एकीकरणपछिको राप्रपा

बुधबार, १५ मङि्सर २०७३, ०९ : १७ पुरुषोत्तम दाहाल

सत्ताइस वर्षको अवधिमा अनेक पटक फुट्दै र जुट्दै गरेको राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा)का दुईधार अहिले मिलेका छन्। निर्वाचनका समयमा फुट्ने र सामान्य अवस्थामा जुट्ने रोगबाट ग्रस्त यो बूढा बाघहरूको पार्टी एकीकरणको विश्लेषण त्यति हुन सकिरहेको छैन । सायद माओवादी केन्द्र जस्तो अतिक्रान्तिकारीदेखि मध्यमार्गी एमाले र नेपाली कांग्रेसको छायामा अरु दलको प्रकाश मधुरो भएकोले पनि यसो भएको हुनुपर्छ। सधैँ फुटिरहने र जुटको मौसमी खेती गरिरहने पार्टीको एकीकरणको अर्थवत्ता छ भन्ने नलाग्नु अस्वाभाविक होइन पनि । तर, सत्ता गठबन्धनको खेलमा पहिलो पटक ०५१ मा आफूलाई सर्वाधिक महŒवको प्रमाणित गर्न सफल राप्रपार्टी चिराहरूले २०७० को संविधानसभा निर्वाचनमा समेत आफूलाई भूमिकाविहीन हुनबाट जोगाएका छन् । यो निर्वाचनमा विभाजित भएर पनि दुई दलका तर्फबाट यतिखेर संसद्मा ३७ सिटको उपस्थिति छ । एकताबद्ध निर्वाचनमा गएको भए करिब ५० को हाराहारीमा स्थान लिनसक्ने अनुमान भइरहेको पाइन्छ । नारायणमान बिजुक्छेदेखि चित्रबहादुर केसीसम्मका र विष्णुबहादुर मानन्धरजस्ता आदरणीय वामपन्थीसमेतले ल्याउन नसकेको संसदीय स्थानमा राप्रपाका घटकहरू पुग्न सफल भएको अवस्था छ । ०४६ सालसम्म सक्रिय राजसंस्थाका अनुयायीहरूको संगठनका रूपमा स्थापित पूर्व पञ्चहरूले दलीय अभ्यास गरेको २७ वर्ष पुगेको छ । साम्यवादी दलहरूजस्तो गरी दलीय पद्धतिको अन्त्य गर्ने अन्तिम लक्ष्य राखेर दल खोल्ने काम कमसेकम राप्रपाले गरेको देखिएको छैन । ०६३ को पृथक परिवर्तन र त्यसले विस्थापित गरेको राजसंस्था तथा धर्म निरपेक्षताका विषयमा भने यसको फरक धारणा अद्यावधिक देखिएको छ । अरु धेरै अनुहारले निर्दलीय निरंकुशताको कालो कलंकलाई धोइपखाली गर्न अतिक्रान्तिकारी नारा बुलन्द गरे पनि राप्रपामा लाग्नेहरूले जहिले पनि मध्यधारको राजनीतिलाई अनुकरण गरिरहेको देखिन्छ । तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रको कदमको समर्थन गर्दै सहयोगी हुन पुगेका कमल थापाको पछिल्लो चरणको भूमिका त्यति अलोकतान्त्रिक र अपरिपक्व देखिँदैन । संविधान संशोधन गरेर भए पनि समाधान खोज्नुपर्नेमा उनको सकारात्मक भनाइले समेत उनी व्यवहारपरक भएको देखाउँछ । पशुपतिशमशेर नेतृत्वको राप्रपा त ०६३ को जनआन्दोलनमा समेत मध्यमार्गी देखिएको थियो ।

       तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रको अपरिपक्व महŒवाकांक्षाले सबैभन्दा ठूलो क्षति स्वयं राजसंस्थालाई हुन पुगेको थियो भने राप्रपा विभाजन र कलहको घाउ बोक्न विवश हुन पुगेको थियो । यद्यपि, नेपालको सन्दर्भमा राजसंस्थाको अनिवार्य अन्त्य खोजिँदै थियो । लोकतन्त्र र जनताका अधिकारविरुद्ध निरन्तर यो वा त्यो रूपमा आक्रमण गरिरहने र हतियारको राजनीतिको चक्र चलाइरहने राजसंस्थाको अवसान नेपाली जनताका पक्षमा थियो । ०१७ सालको प्रहार मात्र होइन बीचमा भएका कतिपय हतियारवद्ध आन्दोलन र हिंसाका कारण राजसंस्था नै थियो भन्ने कुरा छर्लंग छ । माओवादी हिंसाको उत्कर्षमा यसका सुप्रिमो प्रचण्ड र डा. बाबुरामले राजा वीरेन्द्रसँग सहकार्य रहेको स्वीकृतिका साथ खुलासा गरेका थिए । गणतन्त्रको नाराका साथ अगाडि बढिरहेको शक्तिसँग हात मिलाएर लोकतान्त्रिक अधिकारविरुद्ध निरन्तर लाग्नसमेत नहिच्किचाउने राजसंस्थाको पतन यसैअर्थमा आवश्यक हुन पुगेको हो । लोकतन्त्रमा सहष्णिुता हुन्छ, तर जनताका अधिकारविपरीत कसैको सत्तालाई लोकतान्त्रिक जनताले स्वीकार गर्न सक्दैनन् । यस सत्यलाई अस्वीकार गरेपछि राजसंस्थाको विस्थापन हुन पुगेको थियो । तैपनि, राजसस्ंथाको पतनपछि नेपाली राजनीतिको मियो बनेका दलका नायकहरूले जनतालाई दिक्क बनाउन लागेका छन् र राजसंस्थाका अवशिष्ट चिन्तनहरू मौलाउन थालेको अवस्था छ । राजावादीहरूको मनोबल टुटिसकेको छैन । शाही राजसंस्थाका अन्तिम उत्तराधिकारी ज्ञानेन्द्रको सक्रियता पर्याप्त देखिन्छ । उत्तर–दक्षिणलाई आफूअनुकुल गराउन उनका प्रयत्न जारी छन् । तर, नेपाली जनता सकारात्मक नभएसम्म उत्तर–दक्षिणको समर्थनले मात्र राजसंस्थाको पुनरोदयको मार्ग खुल्ने छैन ।

        लोकतन्त्रलाई आत्मसात् गरे पनि पुराना पञ्चहरूमा लोकतान्त्रिक आचरण विकास नभएको कुरा ०५४ सालमा विकसित र स्वयं राप्रपाका तर्फबाट तत्कालीन प्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुर चन्दले लगाएको मुसाप्रवृत्तिले प्रमाणित गरेको थियो । तर, कालान्तरमा त्यो प्रवृत्ति सबै दलमा कमोबेस विकास भइरहेको छ । यसअघि ०५३ सालमा नै नेपाली कांग्रेसका तर्फबाट प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवासमेत कांग्रेसभित्रको मुसक चरित्रको सिकार हुन पुगेका थिए । लोकन्द्रबहादुरले जसलाई मुसक प्रवृत्तिका नायक भनेर अपमानित गरेका थिए, नियतिले तिनकै अध्यक्षतामा उनीसमेत अटाउनुपर्ने बाध्यता देखिएको छ । कमल थापा अहिले राप्रपाको अध्यक्ष भएपछि लोकेन्द्रबहादुरहरूको भूमिका सल्लाहकारजस्तो हुन पुगेको छ । पुराना वरिष्ठहरूमा लोकेन्द्रबहादुरपछि पशुपतिशमशेर र प्रकाशचन्द्र लोहनी मात्र रहन पुगेका छन् भने विस्तारै मध्यम वयको नेतृत्व र युवा पंक्तिको प्रभाव राप्रपामा बढेर गएको छ । अब त्यस पार्टीमा पुराना निर्दलीयकालका नेतामात्र देखिँदैनन्, नयाँ पुस्तासमेत संगठित देखिन्छन् । राजनीतिक दलमा नयाँ पुस्तालाई जति भर्ती गर्न सकिन्छ, जुनरूपमा प्रशिक्षण गर्न सकिन्छ, अनुशासनबद्ध जुनरूपमा हुन सक्छ त्यही ढंगमा पार्टी विस्तार र विकसित हुन्छ । २००३ सालदेखि नेपाली कांग्रेस कुनै कालखण्डमा चोइटिँदै र ०५९ मा विभाजित भए पनि उसको सामथ्र्य यथावत् रहनुमा नयाँ पुस्ताको उपस्थिति हो । यद्यपि, कांग्रेसमा प्रशिक्षण, अनुशासनजस्ता विषय दुर्लभ देखिन्छन् । राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादको आकर्षण तथा भर लाग्दो विकल्प नभएको हुनाले नै कांग्रेस बाध्यात्मक लोकतान्त्रिक केन्द्र रहन सफल भइरहेको स्पष्ट छ ।

   फुटको महारोगबाट नेपाली राजनीतिमा साम्यवादी दलहरू सर्वाधिक ग्रस्त देखिन्छन् । यी दलमा २००६ सालयता परेका चिरा र जोडिएका धारको गणना सहज गर्न सकिँदैन । नेताको महŒवाकांक्षादेखि अन्तर्राष्ट्रिय ध्रुवीकरणमा परी साम्यवादी दलहरू चिरा पर्ने गरेका थिए । सोभियत संघको विघटनपश्चात् साम्यवादी विचार र शक्तिलाई निर्यात गर्न योग्य शक्ति अरु साम्यवादी सत्ता भएका राष्ट्रहरूसँग रहेन । सोभियत संघपछि सबैभन्दा शक्तिशाली मानिएको साम्यवादी चीनको चासो सीमित देखिन्छ । आफै महाशक्तिको दौडमा सामेल चीन विचार निर्यात गर्नु भन्दा आफ्ना उपभोग्य सामग्रीहरूको उत्पादन र बजारीकरणमा सक्रिय छ । चीनको छायाँजस्तो रहेको उत्तर कोरिया र रुसको छायाँ मानिएको क्युबाले पनि साम्यवादी सत्ता विस्तार गर्ने सामथ्र्य राखेनन् । अहिले साम्यवादी दर्शनको ‘सप्लाइ’ बन्द भएको छ र विगतमा भित्रिएको चिन्तनचेतको थोत्रो भोटोमा सन्तोष गर्नुपर्ने अवस्था नेपालसहित संसारभर विद्यमान छ। पुरानो वैचारिक भोटोको टालाहरूमा नेपालका साम्यवादीहरूसमेत अल्झिरहेका छन् । उनीहरू तिनै थोत्रा टालामाथि अधिकार स्थापित गर्न फुट र टुटको खेलमा लिप्त छन्। एमालेको विभाजनमा ०५४ बाट पाठ सिकेको हुनाले एकतापछि यसले मध्यधारलाई क्रमिकरूपमा वरण गर्दै शक्ति विस्तार गरिरहेको छ । माओवादी पार्टी त टुक्राटुक्रा पर्दै गइरहेको छ । नेपालको राजनीतिमा कान्छो पार्टीका रूपमा उभिएका मधेस केन्द्रित दलहरू फुटको रेकर्ड स्थापित गर्न सफल भएका थिए । नेपाल सद्भावना पार्टीबाहेकका यी दलहरूको अस्तित्व ०६३ पछि देखिएको थियो, तर करिब १४ चिरा हुन पुगे यी दल । सद्भावना आफै एक रहन सकेन । आदरणीय गजेन्द्रनारायण सिंहको विरासतमा आसन जमाउन पुग्नेहरूले उनको सपनालाई समेत भताभुंग पार्दै देशलाई दुर्भावग्रस्त बनाउन भरमग्दुर प्रयास गर्नुलाई गौरव अनुभव गरे । यी दलहरू जस्तै  निरन्तर विभाजनको पर्याय वनेको राप्रपा पुनः एक भएको छ र यसले विगतको पाठबाट धेरै सिक्ने छ भन्ने आशा त्यस पार्टीमा संलग्नहरूमा पलाएको देखिन्छ ।

तर, प्रश्न जीवित छ ः के राजसंस्था, धर्म निरपेक्षता र संघीयताका विषयमा बलियो सहमति भएको छ र एकताको आधार बनेको छ ? कमल थापाले ०६३ पछि पनि निरन्तर संवैधानिक राजतन्त्र, हिन्दू राष्ट्र नेपाल र एकात्मक राज्यका पक्षमा सक्रिय भएको निकट विगत छ । हिन्दू राष्ट्रको विषयमा राप्रपा स्पष्ट थियो । उसले पनि नेपाललाई हिन्दू राष्ट्र घोषणा गर्न माग गरिरहेको छ । तर, राजाको पुनरागमन वा संघीयताबाट पश्चगमनका पक्षमा यो देखिएको छैन । यी दुई विषयलाई लिएर एकीकृत राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीले कुन रूपमा सिद्धान्त तय गर्छ ? पुरानो र नयाँ, तर विस्तारै परिवर्तनको पक्षधर सोचलाई नेतृत्व गर्ने कुनै राजनीतिक शक्तिको अनिवार्यता अबको नेपालमा छ । माओवादीको जस्तो एकदलीय क्रान्तिकारिता, मधेसकेन्द्रित दलहरूले सोचेजस्तो क्षेत्रीयता, जातिवादी मागअनुसारको चिन्तनलाई किनारा लगाउन पनि क्रमिक विकासमा सहयोगी सोच आवश्यक हुन्छ । नेपाली कांग्रेस परिवर्तन, पुरातन र वर्तमान सबैको साझा थलो बनेको भए पनि यसमा देखिएको व्यवहारपरक अस्पष्टताले त्यो साझापनलाई थेग्न सकेको छैन । न परिवर्तनको पूर्णपक्षधर न नयाँ चिन्तनको आधार न पुरातनताको क्षेत्र– कुनै पनि रूप नभएको कांग्रेसको विकल्प कुनै लोकतान्त्रिक शक्ति छैन । यसैकारण जुन रूपमा भए पनि कांग्रेस लोकतन्त्रवादीहरूका लागि बाध्यात्मक विकल्प भइरहेको छ । नयाँ शक्तिको नेतृत्व गर्न पुगेका डा. बाबुराम भट्टराईले स्पष्टसँग लोकतन्त्रलाई वरण गरे पनि हिंसामा उभिएको आफ्नो राजनीतिक घरलाई गौरवान्वित गरिरहेको हुनाले नयाँ शक्ति वैकल्पिक लोकतान्त्रिक दल हुन कठिन देखिन्छ । राजसंस्थाको रटान र संघीयताविरोधी सोच अन्त्य गर्दै भरपर्दो एकता गर्न सक्यो भने एकथरी शनैशनै परिवर्तनको बहस गर्ने मानिसको समर्थन राप्रपाले पाउने सम्भावना छ । तर, यो सम्भावनासामु कमल थापाको पुरानो मान्यता र राप्रपाको सोचबीचको विरोधाभाश मुख्य चुनौती देखिन्छ।





यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

टाटाको मनसुन चेकअप क्याम्प र साथमा ऐक्सचेन्ज अफर

टाटाको मनसुन चेकअप क्याम्प र साथमा ऐक्सचेन्ज अफर

टाटा मोटर्सको नेपालका लागि एकमात्र आधिकारीक बिक्रेता, सिप्रदी ट्रेडिङ्ग प्रा.लि. ले ३ गते सम्म ऐक्सचेन्ज अफर सहितको फ्रि मनसुन चेकअप...

अनरको बजेट स्कमार्टफोन नेपाली वजारमा

अनरको बजेट स्कमार्टफोन नेपाली वजारमा

नेपालको लागि अनरको आधिकारिक बिक्रेता क्रेटोस टेक्नोलोजिज प्रा. लि.ले एक महिना अगाडी सफतापूर्वक बजेट सेगमेण्टको अनर 8A  लन्च गरे लगत्तै...

काठमाडौंको ताम्राकार कम्प्लेक्समा सामसङ मोबाइलको सर्भिस् सेन्टर

काठमाडौंको ताम्राकार कम्प्लेक्समा सामसङ मोबाइलको सर्भिस् सेन्टर

सामसङ नेपालले हालै काठमाडौंको न्युरोड स्थित ताम्राकार कम्प्लेक्सको तेश्रो तलामा आफ्नो आधिकारिक सर्भिस् सेन्टर उच्च स्थरिय सेवा सहितको  शुभारम्भ गरेको...

पब्जीजस्ता अनलाइन गेम खेल्दा ल्याग हुन्छ ? यस्तो छ पिंग घटाउने तरिका

पब्जीजस्ता अनलाइन गेम खेल्दा ल्याग हुन्छ ? यस्तो छ पिंग घटाउने तरिका

स्मार्टफोनमा पब्जी वा अन्य कुनै अनलाइन गेममा खराब इन्टरनेटले र ल्यागले मज्जा नै खराब गर्छ ...

माछापुच्छ्रे बैंकको स्मार्ट बचत खातामा थप बीमा सुबिधा

माछापुच्छ्रे बैंकको स्मार्ट बचत खातामा थप बीमा सुबिधा

माछापुच्छ्र्रे बैंकले स्मार्ट बचत खाता खोल्ने ग्राहकहरुलाई १० लाख सम्मको दुर्घटना बीमाको साथमा १८ जटिल प्रकृतिका रोगहरुको उपचारमा ३ लाख...

साधनाको एकीकृत कारोबार सुरु

साधनाको एकीकृत कारोबार सुरु

साधना लघुवित्त वित्तिय संस्थाले आर्थिक समृद्धि लघुवित्त वित्तीय संस्थालाई प्राप्त गरी साधना लघुवित्त वित्तीय संस्थाको नामबाट एकीकृत कारोबार प्रारम्भ गरेको...

बजार खुल्दा किन्नेको भिड

बजार खुल्दा किन्नेको भिड

साताको दुई दिन लगातार बढेको नेप्से परिसूचक तेस्रो दिन मंगलबार पनि बढेको छ । नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) का अनुसार...

आइसिएफसीको रक्तदान कार्यक्रम

आइसिएफसीको रक्तदान कार्यक्रम

आइसिएफसी फाइनान्स र ब्लुक्रस हस्पिटलको संयुक्त आयोजनामा विविध कार्यक्रम सञ्चालन भएको छ । ...

Ncell Footer Ad