कसले बिगार्‍यो भाषा?

शनिबार, ११ मङि्सर २०७३, ११ : ३३ नागरिक

भाषा शर्मा/चाँदनी हमाल

'भाषा जहिले पनि जटिलताबाट सरलताउन्मुख हुन्छ।' संसारका सबै जीवित भाषामा यो कुरा लागु हुन्छ। तर, नेपालमा केही वर्षदेखि भाषा बिगार्ने खेल चल्दै आएको छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय नेपाली विभाग, नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान र साझा प्रकाशनबीच मतैक्य हुन सकेको छैन। सबै निकाय आआफ्नो डम्फु बजाउँदै आएका छन्। यही कारण भाषाप्रेमी, लेखक, विद्यार्थी सधैँ दुविधामा पर्दै आएका छन्। यतिसम्म भयो कि, त्रिविमा नेपाली विभाग प्रमुख परिवर्तन हुँदासाथ हिज्जेलाई 'जुँगाको लडाइँ' बनाउन थालियो। प्रज्ञा–प्रतिष्ठान र केन्द्रीय विभागका अधिकारी पनि उही लडाइँमा देखिनेगरी उत्रिन थाले। प्रज्ञा–प्रतिष्ठान राजनीतिक दलको भर्तिकेन्द्र बन्न थालेपछि त्यहाँ मनोनित हुने पदाधिकारीमा भाषा, साहित्य, संस्कृतिको ज्ञान नहुनु स्वाभाविकै भयो। नतिजामा नेपाली भाषा सरल होइन झनै जटिल बन्दै जान थाल्यो। यसका कतिपय श्रुतिमधुर शब्द लोप हुन पुगे। यसमा 'वाचडग'को भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने सञ्चारमाध्यम आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नबाट चुक्दै गएको आरोप छ। कुन हिज्जे मानक हो भन्ने विषयमा सञ्चारकर्मी सधैँ अन्योलमा परे–परिरहेका छन्। त्यसपछि सुरु भयो– 'कसले बिगार्‍यो भाषा'को छेडखान।

पाठ्यक्रम शैली पुस्तिका नसच्याएसम्म अध्ययन–अध्यापनमा कठिनाइ तथा प्रयोगकर्तामा अन्योल कायमै रहने देखिन्छ। प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले तत्कालका लागि भाषा विवाद थामथुम पार्न खोजे पनि यसको दीर्घकालीन समाधानका लागि विज्ञ सम्मेलनबाटै एउटा मानक तय गर्नुको विकल्प छैन।

संयुक्त अक्षरलाई सरल बनाउन खुट्टा काटेर लेख्ने भन्ने विवाद २०६९ सालको निर्णयले उब्जाएको हो। यो निर्णयसँगै औपचारिक रूपमा भाषा कस्तो बनाउने भन्ने पहल गरिरहेका संस्था प्रज्ञा–प्रतिष्ठान र त्रिविको केन्द्रय नेपाली विभाग दुवै विवादमा तानिए। नेपाली भाषाको हिज्जे र वर्णविन्यासका विषयमा उठेको विवादको समाधान स्वतन्त्र र निष्पक्षरूपमा गरिनुपर्ने माग चौतर्फी उठ्यो। अनेकौँ आलोचना हुँदै अहिले फेरि नेपाली भाषा उही पुरानै शैलीमा फर्किएको छ। प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले २०७२ सालमा प्रकाशन गरेको नेपाली बृहत् शब्दकोशले आफ्नै मानक विपरीत पुरानो नियमअनुसार चल्ने निर्णय गरेपछि नेपाली शब्दको रूप पुरानै अवस्थामा फर्किएको हो।

चक्रपाणि चालिसेको सम्पादनमा १९९८ सालमा प्रकाशित 'नेपाली बगली–कोश'लाई पहिलो नेपाली कोश मानिन्छ। लेखनाथ पौड्याल, बालकृष्ण सम, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाजस्ता मूर्धन्य  स्रष्टाहरूले प्रयोग गरेका नेपाली भाषाका हिज्जेहरू त्यसै कोशअनुरूप थिए। २०१९ सालमा बालचन्द्र शर्माको सम्पादनमा रोयल नेपाल एकेडेमीबाट प्रकाशित नेपाली शब्दकोश पनि विवादरहित थियो। त्यसपछि २०५५ सालसम्म प्रज्ञा–प्रतिष्ठानद्वारा प्रकाशित शब्दकोशका विभिन्न संस्करणमा हिज्जेलाई लिएर कुनै विवाद आएन।

२०६७ सालमा 'नेपाली भाषा संगोष्ठी'ले निर्णय गरेको भाषा परिमार्जनलाई नेपाल सरकार, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, उच्च माध्यमिक शिक्षापरिषद्, शिक्षा मन्त्रालयलेे मान्यता दिएपछि भने नयाँ उपक्रम सुुरु भयो। प्रज्ञाले २०७२ सालमा शब्दकोश ल्याएपछि साझाका पुस्तकहरू त्यसैअनुरूप छापिन थाले। विद्यार्थीलाई त्यही ढंगमा पढाउन थालियो भने कतिपय लेखक–साहित्यकारले पनि त्यसैलाई पछ्याए।

२०४० सालमा प्रकाशित नेपाली बृहत् शब्दकोशलाई नै नेपाली भाषाको मानक शब्दकोश मानिन्छ । त्यसका नौ संस्करण निस्किए। अर्थलेखन समेत अद्यावधिक गर्न २०५८, २०६७ र २०७२ सालमा परिमार्जन गरिए। यी परिमार्जनहरू २०५७ मा प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले आयोजना गरेको नेपाली वर्ण विन्यास अधिगोष्ठी र नेपाली भाषा संगोष्ठी २०६७ मा भएको छलफलका आधारमा भएका थिए।

तर, संयुक्त व्यञ्जनमा खुट्टा काटेर लेख्ने, ‘व' लाई 'ब' बनाउने र दीर्घ उकारलाई ह्रस्व बनाउनेजस्ता कामले भाषामा खेल्नेहरू बढी मारमा परे। स्कुले व्याकरणमा यसले असर गर्दा पढ्ने–पढाउने कार्यमा अन्योल सृजना गर्‍यो। हिज्जे बिगारेर शदियौँदेखि चलिसकेका नेपाली भाषाका शब्दलाई नियतवश अंगभंग भएको आवाज उठे। चलनचल्तीका कुरा शब्दकोशका नियमअनुसार चल्न सकेनन्।

क्षतिपूर्ति दीर्घीभवन भनी दीर्घ लेखिने शब्दहरू तद्भव नियमअनुसार ह्रस्व लेख्ने निर्णय भएपछि फूललाई फुल, दूधलाई दुध लेख्न थालिनाले अर्थको अनर्थ भएको भाषाविद् चूडामणि गौतम, शरच्चन्द्र वस्ती, बलदेव गाउँलेलगायतले ठहर्‍याए। गौतमले नेपाली शब्दको दुर्दशा फुलको माला क्या मज्जासहित विवादित वर्ण विन्यासको नयाँ शब्दकोश नै प्रकाशन गरे। संस्कृतनिकट रहेका र व्यापक चलनमा रहेका शब्द पनि ह्रस्व लेखिने निर्णयप्रति उनीहरूको तीव्र विमति थियो। भाषा विवादको चुरो भने २०६६ सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाली शिक्षण विभागले ल्याएको अनिवार्य नेपाली शिक्षण शैली पुस्तिका रहेको प्रज्ञाका पदाधिकारीहरू आरोप लगाउँछन्।

त्यही पछ्याउँदै प्रज्ञाले नयाँ शब्दकोश २०७२ ल्याएको सहप्राध्यापक हेमनाथ पौडेल बताउँछन्। त्यो विवादित भएपछि त्रिविकै प्राध्यापक र प्रतिष्ठानबीच भाषाका बारेमा शीतयुद्ध नै चल्यो। एकअर्कासँग नबोल्ने र कार्यक्रम बहिष्कार गर्नेसम्मको अवस्था आयो। दोषारोपण गर्दै सच्याउने दबाब बढ्दै जाँदा सतहमा देखिएको प्रतिष्ठानमाथि नै सबै अपजस थोपरियो। सडक, संसद् हुँदै विवाद अदालतसम्म पुग्यो। नयाँ मानक बनाउन लागिपरेका हेमाङ्गराज अधिकारी र पुरानै चलन कायम राख्नुपर्ने वकालत गर्दै आएका बलदेव अधिकारीका पक्ष–विपक्षमा गुट पैदा भए।

 यहीबीच प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले प्रयोगमा ल्याएको नयाँ वर्णविन्यासका कारण उठेको विवाद थामथुम पार्न भाषा सच्याउने निर्णय र पुरानै चलाउने निर्णय गर्‍यो। भाषा विवाद उत्कर्षमा पुगेपछि संसद् र सर्वोच्च अदालतमा समेत पुगेको अवस्थामा प्रतिष्ठानले विवादित विषय सच्याउने निर्णय गर्नुपरेको हो। यस विवादका विषयमा अग्राधिकार पाउँदै आगामी पुस १३ गते पूर्ण इजलासमा बहस हुने भएको छ। विवादले आरोप–प्रत्यारोपको रूप लिन थालेपछि प्रज्ञाले विवाद समाधान गर्न समिति गठन गरेरै अघि बढेको थियो। समितिले विवादित विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्न प्रज्ञाले ल्याएको वर्ण विन्यास र पुरानो मानकको अध्ययन गरी तयार पारेको अध्ययन प्रतिवेदनपछि भाषा सच्याउने निर्णय गरेको हो। वर्णविन्यासमा चलिरहेको विवाद, विभिन्न व्यक्ति–संस्था एवं समूहले चलाएको विरोध अभियान र विज्ञ समितिको रायलाई दृष्टिगत गरी पुरानै मानकअनुसारको वर्णविन्यासलाई विकल्पसहित मान्यता दिने निर्णय प्रज्ञाले गरेको हो। उसले प्रयोेगकर्ताले चाहेका खण्डमा नयाँ वर्ण विन्यासको उपयोग गर्न सक्ने जनाएको छ। प्राज्ञ–परिषद्को कात्तिक ३० गतेको बैठकपछि प्रज्ञाले वर्णविन्यासको कम्प्युटर संस्करणको परिमार्जनसमेत थालिसकेको प्रतिष्ठानका कुलपति गंगाप्रसाद उप्रेतीले बताए। ‘विवाद सल्टाउन प्राज्ञ–परिषद्ले आधारभूत कुराहरू सच्याउने प्रयास गरेका छौँ,' उनले भने, ‘नेपाली भाषा सरल बनाउनुपर्छ, तर मौलिकता बिगार्न हुन्न भन्ने आवाजलाई हामीले सम्बोेधन गर्नैपर्छ।' खसजातिको मात्र वर्चस्व रहेको नेपाली भाषालाई समयसापेक्ष बनाउन नयाँ वर्ण विन्यासले कोसिस गरेको समेत उनले जिकिर गरे। ‘भाषाको विकासशील रूपलाई हेरेर सर्वसाधारणले सरल मानुन् भनेर गरेका हौँ,' उनले थपे, ‘तर बुझाइको क्रममा अलिकता तलमाथि परेको हुनाले संस्करण विवादमा पर्‍यो।'

प्रतिष्ठानले माग भएबमोजिम सुधार्नुपर्ने कुरालाई नकारात्मक नमानेको पनि उप्रेतीले प्रष्ट्याए। ‘भाषा विकासको इतिहासमा एकमत छैन, धेरै विवाद पहिलेदेखि छन्,' उनले भने, ‘सडकमा विवाद गरेर, अदालत गएर अनि नाराजुलुस गरेर समस्या समाधान हुन्न।'

प्राज्ञ–परिषद्को निर्णयअनुसार नेपाली बृहत् शब्दकोशको नवौँ संस्करणमा प्रयोग भएको वर्णविन्यासका सच्याइएका पक्षहरूसमेत प्रतिष्ठानले सार्वजनिक गरेको छ। जसअनुसार संयुक्त व्यञ्जन वर्णको व्यवस्थापनको क्रममा विशेषगरी ‘द' वर्णसँग जोडिएर आउने शब्दका मूल व्यञ्जनकोृ खुट्टा काटी गरिएको सम्पूर्ण प्रयोगलाई सच्याइ संयुक्त व्यञ्जन नै लेख्ने। जस्तोः बुद्ध, युद्ध, द्वन्द्व, विद्यालगायतका शब्दहरू। नयाँ मानक बनाउन खोज्नेले बुध्द, युध्द, द्वन्द्व पारेका थिए।

अन्य वर्णबाट बनेका संयुक्त व्यञ्जन प्रयोग भएका प्रविष्टिलाई नेपाली बृहत् शब्दकोशका २०५८, २०६७ का प्रविष्टि अनुकूल राख्ने। त्यसैगरी पदयोग र वियोगका सम्बन्धमा एकल अर्थ दिने व्यक्तिका नाममा पहिला दुई शब्द जोडेर लेख्ने। जस्तैः लक्ष्मीप्रसाद, रामचन्द्र, लेखनाथ आदि। तर, व्यक्तिनाम व्यक्तिको पहिचानसँग जोडिएकाले कुनै व्यक्तिले इच्छाअनुसार छुट्याएर लेखेमा अन्यथा नमान्ने। लिपिचिह्न गणना नगरी एकार्थी स्थान नाम, दिनको नाम शब्दलाई पदयोग गरेर लेख्ने। जस्तोः भक्तपुर, ललितपुर, आइतबार विश्वविद्यालय, विद्यावारिधि आदि।

त्यसैगरी, विभक्ति चिह्न र नामयोगीलाई पूर्व प्रचलनअनुसार मूल शब्दसँग योग गरेर लेख्ने। जस्तोः रामले, घरमाथि, परिसरबाहिर इत्यादि। संयुक्त क्रिया जोडेर लेख्ने। जस्तोः खानुपर्छ, खाइहाल्छ, मिलाइन्छ। तर, पूर्वकालिक अपूर्ण, पूर्ण र सामान्य भविष्यत् क्रियालाई छुट्याएर लेख्ने जस्तोः ऊ भात खाइ विद्यालय जान्छ। दुई शब्दबाट बनेका एकार्थी समस्त शब्दलाई पदयोग गरेर लेख्ने। जस्तोः शुभकामना, प्रधानमन्त्री, शुभयात्रा आदि।

ह्रस्व–दीर्घ र इकार सम्बन्धमा पनि पुरानै मानकलाई प्रतिष्ठानले मान्यता दिएको छ। जात, थर बुझाउने पहिचानसँग जोडिएका सबै शब्दका अन्तिम ईकार र ऊकार दीर्घ लेख्ने। जस्तैः लिम्बू ,राई आदि, तर जातले प्रचलनमा ल्याएका साय्मि, यमिजस्ता प्रयोगलाई भने यथावत् राख्ने।

 विवादित स, ष, श को प्रयोग २०५८ र २०६७ को नेपाली शब्दकोशका संस्करणबमोजिम नै गर्ने निर्णय भएको छ। तर, पहिचान खुल्ने जाति, थर बुझाउने शब्दमा आउने श लाई जातिले प्रचलनमा ल्याएअनुसार गर्न सकिने निर्णयमा उल्लेख छ। जस्तैः शर्मा, शेर्पा, शाह, शेरचन आदि। विस्थापित प्रविष्टिलाई पूर्व संस्करणबमोजिम नयाँ संस्करणमा सच्चिँदैछ। नेपाली बृहत् शब्दकोश २०४० मा प्रविष्टि पाएका तर आगन्तुक र तद्भव शब्दको व्यवस्थापनमा परिवर्तन भएका शब्दहरूका प्रविष्टिलाई वैकल्पिक प्रविष्टिको रूपमा शब्दकोशमा समावेश गर्ने र त्यस्ता प्रविष्टिको अर्थ लेख्दा मानक प्रविष्टिका अर्थलाई हेर्नुसमेत भनेर जनाइँदैछ। जस्तोः शहिद, शहर, गरिब, कानून आदि। यसअघि कानूनसमेत ह्रस्व–दीर्घ विवादको चपेटामा पर्दा न्यायकर्मी नै अन्योलमा परेका थिए।

फूल, फुल, जुन, जून, पुरा, पूराजस्ता सुन्दा एउटै लाग्ने तर अर्थ फरक दिने शब्दको प्रविष्टि र अर्थ पनि फरकफरक दिइने भएको छ। नयाँ शब्दकोशलाई परिमार्जनसहित पुनः प्रकाशन गरी प्रयोगमा ल्याउने प्रतिष्ठानका कुलपति उप्रेतीले जानकारी दिए। यीबाहेक नेपाली भाषाको एउटै मानक निर्धारण गर्न सरोकारवाला निकायहरूसँग छलफल चलाउने तयारी प्रतिष्ठानले गरेको उनको भनाइ छ।

निश्चित कार्यविधि तोकेर प्रतिष्ठानले गठन गरेको प्राज्ञ–समितिका प्रा.डा. चूडामणि बन्धु, डा. नोबलकिशोर राई र सहप्राध्यापक हेमनाथ पौडेलले एकमतले सुझावसहितको प्रतिवेदन प्रतिष्ठानलाई बुझाइक्ष्सकेका छन्। शिक्षा मन्त्रालयअन्तर्गतको पाठ्यक्रममा भने नयाँ निर्णयले असर गर्ने पौडेल बताउँछन्। ‘प्रतिष्ठानले भनेको ‘द' जोडिएको शब्द नचलाएका कारण पदयोग र वियोगमा भने बढी असर पर्छ,' उनी भन्छन्। विस्थापित प्रविष्टि तथा क्रियापदका विषयमा पनि पछिल्लो निर्णयले सोझै असर गर्छ। उनले भनेजस्तै पाठ्यक्रम शैली पुस्तिका नसच्याएसम्म अध्ययन–अध्यापनमा कठिनाइ कायमै रहने विज्ञहरू बताउँछन्। उनीहरूका अनुसार तत्कालका लागि भाषा विवाद थामथुम भए पनि यसको दीर्घकालीन समाधानका लागि विज्ञ सम्मेलनबाटै एउटा मानक तय गर्नुको विकल्प छैन।

'कसैको जित-हारको विषय होइन'

हेमाङ्गराज अधिकारी, सदस्य, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान 

भाषा विवाद कसरी सुरु भयो?

पत्रपत्रिकामा छापिएपछि सुरु भयो। २०५७ सालमा एउटा गोष्ठी भएको थियो। त्यसले शब्दकोशमा परिवर्तन गर्ने निर्णय गरेको थियो। आगन्तुक शब्दलाई अगाडि र बीचमा ह्रस्व लेख्ने। खासगरी यो निर्णय २०४० सालमै भएको थियो। त्यसको कार्यान्वयन २०५७ र २०६७ सालमा भयो। तर, अहिले यसको विरोधको खेती ६–७ वर्षदेखि सडकमा चलिरहेको छ। एउटा वर्णलाई एकभन्दा बढी लिपि चिह्नमा लेखिन्छ। प्रयोगमा आएका कुरालाई अशुद्ध भन्ने को? अशुद्धलाई प्रतिष्ठाको विषय बनाएर जुँगाको लडाइँ लडिरहेका छन्। नेपाली भाषालाई हिज्जेमा मात्र खुम्चाउने होइन। भाषाको प्रकृति सुरक्षा गर्ने र शुद्ध उच्चारण गर्नमा मद्दत पुर्‍याउने विषयलाई विवादमा ल्याइयो।

प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले शब्दकोश सच्चाउने भनेपछि भाषा विवादमा कसको जित भयो त?

जित कसैको छैन। नेपाली भाषाको हार भैरहेको छ। भाषालाई सरल र शुद्ध उच्चारणमा ध्यान दिने हो र हुनुपर्छ। जसको काम जे हो त्यही गरेको भए यो विवाद आउँदैनथ्यो।

शब्दकोश कसरी सच्याइन्छ त अब?

अशुद्ध भए सच्चाउने हो, शुद्ध भए किन सच्चाउनु? त्यसैले प्रज्ञाले अशुद्ध गरेको भए सच्याउला। २०६७ सालमा अन्तर्राष्ट्रिय गोष्ठी भएको थियो। आसाम, दार्जीलिङबाट भाषाविज्ञ आएका थिए। त्यसबेलाकै निर्णय कार्यान्वयन गर्दा त्यो कसरी अशुद्ध भयो! भाषाको आआफ्नो व्याकरण हुन्छ। शुद्ध, सजिलो, सहज रूपमा सबैले सिक्न सक्ने हुनुपर्छ। अशुद्ध साबित कसले गर्ने हो? संस्कृत हेरेर हाम्रो भाषा सुधार्ने? 

सहर, सहिद, दसैँजस्ता शब्द अब सच्चिन्छन्?

शब्दमा विकल्प दिन सकिन्छ भन्ने कुरा भएको छ, तर उल्टाउने भन्ने होइन। विकल्प दिएपछि कुन शब्द कस्तो लेख्ने भन्ने छनोट गर्ने अधिकार सम्बन्धितको हुन्छ। स्कुलले आफै छनोट गरेर किताबमा राख्छन्। पत्रिकाले आफ्नो विकल्प दिएर प्रयोग गर्छ। बोर्डिङ स्कुलमा नेपाली भाषाको पठनपाठन सीमित हुन्छ, त्यसैले हिज्जेमात्र सिकाइन्छ। कसरी सिक्छन् बालबालिकाले? लेखेेको कुरा पढेर सुनाउनुपर्छ। हिज्जेका नियम पढाउन सकेमा भाषा बिग्रने थिएन। पढ्ने, बोल्ने, लेख्ने कुरा बालबालिकालाई कक्षामै सिक्न दिनुपर्छ।

बालबालिकामा भाषा विवादले असर गर्दैन?

बालअधिकारको हनन् हुँदैछ। सजिलो गरी सिक्न पाउने अधिकार हनन् भैसकेको छ। शिक्षकको पढाउने चिन्तन कठिन बनाउनेतिर लगिँदैछ। कसरी सजिलो गरी सिकाउने भन्ने कुरालाई विवाद बनाइँदैछ। विवादले बालसिकाइ मनोविज्ञानमा असर गरेको छ। भाषाको प्रकृति र स्वरूपलाई नबिगारिकन कसरी सिकाउने भन्नेमा प्रज्ञाको शब्दकोश सम्बन्धित छ। साथीहरूले कुरा बु‰नुभएन। पुरातन पद्धति खोज्नतिर लाग्नुभयो। शिक्षण सिकाइमा नयाँ कुरा सिक्न नदिने भए। अब झन् बालबालिकालाई गाह्रो हुने स्थिति आउँदैछ। वर्षौंदेखि पढिरहेका पाठ्यपुस्तक उल्टाउने कुरा आउँदैछ र त्यहाँ आफ्नो विचार लादिँदैछ।

भाषा परिवर्तनशील छ भन्छन् त?

भाषाको विकास भैरहन्छ। भाषा परिवर्तनको बाहक हो, परिवर्तित कुरा लिनुपर्छ। जसरी मान्छेको लवाइखुवाइमा परिवर्तन भैरहेको हुन्छ, त्यसैगरी भाषामा पनि परिवर्तन भैरहन्छ। जति सभ्यताको विकास हुँदै गयो, त्यति नै भाषामा पनि परिवर्तन हुँदै जान्छ। जिब्रोमा पनि परिवर्तन हुन्छ। तरा, 'फर्मानवादी'हरूले पुरानो भाषालाई लाद्ने कुरा गरिरहेका छन्। समकालीन भाषामा किन आपत्ति? 

पुराना शब्दकोशलाई के गर्ने त अब?

सुधार त शब्दकोशमा निरन्तर हुँदैजान्छ। तर, कुनमा सुधार हुन्छ भन्ने कुरो थप छलफलको विषय हो। म प्रज्ञाको एक सदस्यमात्र हुँ। मेरो व्यक्तिगत कुरा होइन। के सुधार गर्ने भन्ने विषय छलफल होला।

अहिलेसम्म दुई पक्षबीच किन छलफल नगरेको?

पत्रपत्रिकामा विवादका विषयमा चर्चा भैरहेको छ। अहिलेसम्म औपचारिक तथा खुल्ला छलफल र बहस हुन सकेको छैन।

बलदेव अधिकारी

भाषालाई किन विवादमा पारियो?

त्रिभुवन विश्वविद्यालयले हस्तक्षेप गरेपछि विवाद सुरु भयो। २०१३–०१४ सालबाटै विवाद सुरु भएको हो। २०३४ सालमा शब्दहरू भत्काउने काम त्रिविले गर्‍यो। झर्रोवादको नाममा बालकृष्ण पोखरेलले त्यसको नेतृत्व गरे। २०४० मा नेपाली बृहत् शब्कोश बनाउन त्रिविलाई जिम्मा दिइएको थियो। त्यसबेला प्रज्ञाको नेपाली बृहत् शब्दकोशलाई बालकृष्ण पोखरेल र बल्लभमणि दाहालकै नेतृत्वमा सुम्पन्ने काम भएको थियो। त्यो शब्दकोश लामो समय चलेकाले विकल्प मानेका छौँ। झर्रोवाद व्यक्तिबाट आएको हो। तिनै व्यक्तिलाई प्रज्ञाको शब्दकोश बनाउने जिम्मा दिइयो। जानाजान शब्दकोश बिगारियो। पहिलो शब्दकोशको मान्यता भत्काउन पाइँदैन। लक्ष्मीप्रसाद, विश्वेश्वरप्रसादलगायतका स्रष्टाले २०४० सालको शब्दकोश हेरेर लेखेका होइनन्। आगन्तुक शब्द दन्त्य 'स' बनाउने कुरा भयो। राजाको थर पनि अब 'साह' हुने भयो। राजा नै त्यसका संरक्षक भएकाले 'शाह' छोएनन्। अरुलाई विकल्प बनाउन थाले। त्यही सिद्धान्त कार्यान्वयन हुँदा विवाद बढ्यो। प्रज्ञाका गोष्ठीहरू, त्रिविका अनिवार्य नेपाली विषय सम्मिलित, तत्कालीन उच्च मावि शिक्षा परिषद्, पाठ्यक्रम विकास केन्द्रमा हस्तक्षेप गरे। सुनियोजित किसिमले समर्थकलाई मात्र सहभागी गराएर आफ्ना कुरा लागु गराए। त्यसपछि विवाद चर्कियो।

प्रज्ञाले शब्दकोश सच्चाउने भनेपछि विवादमा तपाईंहरूको जित भयो होइन?

कुनै व्यक्तिको जित–हारको कुरा होइन यो। तर, यहाँ केही व्यक्तिले जित्न खोजेको देखियो, केहीलाई हराउँदै। हाम्रा माग पूरा गरेजस्तो गरेर कुनै व्यक्तिलाई हराउने प्रवृत्ति जिउँदैछ। सबै साहित्यकारलाई जिताउन खोजेका हौँ। अझै पनि प्रवृत्तिले हारेको छैन, हस्तक्षेप कायमै छ। मैले अदालतमा मुद्दा हालेको छु। स्थापित भएको मानक शब्दकोश १९९८ को बगलीकोशलाई भत्काउने काम त्रिविका प्राध्यापकबाटै भएको हो। मानक धेरै अनुसन्धानबाट मात्र बन्छ। १९९८ सालको मानक शब्दकोशलाई मूल मान्नुपर्छ। २०४० को प्रथम संस्करणलाई विकल्प मान्नुपर्छ।

पुराना शब्दकोश अब के हुन्छन्?

सबैभन्दा बिग्रेको २०६७ सालको शब्दकोश हो। परिवृष्टिमा एउटा छ, भित्र अर्को छ। निर्णय हुनुअगाडि नै शब्दकोश बिगारिएको छ। पहिले शब्दकोश छापेर पछि गोष्ठी गरिएको थियो। पहिलो मानककोशले जे स्थापित गरेको छ त्यही हुनुपर्छ। २०७२ फागुन २८, २९, ३० मा हेमाङ्गराज अधिकारीको नेतृत्वमा अन्तर्राष्ट्रिय भाषा संगोष्ठी आयोजना गरिएको थियो। त्यसमा लेख्य मानकलाई कथ्य मानकको निकट तुल्याउन प्रयत्नशील रहने भनिएको छ। संयुक्त पाठयक्रम टुक्राउने भन्ने कुरा छ। बोलीचालीअनुसार लेखाइ बनाउने भन्ने छ।

त्यसो भए अब शब्दकोश कसरी सच्चाइन्छ त?

अब परिवर्तन गर्दा टुक्राइएका शब्द जोड्नुपर्छ। पदवियोग गरेका शब्द पनि जोडनुपर्छ। अब सुधारिएको शब्दकोश आउनुपर्छ। हामीले खोजेको आंशिक सुधार होइन, सुधार नगर्ने हो भने सरकारी कार्यालयको नाम, प्रख्यात साहित्यिक कृतिका शीर्षकलगायत थुप्रै स्थापित सन्दर्भसमेत अशुद्ध हुन्छन्। मानक व्याकरण र मानक शब्दकोश बन्नुपर्छ। सबै संयुक्त अक्षरलाई टुक्राएर लेख्नुपर्नेछ। अन्तर्राष्ट्रिय संगोष्ठी २०७२ को घोषणाअनुसार जस्तो बोलिन्छ, त्यस्तै लेख्नुपर्ने हुन्छ। लेख्य परम्परालाई ध्वस्त बनाएका छन्। शब्दकोशको व्यापार गर्नाले भाषामा भाँडभैलो मच्चियो। 

भाषा परिवर्तनशील हुन्छ नि?

भाषा आफै पो परिवर्तनशील हुन्छ त, कुनै व्यक्तिगत स्वार्थमा परिवर्तन गर्न मिल्छ? वर्णमाला र वर्णविन्यास परिवर्तन हुन्छ। अंग्रेजी, हिन्दी, संस्कृत भाषा परिवर्तन नहुने नेपाली भाषा परिवर्तन हुने? उच्चारणको तरिका परिवर्तनशील हुन्छ।

दुई पक्षबीच किन छलफल नगरी सडकमा ओर्लिएको?

औपचारिक रूपमा हामीलाई बोलाइएको छैन। कुन ठीक हो भन्ने औपचारिक छलफल भएको छैन। तर, मैले 'फेस टु फेस' छलफल गरेको छु। २०७२ साउन १५ गते प्रज्ञा–प्रतिष्ठानमा नै 'कठघरामा गाउँले' कार्यक्रममा छलफल गरेको थिएँ। भाषा बिगार्ने खेलमा लागेका र अन्य सबैलाई के सोध्नुपर्छ सोध्नुस् भनेको थिएँ।








यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

ओपोद्वारा नेपालमा रेनोटू एफ सार्वजनिक

ओपोद्वारा नेपालमा रेनोटू एफ सार्वजनिक

ओपोले नेपालमा रेनो सिरिज अन्तर्गत आफ्नो नयाँ स्मार्टफोन रेनोटू एफ सार्वजनिक गरेको छ । ...

आइएमईमा डबलको डबलको डबल अफर

आइएमईमा डबलको डबलको डबल अफर

सेवाग्राहीद्वय सोमर तामाङ्ग र विशाल नगरकोटी दसैँमा आइएमईको डबलको डबलको डबल अफर अन्तर्गत पहिलो महिनाको विजेता घोषित भएका छन् ।

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा अब मोरङको पुष्पलालचोकमा

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा अब मोरङको पुष्पलालचोकमा

सिभिल बैंकले मोरङको जिल्लाको विराटनगर–०१, पुष्पलालचोकमा शाखा संचालनमा ल्याएको छ । सो शाखाको उद्घाटन विराटनगर नगरपालिकाका नगर प्रमुख भिम पराजुलीले...

शिवम् सिमेन्टका उपभोक्तालाई चाँदी उपहार

शिवम् सिमेन्टका उपभोक्तालाई चाँदी उपहार

शिवम् सिमेन्ट्स लिमिटेडले हिन्दुहरुकोे महान पर्व तिहारको अवसर पारेर सम्पूर्ण ग्राहकहरुलाई दिपावलीको शुभकामना व्यक्त गर्दै “यो तिहार शिवमको"  साथमा, चाँदीको...

बाख्रापालनले उठायो ग्रामीण महिलालाई

बाख्रापालनले उठायो ग्रामीण महिलालाई

बाख्रापालन सुरु गरेपछि क्रमिक रुपमा आम्दानी हुँदै गयो । खर्च कटाएर एक वर्षमा रु तीन लाख जति आम्दानी भएपछि यतिखेर...

मनहरीमा दुई अर्ब लागतको कागज उद्योग

मनहरीमा दुई अर्ब लागतको कागज उद्योग

मकवानपुरको मनहरीमा प्रदेश नं ३ सरकारले दुई अर्ब रुपैयाँ लगानीमा कागज उद्योग स्थापना गर्ने भएको छ । ...

सुनको मूल्य सय रुपैयाँ घट्यो

सुनको मूल्य सय रुपैयाँ घट्यो

नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघका अनुसार बुधबार छापावाल सुनको मूल्य प्रतितोला ७० हजार ६ सय रुपैयाँ कायम भएको छ । ...

मनाङ एयरको नयाँ हेलिकप्टरबाट उडान सुरु

मनाङ एयरको नयाँ हेलिकप्टरबाट उडान सुरु

मनाङ एयर प्रालिले खरिद गरेको नयाँ हेलिकप्टरले व्यावसायिक उडान सुरु गरेको छ । ...

Ncell Footer Ad