भेटघाट र तिहारको झिलिमिलीले नेपाली समाजलाई उल्लासमय बनाउँछ। तर यही समयमा रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय तथा अवसरको खोजीमा विदेशिएका नेपालीका मनमा भने घरदेशको सम्झना, परिवारबाट टाढिनुपर्दाको पीडा र जिम्मेवारीका अनेक कथा सल्बलाइरहेका हुन्छन्।
दशैं–तिहार नेपालीका लागि केवल धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व मात्र होइनन्। यी पर्व परिवारसँग पुनर्मिलन हुने, ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने, दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीच आत्मीयता साट्ने र आफ्नो मौलिक पहिचानलाई निरन्तरता दिने अवसर पनि हुन्। तर विदेशमा रहेका नेपालीका लागि यस्ता अवसर सधैँ सहज हुँदैनन्। कामको व्यस्तता, बिदाको अभाव, आर्थिक जिम्मेवारी र लामो दूरीका कारण धेरैले चाडपर्व आफ्ना परिवारसँग बसेर मनाउन पाउँदैनन्।
परदेशमा रहेका नेपालीको जीवन बाहिरबाट हेर्दा कमाइ, अवसर र सुविधासँग जोडिएको देखिए पनि यसको भित्री पाटोमा संघर्ष, त्याग र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी लुकेको हुन्छ। दशैं–तिहारजस्ता पारिवारिक पर्वले यही वास्तविकतालाई अझ नजिकबाट अनुभूति गराउँछन्।
घरमा चाडपर्व, परदेशमा काम
नेपालमा दशैंको आगमनसँगै घरघरमा चाडपर्वको तयारी सुरु हुन्छ। परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुने, टीका र जमरा लगाउने, मीठोमसिनो खाने तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने परम्पराले समाजमा आत्मीयता बढाउँछ। तिहारमा घर सजाउने, दियो बाल्ने, फूलमाला लगाउने र देउसी–भैलो खेल्ने चलनले वातावरणलाई थप रमाइलो बनाउँछ।
तर विदेशमा रहेका नेपालीका लागि यही समय आफ्नो परिवारसँग बिताउन नपाएको अभाव महसुस हुने समय पनि हो। सामाजिक सञ्जालमा परिवारका सदस्यले टीका लगाएका, जमरा सिउरेका र सँगै बसेर खाना खाएका तस्बिर देख्दा आफ्नै घरको सम्झना झन् गहिरो हुन सक्छ।
कसैलाई आमाबुबाको हातबाट टीका लगाउने रहर हुन्छ, कसैलाई सन्तानसँगै बसेर चाडपर्व मनाउने इच्छा हुन्छ। कसैलाई बाल्यकालका साथीहरूसँग गाउँघरमा बिताएका दिनहरूको सम्झना आउँछ। तर जिम्मेवारी र बाध्यताका कारण उनीहरू आफ्ना यी चाहना पूरा गर्न नसक्ने अवस्थामा हुन्छन्।
विदेशमा सबैको अवस्था समान हुँदैन। कतिपयले साथीभाइ र आफन्तसँग भेटेर चाडपर्व मनाउँछन् भने कतिपयले काम सकेपछि मात्रै परिवारसँग फोनमा कुरा गर्न पाउँछन्। कतिपयका लागि चाडपर्वको दिन पनि अरू दिनजस्तै नियमित काम गर्ने दिन हुन्छ।
जापानमा रहेका नेपालीको दशैं–तिहार
अध्ययन, रोजगारी र व्यवसायका लागि जापान पुगेका नेपालीहरूले पनि आफ्नो मौलिक संस्कृति जोगाउँदै दशैं–तिहार मनाउने प्रयास गर्दै आएका छन्। जापानको व्यस्त जीवनशैली र कार्यतालिकाबीच चाडपर्वका लागि समय मिलाउनु सबैका लागि सहज हुँदैन।
कारखाना, होटल, रेस्टुरेन्ट, गोदाम, वितरण तथा सेवा क्षेत्रमा काम गर्ने नेपालीहरूले कम्पनीको कार्यतालिकाअनुसार काम गर्नुपर्ने हुन सक्छ। कतिपयले चाडपर्वकै दिन काम गर्छन् भने कतिपयले बिदा मिलाएर केही समय साथीभाइसँग बिताउँछन्।
विद्यार्थीहरूका लागि पनि पढाइ, काम र दैनिक खर्चको व्यवस्थापनसँगै चाडपर्व मनाउनु चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। घरभाडा, खाना, यातायात र अन्य खर्चको व्यवस्थापन गरेपछि चाडपर्वका लागि छुट्टै रकम जुटाउन कठिन हुने अवस्था पनि आउन सक्छ।
यस्तो परिस्थितिमा नेपाली साथीभाइसँगको भेटघाट, सामूहिक रूपमा खाना पकाउने, टीका लगाउने र भिडियो कलमार्फत परिवारसँग जोडिने अभ्यासले आत्मीयताको अनुभूति गराउँछ। विभिन्न नेपाली समुदाय तथा सामाजिक संस्थाले आयोजना गर्ने सांस्कृतिक कार्यक्रमले पनि प्रवासमा नेपालीपन जोगाउन सहयोग पुर्याउँछन्।
तर सामूहिक कार्यक्रम सबैको पहुँचमा हुँदैन। कामको समय, बसोबासको दूरी र आर्थिक अवस्थाका कारण धेरै नेपाली यस्ता कार्यक्रमबाट टाढा रहन सक्छन्। उनीहरूका लागि परिवारसँगको फोन संवाद नै चाडपर्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण क्षण बन्न सक्छ।
कमाइको पछाडि लुकेको त्याग
विदेश जाने धेरै नेपालीको उद्देश्य परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्नु, छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिनु, घरखर्च चलाउनु र भविष्य सुरक्षित बनाउनु हो। यही उद्देश्यले उनीहरू लामो समय काम गर्छन् र व्यक्तिगत इच्छाभन्दा परिवारको आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिन्छन्।
दशैं–तिहारको समयमा नेपालमा रहेका परिवारलाई पैसा पठाउने, नयाँ लुगा किन्न सहयोग गर्ने र घरखर्च व्यवस्थापनमा साथ दिने जिम्मेवारी पनि धेरै प्रवासी नेपालीमाथि हुन्छ। आफू परदेशमा सामान्य जीवन बिताए पनि परिवारले चाडपर्वमा अभाव महसुस गर्न नपरोस् भन्ने चाहना उनीहरूमा हुन्छ।
तर विदेशमा कमाइ भइरहेको छ भन्दैमा सबैको जीवन सहज छ भन्ने होइन। घरभाडा, खाना, यातायात, बिमा, कर तथा अन्य नियमित खर्च कटाएर बचत गर्नुपर्ने हुन्छ। कतिपयले ऋण तिर्नुपर्ने हुन्छ भने कतिपयले परिवारको नियमित खर्च धान्ने जिम्मेवारी बोकेका हुन्छन्।
त्यसैले प्रवासी नेपालीको जीवनलाई विदेशी मुद्रा कमाउने अवसरका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूको श्रम, समय, पारिवारिक दूरी र व्यक्तिगत त्यागलाई पनि समाजले बुझ्न आवश्यक छ।
आमाबुबाको आशीर्वाद र परिवारको माया
दशैंको टीका नेपाली समाजमा आशीर्वाद, सम्मान र पारिवारिक सम्बन्धको प्रतीक हो। ठूलाबडाको हातबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्नु धेरै नेपालीका लागि विशेष भावनात्मक क्षण हुन्छ। तर विदेशमा रहेका नेपालीले यो परम्परा प्रत्यक्ष रूपमा पूरा गर्न नपाउँदा त्यसको अभाव महसुस गर्न सक्छन्।
आमाबुबा नेपालमा र छोराछोरी विदेशमा हुँदा चाडपर्वको खुसीसँगै दूरीको पीडा पनि जोडिन्छ। परिवारका सदस्यले भिडियो कलमार्फत टीका देखाउने, आशीर्वाद दिने र शुभकामना साट्ने गरे पनि सँगै बसेर मनाएको पर्वको अनुभूति फरक हुन्छ।
यद्यपि परिवारबाट टाढा हुनु भनेको परिवारप्रतिको माया कम हुनु होइन। धेरैका लागि विदेशमा बसेर गरेको संघर्ष नै परिवारको भविष्य सुधार्ने प्रयास हो। चाडपर्वमा आफूले त्याग गरेको समय र गरेको मेहनत परिवारको सुखसँग जोडिएको हुन्छ।
त्यसैले चाडपर्वका बेला विदेशमा रहेका आफन्तलाई उनीहरू कहिले घर फर्किन्छन् भनेर मात्र प्रश्न गर्नुभन्दा उनीहरूको अवस्था बुझ्ने, भावनात्मक साथ दिने र उनीहरूले गरिरहेको संघर्षको सम्मान गर्ने व्यवहार पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
प्रकाशित: ८ कार्तिक २०८३ १६:०२ आइतबार