अभियन्ता

‘प्रतिभाशाली बसेन भने देशको कहिल्यै विकास हुँदैन’

बुधबार, ०६ कार्तिक २०७६, १३ : ५३ नागरिक

राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रका संस्थापक अध्यक्ष महावीर पुन त्रिभुवन विश्वविद्यालयको प्राङ्गणमा रहेको आविष्कार केन्द्र पुग्दा १० मिनेट पर्खन लगाए । त्यतिञ्जेल हामीले आविष्कार केन्द्र अवलोकन गर्‍यौँ ।

करिब ११/१२ जनाको सङ्ख्यामा रहेका विद्यार्थी काममा घोत्लिरहेका थिए । केहीबेरमा नीलो टिसर्ट र खैरो ट्राउजरमा बदाम खाँदै आइपुगे पुन । उनले काममा मग्न युवाहरुलाई एकपछि अर्काे गर्दै हेर्दै गए । राम्रोसँग काम गर भन्नलाई छुटाएनन् । उनले मुसुक्क हाँस्दै हामीलाई भने, ‘म यिनीहरुको गोठालो हुँ ।’

म्याग्दीको नाङ्दीमा जन्मेका महावीर पुनले अमेरिकाको नेब्रास्का विश्वविद्यालयबाट विज्ञान विषयमा स्नातकोत्तर गरेका हुन् । २५ वर्ष विद्यालय शिक्षकका रुपमा काम गरेका पुनले ७ वर्षअघि राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र स्थापना गरे । वायरलेस प्रविधि प्रयोग गरेर गाउँगाउँमा इन्टरनेट सुविधा पुर्‍याएका कारण एसियाको नोबेल पुरस्कारका रुपमा लिइने म्यागासेसेबाट सम्मानित भए ।

राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रले अहिले नयाँ नयाँ आविष्कारका काम गरिरहेको छ । पुनकै भाषामा भन्दा अहिले आविष्कार प्रयास भइरहेको छ । युवाहरुको आकर्षण पनि बढेको देख्छन् उनी । दिनहुँ यही आविष्कार केन्द्रको व्यवस्थापन गरिरहेका पुन समृद्धि हासिल गर्न विज्ञान र प्रविधिको विकास बिना असम्भव देख्छन् । विविध विषयमा केन्द्रित रही ‘परिवार’कर्मी प्रजु पन्तले पुनसँग गरेको कुराकानीः

हिजोआज तपाईंको दैनिकी कसरी चलेको छ ?
यहाँ देखिहाल्नुभयो । शब्दमा त के भनौँ र ? (मुसुक्क हास्दै) दिनदिनै आयो, आविष्कार केन्द्रको गतिविधि हेर्‍यो । विद्यार्थीले सहयोग मागे सहयोग गर्‍यो । यसरी दैनिकी चलिरहेको दुई वर्ष भयो । मेरो सोचाइ, विचार भनेकै कसरी राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रलाई अघि बढाउने भन्ने हो । कसरी नयाँ प्रतिभाहरुलाई कुन मन्त्र लगाएर अगाडि ल्याउने भन्ने हो । फकाएर हुन्छ कि, हप्काएर–दप्काएर हुन्छ कि, नेपालमै बसेर काम गर्ने वातावरण बनाउने प्रयास गरिरहेको छु । मेरो जिम्मेवारी भनेको आविष्कार केन्द्रको गोठालो हो ।

केन्द्रले के–के काम गरिरहेको छ त ?
अध्ययन–अनुसन्धानका काम भइरहेका छन् । केन्द्रमा हिजो सुरु गरेर आजै पूरा हुने काम हुँदैनन् । वर्षाैं लाग्छ आविष्कार गर्न । बुझ्न के जरुरी छ भने, अनुसन्धान गरेका सबै काम सफल हुन्छन् भन्ने हुँदैन ।

अहिले चितवनमा झिँगा पाल्ने काम भइरहेको छ । जसमा प्राउन पाल्ने काम भइरहेको छ । कुखुराको दाना र झिँगे माछाको प्राउन बनाउने प्रयोजन हो । माछा पाल्नेहरुलाई प्राउनको खेतीमा आकर्षण गर्नु हाम्रो उद्देश्य हो । नेपालमा सबै प्राउन बाहिरबाट आउँछ । नेपालमा नै उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने हो । काठमाडौँ युनिभर्सिटीमा सोलार टेक्नोलजीको  काम भइरहेको छ । जनकपुरमा अगरबत्ति बनाउने मेसिन बनाउने काम भइरहेको छ । ठाउँ अनुसारको प्रस्ताव आउँछन् र सोहीअनुसार काम भइरहेको छ ।

आविष्कार गर्न खोज्नेले प्रस्ताव लिएर आउँछ र हामीले आविष्कार गर्न वातावरण तयार गर्छौं । धरानको इञ्जिनियरिङ कलेजमा कृषि औजार निर्माणको काम भइरहेको छ । काठमाडौँमा १०/१२ वटा काम भइरहेको छ । जसमा  इलोक्ट्रोनिक सामान, इलोक्ट्रोनिक मेडिकल इन्सट्रुमेन्ट, मोबाइल एप, पुराना सवारीलाई इलोक्ट्रोनिक भेहिकलमा कन्भर्ट गर्ने, अर्गानिक फुडहरु, सस्तो मूल्यमा बनाउन सकिने कोल्ड मेसिनहरु, अटोमेटिक माइकजस्ता कुरामा अध्ययन अनुसन्धान भइरहेका छन् ।

अघि भन्नुभए जस्तै कतिपय आविष्कार असफल हुन पनि सक्छन् । तपाईंहरु अहिले आविष्कार गर्ने चरणमा हुनुहुन्छ । सफल–असफलको के सम्भावना देख्नुहुन्छ ?
धेरै परिक्षण सफल हुन पनि सक्छन् र नहुन पनि सक्छन् । आविष्कार भनेकै कन्फर्म नहुने काम हो । परिक्षण सफल हुन धैर्य, परिश्रम र लगानी चाहिन्छ । यो हाम्रोमा छ छैन अलग पाटो हुन सक्ला । हामीले अनुसन्धान, परिक्षण गरेका कामहरु सफल भए भने हाम्रो देशलाई दीर्घकालीन फाइदा हुन्छ । अनुसन्धानको चरणमा महँगो भए पनि पछि आविष्कारले दिगो विकासमा फाइदा पुर्‍याउँछ ।

तपाईंले विज्ञान र प्रविधि अनि देशको समृद्धि जोड्न खोज्नुभएको हो ?
विज्ञान प्रविधि बिना दिगो विकास हुन्छ भन्ने कसैले सोचेको छ भने त्यो मनको लड्डु घिउसित खानु भनेजस्तै हो । यो बिना समृद्धिको सपना पूरा हुँदैन । विज्ञान प्रविधि बिना केही हुन्न । समृद्धिको चाहना पूरा गर्न विज्ञान प्रविधिको विकास आवश्यक छ ।

त्यही भएर सरकारले चित्लाङमा मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान खोल्न  खोजेको होला नि ?
हुन सक्छ । यो काम स्वागतयोग्य हो । अहिले यसबारे केही नबोलौँ । कामैले बताउला ।

किन ?
काम कसरी हुन्छ ? कति बजेट आविष्कारका लागि सरकारले छुट्टयाउँछ ? यी कुरा प्रमुख हुन् । प्रतिष्ठान बनाउनु ठूलो कुरा भएन । बनाइसकेपछि के–के काम हुन्छ र गर्छ भन्ने चाहिँ प्रमुख हो ।

सरकारप्रति त पूरै उदासीन देखिनुहुन्छ त !
मैले हिजोआज सरकारको कुरा गर्न छाडिदिएको छु । मेरो काम समुदायलाई चनाखो बनाएर आविष्कारमा ध्यान दिनु हो । मैले उठाएका कुरा सरकार र समाज सबैले बुझ्नपर्ने कुरा हो । तिनले समृद्धि भने पनि, दिगो विकास भने पनि र अन्य भाषामा जे–जे भने पनि विज्ञान र प्रविधिको विकास बिना केही सम्भव छैन ।  

दिगो विकासका लागि विज्ञान र प्रविधिको के भूमिकाबारे बताइदिनु न ?
संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकासका लक्ष्यहरु छन्, जसमा विज्ञान र प्रविधिको विकासले पनि प्रमुखताका साथ स्थान पाएको छ । कुनै पनि देश समृद्ध बनाउन अविष्कार र अनुसन्धान नगरी हुँदैन । हाम्रो गरिबी हटाउन सरकारले भौतिक पूर्वाधार निमार्णमा जोड दिइरहेको छ तर के बुझ्न आवश्यक छ भने भौतिक निर्माणका सबै सामानहरु बाहिरबाट ल्याएर गरिएको विकास दिगो हुँदैन । यहीँ आविष्कार गर्न सकिएन भने हामी कहिल्यै धनी हुन सक्दैनौँ ।

कसरी ?
विज्ञानले कुन भूमिमा के बनाउने रु कस्तो भौतिक निर्माण कहाँ बनाउने ? पर्यावरणीय  सन्तुलन मिलाउन कहाँ कस्तो बनाउने भन्ने बारेमा पनि शोध हुन जरुरी छ । भौतिक निर्माण गर्ने तर देशमा नै विज्ञान प्रविधि विकास नहुने हो भने हामी पंगु सिवाय केही बन्दैनौैँ  ।

किन ?
भौतिक निर्माण गर्ने भनेर बाहिरी देशले सहयोग गरे । सहयोग आयो, हाइवे बन्यो । त्यो हाइवेमा कुद्ने गाडी बाहिरको । मोबाइल आयो, टावर बन्यो । यहाँ प्रयोग हुने सबै मोबाइल आयात गर्नुपर्छ । यहाँ प्रयोग हुने इलोक्ट्रोनिक सामानहरु सबै आयात हुन्छ । यहाँँ प्रयोग हुने कुनै पनि सामान यहीँ उत्पादन हुँदैनन् । विकसित देशले विकासोन्मुख देशलाई यसै सहयोग गर्दैनन् । उनीहरु बजार स्थापना गर्न सहयोग गर्ने हुन् ।

सरकारको अनुसन्धानमा चाख देखिन्न । समुदायलाई भने कत्तिको चाख भएको पाउनुभएको छ ?
सरकार पनि त्यही समाजबाट आएको हो । नेपाली समाज भनेको वैज्ञानिक तरिकाले विकास गर्ने चेतना नै शून्य भएको मुलुक हो । चेतना छैन । अहिले नेपालीहरु विदेश गएर देखेको सुनेको २०/२५ वर्ष भयो । अधिकांश नेपाली साधारण जीविकाका लागि खेतीपाती गरेर गुजारा गर्ने परिपाटीमा हुर्केको हो । पहिलेदेखि नै अनुसन्धानमा लगानी गरेको देखिदैन ।

कुनै उत्पादन निकालेको देखिदैन । नेपालीको संस्कार उत्पादनमुखी छँदैछैन । किन गरेन ? किनभने संस्कार नै छैन । हामी व्यापारीको वस्तुको क्रेता मात्र बनिरह्यौँ सधैँ । वैदेशिक सहयोग त आयो तर त्यसले हामीलाई उनीहरुको उपभोक्ता मात्र बनाइदियो ।  उत्पादक भइएन, उपभोत्ता मात्र भइयो । गएको २५/३० वर्षभित्र हाम्रो संस्कार उपभोक्तावादी मात्र भयो ।

हामीकहाँ अनुसन्धानमा किन चासो नभएको होला ?
दिमागमै नभएको कुरामा कसरी आउँछ त ? ऋषिमुनिको पालादेखिको विकास गर्ने भन्ने कुरा त बस्दै बसेन । अनुसन्धान र विकास भनेको सहज कुरा होइन । हामी असहज कुरामा अभ्यस्त नै छैनौँ । विज्ञान र  प्रविधिको विकास छिट्टै आयो तर आफैँले नयाँ केही गरौँ भन्ने भावना आएन ।

आविष्कार केन्द्र खोल्ने हुटहुटी कसरी जाग्यो ?
गाउँगाउँमा बसेर २५ वर्ष काम गरेँ । समाज विकासको मूल विधा शिक्षा र स्वास्थ्यमा काम गरेँ । त्यहाँ काम गर्दा आम्दानीको बाटो पनि खुलोस् भन्ने लागिरहेको थियो । २५ वर्षसम्म त्यहाँ काम गर्दा के लाग्यो भने यस्तो काम देश गरेर उँभो लाग्दैन । त्यतिबेला म्याग्दी, कास्की, पर्वत, लमजुङ, गोरखा लगायतका जिल्लामा शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण, पर्यटन, प्रविधिको क्षेत्रमा काम गरिरहेको थिएँ । जबसम्म हामीले आविष्कार गर्दैनौँ, हामी उँभो लाग्दैनौँ भन्ने भित्रैबाट लाग्यो र आविष्कार केन्द्र खोल्नुपर्छ भन्ने चेत पलायो । त्यसपछिका कथा त मिडियामा भनेकै छु ।

किन त्यस्तो लाग्यो ?
केही काम गरेर मात्र हुन्न । आफैँ प्रोडक्ट गर्न पर्छ । पैसा दिनु ठूलो कुरा हैन, सीप सिकाउनु ठूलो कुरा हो । आफूले त्यहाँ बनाइदिने हैन, नयाँ कुरा बनाउने सीप सिकाउने हो । भौतीक विकास हुनु भनेको आर्थिक रुपमा सबल हुनु हो । अरु कुराको विकास छोडौँ  अहिलेको विकास भनेको उत्पादनमा आधारित हुन जरुरी छ । अहिलेको विकासले कहीँ पुगिदैन ।

उत्पादनमा आधारित अर्थतन्त्र, त्यो पनि विज्ञान र प्रविधिमा आधारित विकासको कुरा गर्नुभयो । यस्तो अर्थतन्त्र बनाउन के गर्नुपर्छ ?
मानव संशाधन प्रमुख कुरा हो । विकास हुन मानव संशाधनलाई देशमै बस्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्‍यो । आविष्कार गर्ने दिमाग भएको व्यक्ति देशमा बस्न आवश्यक छ । कुनै पनि देशमा प्रतिभा भएको मान्छे बसेन भने त्यो देशको कहिल्यै विकास हुँदैन । हाम्रो देशले आयात गर्नुपर्ने दक्ष मानव संशाधान निर्यात गरेका छौँ र उपभोग्य वस्तु आयात गरेका छौँ । यसरी पनि विकास सम्भव हुन्छ ? यहाँ कुनै पनि किसिमको अनुसन्धान विकास नहुने भयो । जसका कारण आर्थिक इन्डिकेटर उस्तै रहने भए ।
नेपालमा केही गर्छु भन्ने हो भने मेनपावर छैन । आर्थिक रुपमा विकास गर्न लिनुपर्ने महत्वपूर्ण कदम भनेको लगानी गर्नुपर्‍यो । त्यो पनि छैन ।

ब्रेनड्रेन रोक्न के गर्नुपर्छ त ?
 जसको क्षमता जे छ, सोही अनुसारको काम गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । आँखा चिम्लेर खर्च गर्नुपर्छ । फकाएर फुल्याएर काम गराउनु पर्छ ।

तपाईंले भनेजसरी मन फुकाएर खर्च गर्न हामीसँग स्रोत छ र ?
एउटा पुल बनाउन १० करोड खर्च हुन्छ । एक किमी बाटो बनाउन ५ करोड खर्च गर्छ सरकारले । त्यो पैसा कहाँबाट आयो ? विज्ञान र प्रविधि प्राथमिकतामा नपरेको हो । विकसित देशले आफ्नो जिडिपीको २–३ प्रतिशत अनुसन्धान तथा विकासमा खर्च गरेका छन् । बाहिर गएकालाई स्वदेश फर्काउने हो । हामीले पनि त्यही गर्न आवश्यक छ । जिडिपीको १ प्रतिशत खर्च गरौँ भनेर मैले धेरैदेखि भनिरहेको छु ।

आफ्नो गाउँको समस्या सामाधानका लागि २–३ प्रतिशत छुट्ट्याउन सरकार सक्छ । एक प्रतिशत जिडिपी छुट्ट्याएर, कोष बनाएर बिना कुनै झन्झट पैसा लगानी गर्ने, ब्रेन ड्रेन रोक्ने भन्दा पैसा छैन भन्छ । यत्तिको राम्रो उपाय मंगल ग्रहमा गएर खोजे पनि पाउनुहुन्न ।

सात वर्ष अमेरिका बसेर पढ्नुभएको तपाईं कसरी यतै बस्नुभयो त ?
नढाँटी भनौँ ? पढाइ सकिएपछि नेपालतिर जानुपर्‍यो भनेर आएको, यतै बसियो । कुनै योजना बनाएर बसेको हैन ।

घरमा को–को हुनुहुन्छ ?
श्रीमती र छोरीहरु । एउटी छोरी स्कुल पढ्दैछ, एउटीले नर्सिङ ।

अन्त्यमा केही भन्न चाहनुहुन्छ ?
नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधि विकास गर्न आविष्कारको संस्कारको विकास गरौँ । काम पनि गरौँ ।

यसको वार्षिक खर्च कति हुन्छ ? कसरी जुटाउनुहुन्छ ?
वार्षिकी खर्च यति नै भन्ने छैन । पोहोर साल एक डेढ करोड भएको थियो । हामीले समुदायबाट पैसा जुटाउने गरेका छौँ । रमाइलो तथ्याङ्क भनाैं? हामीलाई सहयोग गर्ने ९० प्रतिशत निम्न वर्ग आय भएका ७/८ प्रतिशत मध्यम र बाँकी २/३ प्रतिशत धनी वर्गका छन् ।

यस्तो किन होला ?
धनीले लगानी हेरेर रिटर्न खोज्छ । गरिब भने दान गर्नुपर्छ भन्ने भएर हो कि !







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

एनसेलद्वारा पहिलो १४ सुपर सेलरलाई पुरस्कार वितरण

एनसेलद्वारा पहिलो १४ सुपर सेलरलाई पुरस्कार वितरण

एनसेल प्राईभेट लिमिटेडले हाल संचालनमा रहेको आफ्नो ‘एनसेल सुपर सेलर’ योजना अन्तर्गत काठमाडौं र ललितपुर जिल्लाका पहिलो १४ पोइन्ट अफ...

१९७४ एडीको "निरन्तरता" (भिडियो)

१९७४ एडीको "निरन्तरता" (भिडियो)

सांगीतिक रक ब्याण्ड १९७४ एडीका पुराना सदस्यहरु रियुनाइटेड भए लगतै सांगीतिक कार्यक्रममा जुटिरहेको छ। ...

यस्तो छ दराज ११.११ सेलको फाइदा

यस्तो छ दराज ११.११ सेलको फाइदा

नेपालको अनलाइन शपिङ साइट दराजले संसारकै सबै भन्दा ठुलो सेल डे ११.११ सेल (एकदिनकोसेल) यहि कार्तिक २५ गते, नोभेम्बर ११...

साओमीको सर्भिस सेन्टर थपिए

साओमीको सर्भिस सेन्टर थपिए

साओमीले नेपालका लागि थप आधिकारिक सर्भिस सेन्टर घोषणा गरेको छ । ...

सामाजिक सुरक्षा कोषसम्बन्धी अभिमुखीकरण

सामाजिक सुरक्षा कोषसम्बन्धी अभिमुखीकरण

नेपाल विज्ञापन संघ (आन) को आयोजना र सामाजिक सुरक्षा कोषको प्राविधिक सहयोगमा ‘सामाजिक सुरक्षा कोषसम्बन्धी अभिमुखीकरण कार्यक्रम’ सम्पन्न भएको छ...

जनता बैंकको सहयोग

जनता बैंकको सहयोग

जनता बैंक नेपालले क्याम्पसलाई सहयोग गरेको छ । ...

एआई अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन सम्पन्न

एआई अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन सम्पन्न

ब्रिटिस कलेजले इन्स्टिच्युट अफ इन्जिनियरिङ (आइओई), पुल्चोक क्याम्पस र इन्स्टिच्युट अफ इलेक्ट्रिकल एन्ड इलेक्ट्रोनिक्स इन्जिनियर्सकोे साझेदारीमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) अन्तर्राष्ट्रिय...

एएमडीले ल्यायो सबैभन्दा शक्तिशाली डेस्कटप प्रोसेसर

एएमडीले ल्यायो सबैभन्दा शक्तिशाली डेस्कटप प्रोसेसर

प्रोसेसरको दौडमा इन्टेल पछि पर्दै ! ...

Ncell Footer Ad