सीके लाल

सीके लाल

सैद्धान्तिकीको संकट

शुक्रबार, २५ माघ २०७५

दुईतिहाइभन्दा बढी बहुमतका साथ गठित स्वघोषित साम्यवादी दलको सरकारले एक वर्षको कार्यावधि पूरा गरेको छ। बिहानीले दिउँसोको झल्को दिन्छ भन्ने उक्ति पत्याउने हो भने तिनै तहको सरकारमा लगभग एकल वर्चस्व कायम गरेको नेकपा दोहोरो दलको कार्यसम्पादन पटक्कै आशलाग्दो देखिँदैन। आयात बेपत्ता बढेकाले शोधनान्तर घाटा उकालो लागेको छ।

मध्यमार्गको मिथक

शुक्रबार, ११ माघ २०७५

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली विश्व आर्थिक मञ्चको ४९औँ वार्षिक बैठकमा भाग लिन आफ्ना दरबारिया, भित्रिया एवं भृत्यतन्त्रका (अफिसल्डम) सहयोगीहरूको दलबलका साथ स्विट्जरल्यान्डको डाभोस भन्ने रमणीय बस्तीमा छन्। देशभित्र भने सरकार प्रमुखको अग्रसरता एवं नेतृत्वबेगर समाधान हुन नसक्ने समस्याको फेहरिस्त लामो छ। केही दिनअगाडिसम्म महत्वपूर्ण राजनीतिक मुद्दाहरूमा सत्ताधारीहरूको सहयोगीसरह व्यवहार गरिरहेको नाममात्रको प्रतिपक्षी दल नेपाली कांग्रेस सदन अवरुद्ध गर्ने अवस्थामा पुगेको छ।

निरर्थकताको रंगमंच

शुक्रबार, २७ पुष २०७५

नेपाली अर्थराजनीतिको निर्णायक शक्ति अदालत हो भन्ने कुरामा कसैलाई शंका छैन। संसद्का नेताले नयाँ जनादेशका लागि जनतामा जान्छु भन्दै विघटन गर्न लगाएको विधायिकालाई अदालतले स्वेच्छाचारीतवरले ब्युउँताउन सक्छ। उस्तै मुद्दामा फेरि त्यसको ठ्याक्कै उल्टो निर्णय पनि लिन सक्छ। अदालतको आदेश बेवास्ता गर्ने आँट तत्कालीन कार्यकारी सर्वेसर्वा एवं मन्त्रीमण्डलका अध्यक्ष ज्ञानेन्द्रले समेत जुटाउन सकेका थिएनन्। सर्वोच्चका तालुकवाल हाकिम केदार गिरीले (सन् १९४४–२०१८) अध्यक्ष ज्ञानेन्द्रको शाही आयोगलाई अवैधानिक घोषणा गरिदिएका थिए।

पूर्ण पराजयको स्वीकार्यता

शुक्रबार, ०६ पुष २०७५

जनकपुरको वातावरण (एम्बिअन्स) आजभोलि छोरी अन्माएको घर जस्तो छ।  कुनै ठूलो अनुष्ठान सम्पन्न गरेको सन्तुष्टि एवं थकान एकसाथ महसुस हुने मनोभाव सहरमा व्याप्त छ। विवाह पञ्चमीको रमझम समाप्त भइसकेकाले सहरका सडकहरू सुनसान देखिन्छन्। उपमहानगरपालिकाका सफाइ कर्मचारीलाई तीर्थालुले छाडेर गएको फोहोर सोहोर्न भ्याइ/नभ्याइ छ।

परिधीय पुँजीवादको गति

शुक्रबार, २१ मङि्सर २०७५

विराटनगर अझैंसम्म पनि अस्तब्यस्त देखिन्छ। सडक चौडा गर्ने अभियानबाट नेपालका कुनै पनि गामबस्ती मुक्त छैनन्। ठूला सहरहरूलाई भने बाटो विस्तारको रोगले अलि बढी नै च्यापेको छ। राजमार्गमा समेत थप पथ विथिका (ड्राइभिङ लेन) निर्माण गर्ने लालसाले गर्दा सामान्य पैदल यात्रुहरू घरबाट निस्कनसमेत असुरक्षित हुने अवस्था छ।

अनिश्चितताको भुमरी

शुक्रबार, ०७ मङि्सर २०७५

जलेश्वरको रूपरंग दशकौंदेखि जस्ताको त्यस्तै छ। लगभग दुई दशकदेखि ‘निर्माणाधीन’ १५ किमी लामो जनकपुर–जलेश्वर सडकको अवस्था अहिले पनि खासै सुध्रिएको छैन। सन् १९९० दशकमा माओवादीको भयलाई देखाएर काम गरिएन। सन् २००१ पछि संकटकालले गर्दा सरकारका प्राथमिकता फेरिए। त्यसपछि मधेस आन्दोलनलाई दोष दिँदै काम बन्द भयो।

विश्वसनीयताको स्खलन

शुक्रबार, ०९ कार्तिक २०७५

कुनैबेला माओवादी सर्वेसर्वा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ भन्ने नाम उच्चारण हुनासाथ सन्त्रास फैलिने गथ्र्याे । समर्थकहरू अब के/कस्तो निर्देशन आउने हो भने अपेक्षामा सतर्क हुन्थे ।

अचेतन प्रतिपक्ष

शुक्रबार, १९ असोज २०७५

मनोवैज्ञानिकरूपले अस्थिर एवं चिन्तोन्मादले ग्रसित व्यक्तिहरूमा रोगभ्रम (हाइपकोन्ड्रिया) देखिने गर्छ । यो आफैंमा चिन्ताजनित व्यग्रता मात्र भएकाले उपचार सहज हुँदैन । केही चिकित्सक चित्तस्थिर बनाउने औषधी प्रयोग गर्न सुझाउँछन्।

प्रियतावादी राष्ट्रवादको प्रकोप

शुक्रबार, ०५ असोज २०७५

सेप्टेम्बर महिनाको तेस्रो साता वीरगञ्ज सामान्यजस्तै देखिनु असामान्यजस्तै लाग्छ । असोज ३ का दिन पनि सहरमा सवारी चालकहरूको हडताल जारी छ । त्यसैले मूल बाटोमा समेत गाडीको चाप न्यून छ ।

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा अंकुश

शुक्रबार, २२ भदौ २०७५

प्रहरी हिरासतमा मृत्यु भएका राममनोहर यादवको राजनीतिक आस्था स्पष्ट थियो । भर्खर ३० वर्ष नाघेको भनिएका राम हालसम्म शान्तिपूर्ण रहेको ‘स्वतन्त्र मधेस’ आन्दोलनका प्रतिबद्ध कार्यकर्ता थिए ।

नरम अतिवादको भ्रम

शुक्रबार, ०८ भदौ २०७५

इसा पूर्व ६०० साल पुरानो ग्रिसका सात सन्तमध्येका एकको एउटा प्रख्यात सूक्ति छ– ’बितेका व्यक्तिहरूबारे राम्राबाहेक अरू कुरा भनिनु हुँदैन ।’ त्यस्तै किसिमको सामाजिक मान्यता दक्षिण एशियामा पनि व्याप्त छ । शायद त्यसैले होला, धेरैजसो मृत्युलेख (ओबिच्युएरी) श्रद्धाञ्जलि शैलीमा लेखिन्छन्।

जनजाति आन्दोलनको विषाद

शुक्रबार, २५ साउन २०७५

खसआर्यकालागि नेपालका जनजाति आश्रयदाता रहँदै आएका छन् । पश्चिमको कश्मीर र कुमाउ वा पूर्वको बंगाल वा आसामतिरबाट अहिलेको नेपालको भूभागभित्र पसेका आर्य वा इन्डो बर्मन भनिने घुमन्ते समूहहरूलाई स्थानिक जनजातिले सहर्ष स्वागत गरेका थिए ।

सम्भ्रान्त सम्मतिको चाँजोपाँजो

शुक्रबार, ११ साउन २०७५

प्रचलित शब्दकोशले समानार्थी कायम गरेका शब्दहरूको अर्थ ठ्याक्कै उही हुनुपर्छ भन्ने छैन ।

बेचु बाबुको वापसी

शुक्रबार, २९ असार २०७५

जनकपुरको मूलभूत पहिचान स्थानीय माटो, हावा र पानीसमेत पवित्र मानिने धार्मिक धामको भए पनि कार्यनीतिकतवरले यस सहरको महत्व प्रतिरोधको केन्द्रका रूपमा रहँदै आएको छ ।

मध्याह्नको मीठो निद्रा

शुक्रबार, १५ असार २०७५

तत्कालीन नेकपा (एमाले) दलको अध्यक्ष भएदेखि नै प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओलीको प्रचार संयन्त्रले अत्यन्त प्रभावकारीतवरले काम गर्दै आएको छ।

सम्भावनाहरूको समाधिस्थल

शुक्रबार, ०१ असार २०७५

सम्भाव्य विकल्पहरूबारे बहस निम्त्याउने अवधारणाका लागि अंग्रेजी भाषामा ‘आइडिया’ भन्ने शब्द प्रयोग गर्ने गरिन्छ। त्यस्तो किसिमको भावलाई समात्ने नेपाली भाषाको सबभन्दा नजिकको शब्द शायद परिकल्पना हो। परिकल्पनालाई परिवर्तनको इन्जिन भनिएको छ। सुकेको रूख वा ढुंगाको घर्षणबाट उत्पन्न झिल्कालाई खाना पकाउने एवं न्यानो पार्ने आगोको परिकल्पना नगरिएको भए मानव सभ्यताको रूप बेग्लै हुने थियो।

लुटतन्त्रको दह्रो बुनियाद

शुक्रबार, १८ जेठ २०७५

राज्यको शासन प्रणाली राजतन्त्र, कुलिनतन्त्र वा गणतन्त्रमध्ये जस्तोसुकै भए पनि सीमित व्यक्तिहरूले सत्ता सञ्चालन गर्ने विधिका लागि अंग्रेजी भाषामा तीन समानार्थी जस्तै लाग्ने शब्दहरू प्रयोग गरिने गरिन्छ। प्लुटोक्रेसी (धनाढ्यतन्त्र) कायम रहेको देशमा धनीमानीले आर्थिक क्षमतालाई राजनीतिक शक्तिसँग विनिमय गरेर राज्य सञ्चालनमा हालीमुहाली कायम राख्छन्।

राष्ट्रवादको कारोबार

शुक्रबार, ०४ जेठ २०७५

उद्योग, व्यापार वा सेवा क्षेत्रमा लागेका उपक्रमहरूको एकता सामान्यतः दुई किसिमले हुने गर्छ। विलय (मर्जर) साझा उद्देश्य, समान हैसियत एवं सम्पूरक उत्पादनहरूको मिश्रण भएका उपक्रमहरूबीच हुन्छ। विलयपछि साझा व्यवस्थापन एवं नवपहिचानसाथ एउटा सर्वथा नयाँ कम्पनी उदाउनु सामान्य कुरा हो। अधिग्रहण (ऐक्विजिसन) प्रक्रियाको एकतामा भने बलियो कम्पनीले कमजोर प्रतिस्पर्धीलाई आफ्नो कब्जामा लिन्छ। उसको सम्पत्ति हासिल गर्छ। दायित्व स्वीकार गर्छ। कर्मचारी एवं कार्यकर्ताहरूको समायोजन गर्छ। त्यसैले अधिगृहीत एकाइको स्वामित्व भने पूर्ण रूपमा अधिग्रहण गर्ने कम्पनीको हातमा जान्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको निर्देशनले गर्दा नेपालका कतिपय नाफा क्षेत्रका बैंकहरू एकीकृत भइरहेका छन्।

दिल्ली दर्शनको प्रसाद

शुक्रबार, ३० चैत २०७४

भारत भ्रमणबाट फर्किएपछि प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओली गद्गद् देखिन्थे। त्रिभुवन विमानस्थलमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दा उनको खुट्टा भुइँमा नभएर अन्तै कतै भएको कुरा टेलिभिजनको पर्दामा समेत सहजै ठम्याउन सकिन्थ्यो। उनको भाषा पनि कम प्रफुल्लित थिएन। आफ्नो भ्रमणबारे उनले उल्लासित स्वरमा भने, तस्बिर आफैँ बोल्छ!

अधिकारको सतत संघर्ष

शुक्रबार, १६ चैत २०७४

शब्दमा उत्सव समावेश रहेको भए तापनि वार्षिकोत्सव खुसियाली मनाउने अनुष्ठानमात्र होइन। उपलब्धिहरूको लेखाजोखा, कमी/कमजोरीको वस्तुपरक विश्लेषण एवं भविष्यको कार्यदिशा निर्धारित गर्नु वार्षिकी मनाउनुको मुख्य उद्देश्य हुनुपर्छ।