६ वैशाख २०७८ सोमबार
समाज

उजाडिँदै चुरे, संकटमा मुलुकको ‘जीवनरेखा’

मुलुकको शासन अब कसरी अघि बढ्छ भन्नेमा बहस केन्द्रित भइरहँदा पूर्वराष्ट्रपति डा. रामवरण यादवले संकटमा पर्दै गएको मुलुकको जीवनरेखा ‘लाइफलाइन’बारे चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । मधेसको मात्र नभई मुलुकको ‘लाइफलाइन’ चुरे संरक्षण नभए मानव जीवन नै संकटमा पर्नेतर्फ उनले ध्यानआकर्षण गराएका छन् ।

‘हरियो वन नेपालको धन’ भन्ने नाराको अस्तित्व जोगाऔं । भावी सन्ततीका लागि पनि गम्भीर भएर सोचौं । चुरे मधेसको मात्रै नभएर देशकै ‘लाइफलाइन’ हो । पूर्वराष्ट्रपति यादवको प्रकृतिबारे चिन्ता र चासोले जनकपुरधाममा जारी साहित्य महोत्सवका सहभागीहरूलाई भावुक बनायो । हिमालको हिउँ पग्लिँदैछ । तराई–मधेस पहाडमा भएका वनजंगल विनास हुँदैछ । पर्यावरण रितिँदै छ भन्दै उनले चिन्ता व्यक्त गरे ।

‘म अहिले ८० वर्ष पुग्न लागे । मैले देख्दै–भोग्दै आएको छु, तराई–मधेसमा धेरै वनजंगल नास भएको छ, हुँदैछ,’ उनले भने । विकासको योजना बनाउँदा पर्यावरणको संरक्षणमा दिन उनले आग्रह गरे ।

देशैभर चुरेको दोहन नरोकिएकोमा चिन्ता व्यक्त गर्दै उनले भने, ‘मोटरबाटो लैजान भन्दै जथाभावी सडक खनिएको छ, खनिँदैछ । अवैधानिक रूपमा नदीको दोहन बढ्दो छ । डोजर, स्काइभेटरवालाले सरकारी नियमकानुन पालना गर्दैनन् । संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारले चुरे संरक्षणमा ध्यानै नदिएकैले चुरे ध्वस्त भइरहेको छ ।’

प्रदेश २ मा ४.३ प्रतिशत मात्रै जंगल बाँकी छ । धेरैजसो जंगल सखाप पारिसकिएको छ । चुरे क्षेत्रमा घना वनजंगल छ । यहाँ चराचुरुंगी, पशुपंछी र विभिन्न प्रकारका जानवरको सुरक्षित बासस्थान हो । चुरेमा बहुमूल्य साल (सखुवा) र अन्य धेरै प्रजातिका रूख छन् । वनजंगल मासिदै गएपछि जनावरहरू बस्तीतर्फ, राजमार्गतर्फ बौरिदै छन् ।

बालुवा, गिटी, ढुंगा, माटोले चुरिया (चुरे) पहाड बनेको छ । यसको स्वरूप कोमल(भुसभुसे) छ । यसलाई कान्छो पहाड पनि भनिन्छ । चुरेले पानी सोस्छ । जहाँ जंगल छ, त्यहाँ पानी पर्छ । तराईमा जुन जंगल थियो, त्यहाँ ‘बफर जोन’ थियो । यसलाई चुरेको भावर क्षेत्र पनि भनिन्छ । जसले चुरेबाट भूमिगत रूपमा बगेर आएको पानी भण्डारण गर्ने गर्छ । तराईका नदीनाला, पोखरी, इनार, कलमा त्यसैबाट प्रसस्त पानी आउँथ्यो ।

पूर्वराष्ट्रपति यादवले सम्झे, ‘पहिला जनकपुरमा ४० फिटमै चापाकलमा भरपूर पानी आउँथ्यो । जहाँ आँखा दौडायो हरियाली नै हरियाली । प्रायः सबैको दुरामा (आँगन) इनार र, त्यो इनारमा पानीले भरिएको हुन्थ्यो । उनी भन्छन्, ‘हेर्दाहेर्दै इनार, पोखरी, नदीमा पानी सुक्न थालिसक्यो । पानीको सतह तल–तल गयो । अहिले २ सय फिट तल मात्र पानी आउँछ ।’  

चुरेको विनासलिलासँगै जंगल मासिँदै गयो । चुरेको चट्टान फोडेर बालुवा, गिटी र ढुंगा झिकियो । जसले भावर क्षेत्रको पानी भण्डार गर्ने क्षमता कम भएर गयो । पहिला वर्षाको पानी जमिन मुनी जानथ्यो । अहिले चुरेको पानी सोस्ने जाली नै फाडिसकिएकोले वर्षाको पानी खहरेबाट बगेर सिधैं खोला नदीमा जान्छ । चुरेमा पानी सोस्ने क्षमतामा निरन्तर ह्रास आइरहेको उनको चिन्ता छ ।

अरुले चुरे विनासलिला बारे चासो नदेखाएकोमा भन्दा तराई– मधेसका जनप्रतिनिधिले समेत चासो नदेखाउँदा यादव छक्क परेका छन् । सबै विकास, विकास भनिरहेका छन् तर प्राकृतिले हामीलाई दिएको अनुपम उपहार उपकरणले (डोजर) भत्काउँदै विनास गरिरहेका छौं ।  

चुरे क्षेत्रका सामग्री छुनै हुन्न भने पनि छैन । वैज्ञानिक अध्यन गरी झिक्न मिल्ने भनिएको ठाउँबाट मात्र सामग्री झिक्नुपर्छ । नदीमा बगेर आएको बालुवा गिटी तोकिएको स्थान र मात्रा बमोजिम निकाल्दा फरक पर्दैन । त्यसका लागि भूअध्ययन गरिनुपर्छ । पानी, माटो र जंगलका बारेमा अध्ययन गरिनुपर्छ ।

यादव राष्ट्रपति हुँदा चुरे संरक्षणको विषयले प्राथमिकता पायो । त्योबेलाका सरकारले चुरेलाई संवेदनशील क्षेत्रमा राखेर समिति गठन गरी काम गर्न सुरु गर्यो । चुरे संरक्षणको परियोजनलाई सरकारले राष्ट्रिय गौरवको परियोजनामा राख्यो । माधवकुमार नेपाल सरकार प्रमुख हुँदा २० वर्षको मास्टर प्लान पनि पास भयो । तर त्यसपछिका सरकारले चुरे संरक्षणलाई उति प्राथमिकतामा राखेनन् । गुरुयोजनामा चुरे संरक्षणमा अपनाउनुपर्ने सबै विषय समावेश छन् । संसद्बाट चुरे संरक्षणको कानुन बन्न सकेको छैन । सरकारले कानुन बनाउँदैन् । मधेसका जनतालाई प्रतिनिधित्व गरि संसदमा पुगेका जनप्रतिनिधिले पनि कुरा उठाउँदैनन् । बुधबारबाट सुरु जनकपुर साहित्व महोत्सवमा पूर्वराष्ट्रपति यादवले चिन्ता व्यतm गरे, ‘मधेस केन्द्रित दलका शीर्ष नेताहरूले समेत चुरे विनाशलिलाबारे संसद्मा प्रश्न गरेको सुनिँदैन । संसद्बाट कानुन बनेको भए चुरे संरक्षणमा बल पुग्थ्यो ।’

सरकारले सडक बनाउँदा विज्ञहरूको सल्लाह लिनुपर्छ । सडक विस्तारको नाममा विनास, उठिबास निम्त्याउने काम गर्नुहुन्न । ‘पूर्वपश्चिम लोकमार्ग(महेन्द्र राजमार्ग) छदैंछ । हुलाकी राजमार्ग वर्षौदेखि लथालिंग छ । फेरि चुरेको छातीबाट मदन मण्डारी राजमार्ग निर्माण गरिँदैछ,’ यादवले भने, ‘यसले विकासभन्दा पनि विनास निम्त्याउनेबाला छ ।’

चुरेका हजार बढी स्थान पहिरोको जोखिममा रहेको अध्ययनले देखाएका छन् । मदन भण्डारी राजमार्गले उदयपुर, सिन्धुली, मकवानपुर, चितवन, दाङ, सुर्खेत, डोटी र डडेलधुराको चुरे भूभाग पूरै ध्वस्त हुन्छ भनेर विश्वविद्यालयहरूकै अध्ययनले जनाएका छन् ।

अहिले अन्न आयात गर्दैछौ, अब पानी गर्नुपर्ला पूर्वराष्ट्रपति यादवले चुरे पानीको र मधेसलाई अन्नको भण्डार भएको बताउँदै भने, ‘तीन दशकअघि सम्म अन्नको निर्यातकर्ता हामी अहिले ठूलो मात्रामा अन्न आयात गर्दैछौं । यो विषयबारेको चर्चा कहिल्यै प्राथमितामा परेन । यसको कारण खोजेर सामाधानतर्फ कहिल्यै लागेनौं ।’

विसं २०२४ सालसम्म नेपाल संसारकै पाँचाैं धान निर्यात गर्ने राष्ट्र थियो । ०४० सालसम्म नेपाल अन्न अरु देशलाई पठाउँथ्यो । तर अहिले खर्ब रुपैयाँको चामल, दलहन, तेलहनजस्ता खाद्यान्न आयात गर्न बाध्य छौं । अब पनि चिन्ता नलिने ?,’ उनले प्रश्न गरे ।

यही जनकपुरमा पोखरी नै पोखरी थियो । पोखरीमा पानी भरिएको हुन्थ्यो । मनग्य माछा उत्पादन हुन्थ्यो । चरिचरणको पर्याप्तता थियो । पशुपालन हुन्थ्यो । मधेस गुलजार स्वर्गजस्तै थियो । बाहिरका मानिस पनि मधेसमा खेतीपाती गरी धान लिएर पहाडतिर फर्किन्थें । अहिले अवस्था फेरिएको छ । गुलजार मधेस भरुभूमीकरण हुँदैछ । हरियाली फाँटहरू उजाड बन्दैछ । पोखरीहरू सुक्दै जिर्ण बन्दै छ । कञ्चन पानी फोहोरमा परिणत हुँदैछ । हरियो बन नेपालको धन भन्ने नारा नारामै सीमित हुँदैछ, पूर्वराष्ट्रपतिको चिन्ता र चासो छ ।

प्रकाशित: २१ फाल्गुन २०७७ ०७:४६ शुक्रबार

खुशी 0 %
दुखी 0 %
अचम्मित 0 %
हास्यास्पद 0 %
क्रोधित 0 %
अर्को समाचार
को हुनेछ नागरिक नायक २०७८ ?
को हुनेछ नागरिक नायक २०७८ ?