किशोर किशोरीहरुमा आत्महत्याको समस्या

बिहिबार, १९ भदौ २०७६, १७ : ३४ डा. कपिल देव उपाध्याय

हाँस्ने खेल्ने उमेरका किशोरकिशोरीहरुले पनि आत्महत्याको प्रयास गर्छन् र कतिले त साच्चै आत्महत्या गरेर जीवन लीला समाप्त पार्छन् भन्ने सुन्दा आश्चर्य लाग्छ । पहिले कमसेकम किशोरकिशोरीहरुमा यो समस्या देखिँदैन थियो केही फाट्टफुट्ट घटनाबाहेक त्यो पनि १६/१७ वर्ष को उमेरमा । १० वर्ष देखि १७ वर्ष उमेर समूहलाई किशोरावस्था मानिन्छ भने १८ वर्ष पुगेपछि युवावस्था ।

तनावयुक्त जीवन, पढाइमा अनावश्यक प्रेसर, सोसल मिडियाको प्रभाव र पश्चिमी देशको जीवनशैली अपनाउने होडबाजीले आत्महत्या गर्ने जोखिमलाई प्रभाव पारेको छ । बाबुआमा र छोराछोरीको बीच जेनरेसन ग्याब, छोराछोरीमा स्वतन्त्र र आफूले चाहेजस्तो जीवनशैली बिताउने इच्छा र बाबुआमामा भने छोराछोरीहरु पहिले आफ्नो पालामा जस्तै अनुशासित हुनुपर्छ भन्ने सोचाइ र व्यवहारले घरमै धेरै तनाव हुने गरेका छन् ।

विद्यालयमा कसले धेरै नम्बर ल्याउने भन्ने अर्को अनावश्यक तनाव त छँदै छ । केटाकेटी र किशोरकिशोरीहरु भित्र रहेको सृजनशीलतालाई कसरी अघि बढाउने, कसरी प्रोत्साहन गर्नेभन्दा पनि कसरी पढाएको विषय घोक्छन् र बुझे पनि, नबुझे पनि परीक्षामा ओकल्छन् अनि राम्रो नम्बर ल्याउँछन् भन्ने अस्वस्थकर प्रतिस्पर्धाले गर्दा शिक्षालाई रमाएर लिनेभन्दा बोझको रुपमा हेरिँदैछ ।

व्वाय फ्रेन्ड, गर्ल फ्रेन्ड, लभ, सोसल मिडियामा मेसेज, यु–ट्युवमा यौन जिज्ञासा मेटाउन हेरिने विभिन्न कुराले किशोरकिशोरीहरुको मनमा के कस्तो असर पारेको छ, अध्ययनको विषय हो । हुन त शरीरमा निस्कने विभिन्न हार्मोनहरुका कारण केटाकेटीबीच हुने शारीरिक आकर्षण, सामान्य हो, सकारात्मक नै हो र प्राकृतिक हो । तर आफूले भने जस्तो भएन, धोका भयो, पछुताउ भयो वा व्रेकअप भयो भने टेन्सन दिने र लामो समयसम्म मनोवैज्ञानिक असर पर्दो रहेछ । आजकल देखाइने टेलिसिरियल र फिल्ममा जस्तो फेसन गर्दा र रोमाञ्चक जीवन  बिताउँदा पनि तनाव भने छँदैछ ।

आत्महत्या हुने कारणहरुमा निदान नभएका र उपचार नपाएका मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरु नै हुन् । तर हाम्रो समाजमा मानसिक स्वास्थ्यबारे कुरै गर्न नचाहने वा सुन्न नचाहने स्थिति रहेको छ । रोगको निदान र उपचारबारे त कुरै छाडौं । आजकल १५ वर्षदेखि २९ वर्ष सम्मका युवायुवतीमा मृत्युको पहिलो कारण सडक दुर्घटना, दोस्रो लडाइँ, कुटपिट र तेस्रो आत्महत्या मानिन्छ । आत्महत्याको कुरा गर्दा कसरी यसलाई रोक्न सकिन्छ वा घटाउन सकिन्छ भन्ने हो । निकै हदसम्म आत्महत्या रोक्न सकिन्छ । त्यसका लागि रोकथामको कार्य व्यक्ति, परिवार र समुदायबाट सुरु गर्नुपर्छ ।

व्यक्तिको कुरा गर्दा यदि कुनै किशोरकिशोरी वा युवायुवतीले आत्महत्याको प्रयास गरेका छन् भने, किन प्रयास भयो भनेर परिवारले विशेष ख्याल राख्ने र मनोविद् वा मनोचिकित्सकसँग जचाउनु पर्छ । तर अहिलेको समाजमा अरु कसैले थाहा नपाओस् भनेर घटना उल्टै लुकाइन्छ । याद गर्नुहोस पटक–पटक आत्महत्याको प्रयास गर्नेहरुले नै पछि गएर आत्महत्या गर्न सफल हुन्छन् । उनीहरु जे कारणले आत्महत्याको प्रयास गर्छन्, त्यो समाधान भएन भने पटक–पटक प्रयास गर्ने हो । आमाबाबुले घटनालाई लुकाउनुभन्दा, समस्या के हो बुझ्नका लागि तयार हुनु पर्‍यो र जँचाउनु प¥यो । समुदायले यस्ता घटनालाई हेर्ने इष्टिकोण बदल्नु पर्छ किनकि यस्ता घटना आफूलाई पर्दैन भन्ने छैन ।

त्यस्तै अर्को पक्ष हो विद्यालय, कलेजमा पढ्ने विद्यार्थीलाई मनोसामाजिक समस्याहरु पर्दा विद्यालयकजेलमै काउन्सिलरको व्यवस्था गर्न सकिन्छ ।  सरकारी विद्यालयकै शिक्षकलाई काउन्सिलरको तालिम दिन सकिन्छ भने निजी विद्यालय कलेजमा काउन्सिलर साइकोलोजिस्ट राख्न सकिन्छ ।

विद्यालय, कलेजमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यक्रम चलाएर विद्यार्थीलाई के कस्ता स्वास्थ्य समस्या छन् पहिचान गरी यी रोगहरु किन हुन्छन् र कसरी सहायता लिने वा व्यवस्थापन गर्ने भन्ने सिकाउन सकिन्छ । विद्यालयका शिक्षकलाई पनि मानसिक स्वास्थ्यबारे जानकारी हुनु आवश्यक छ । अहिलेका युवायुवतीलाई इन्टरनेटको अत्यधिक प्रयोग, निद्राको कमी, लागूपदार्थ वा मद्यपानको समस्याबारे जानकारी दिनुपर्छ ।

मानव जीवन अमूल्य छ र जिउने कला जान्यो भने अति सुन्दर छ । किशोर वा किशोरीले आत्महत्या गर्दा उनको जीवन त समाप्त भयो त्यसको असर उनको परिवारमा, साथीभाइमा र समाजमा ज्यादै नराम्रो पर्दछ । भावनात्मक पीडा शरीरमा चोटपटक लागेर दुख्ने पिडाभन्दा अधिक हुन्छ र लामो समय सम्म रहि रहन्छ । यस्तो पीडाले भित्रभित्रै मन जलिरहेको हुन्छ र उकुस मुकुस भइ रहन्छ । यस्तो पीडा आफ्नो परिवार, साथी, मनोविद् वा मनोचिकित्सकसँग व्यक्त गर्दा हलुका हुन सक्थ्यो, तर आफ्ना गोप्य कुराहरु बताउन धेरै मानिस चाहँदैनन् । सायद आत्महत्या ज्यादै व्यक्तिगत र गोप्य समस्या हो, चाहे रोग लोगर नै बाच्ने इच्छा मरेको किन नहोस् ।

आत्महत्या व्यक्तिका सबै समस्याको प्राकृतिक समाधान हो जस्तो त्यस्ता व्यक्तिलाई लाग्न सक्छ तर त्यसबेला समाधानका अरु वाटा र जिउने तरिका देखिरहेका हुदैनन् वा भनौं त्यसरी बाच्ने आधार र मनोबल गिरेको हुन्छ । आत्महत्या रोकथामको प्रयास गर्दा पीडितको समस्या ध्यान दिएर सुन्ने र बुझ्ने, समाधानका तरिकाहरु देखाउने र छलफल गर्ने साथै मनोबल बढाउने प्रयासहरु नै हुन् ।

मनोविद् वा मनोचिकित्सकहरुले आत्महत्या गर्ने कठोर निर्णय गरेका व्यक्तिलाई हेर्दा सर्वप्रथम त उनीहरुको विश्वास जित्न सक्नु नै हो । आत्महत्या गर्न सक्ने वा हुन सक्ने खतरा कति हदसम्म छ भन्ने अनुमान लगाउने उपायहरुमा पहिलो (रिस्क फ्याक्टर्स) लेखा जोखा राम्रोसँग गर्ने हो भने दोस्रो अन्तज्र्ञान (इन्टियुसन) हो ।

आत्महत्याको प्रयास गरिसकेका वा आत्महत्या गर्ने निर्णय लिएका व्यक्तिले आफ्ना पीडा भावनाहरु राम्रोसँग मनोविद् वा मनोचिकित्सकसँग पोख्न सके भने रोकथामका तरिका अपनाउन र उपचार गर्न सजिलो हुन्छ र आत्महत्या रोक्न सकिन्छ, तर आफ्ना भावना खुलेर बताउन नै चाहेनन् भने अनुमानको भरमा निर्णयहरु लिन कठिन हुन्छ ।

आत्महत्या गर्ने सोच बारम्बार आउन लागे किशोर वा किशोरीले मर्ने चाहना सिधै वा घुमाउरो किसिमले व्यक्त गर्छन् । आमाबाबुले वा साथीहरुले यो कुरालाई गम्भीरताका साथ लिनुपर्छ र के कस्तो सहयोग गर्ने भन्ने सोच्नुपर्छ । लगातारको मानसिक तनाव छ वा डिप्रेसन नै भएको छ भन्ने ‘जीवन अर्थ हीन छ, भावनात्मक पीडा सही नसक्नु छ, मनमा कहिल्यै न पुरिने चोट लागेको छ, अरुका लागि बोझ भएर किन बाच्नु’ जस्ता भावना आउन थाल्छन् । मन शान्त गराउन गाँजा, निद्रा लाग्ने चक्की, वियर, वाइन वा रक्सी र लागूऔषध खाने व्यक्तिको सम्पर्कमा आएमा त्यसतर्फ आकर्षित हुन्छन् ।

मन अशान्त भएपछि कता जाऊँ, के गरुँ भन्ने छटपटी लाग्छ, निद्रा लाग्दैन र आफ्नो पढाइको वास्ता हुँदैन । पीडितको मनमा किन पढ्ने, केका लागि पढ्ने जस्ता प्रश्न उठ्छन् । आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल हँुदैन र अरुको वास्ता लाग्न छाड्छ । कहिले रिस उठ्ने, सामान फाल्ने र आक्रामक शैली देखाउने हुन्छन् भने कहिले कसैसँग बोल्न मन नलाग्ने गरी निराश हुन्छन् ।

यस्ता लक्षण देखेपछि आमाबाबुले किन यस्तो व्यवहारमा परिवर्तन भएको छ, पढाइ बिग्रँदै छ भनेर खोजी गर्नुपर्छ । विद्यालयका शिक्षकहरुले पनि पहिले राम्रो बोली, व्यवहार र पढाइ गर्ने विद्यार्थी किन फरक देखिन्छ भनेर ख्याल राख्ने र विद्यालयमा काउन्सिलर छन् भने काउन्सिलिङका लागि पठाउनु पर्छ । काउन्सिलिङ साइकोलोजिस्टको रायअनुसार अगाडि बढनु उपयुक्त हुन्छ ।

बाबुआमाले आफ्नो छोरा वा छोरीको पढाइ किन बिग्रँदै छ भनेर विद्यालयका शिक्षकसँग बुझ्ने, आफ्नै छोरा छोरीसँग कुरा गर्ने, त्यसका लागि समय दिने, छोराछोरीका साथीसँग के कस्ता कुरा हुन्छन् बुझ्ने गर्नुपर्छ । उनीहरुले सोसल मिडिया जस्तै फेसबुक आदिमा के कस्तो पोस्ट गरेका छन् हेर्दा पनि केही कुराहरु थाहा पाउन सकिन्छ । आत्महत्या गर्न प्रयोग गरिने डोरी, हतियार वा विषादी घरमा छन् भने लुकाएर राख्नु पर्छ । उपचारका लागि क्लिनिकल साइकोलोजिस्टलाई देखाउने काउन्सेलिङ सेसनपछि औषधि खानुपर्छ वा पर्दैन वहाहरुले निश्चित गर्न सक्नु हुन्छ ।

घरको वातावरणमा परिवर्तन, मानसिक तनाव दिने खालका समस्याको व्यवस्थापन, मनोसामाजिक सहयोग र चिन्तारोग वा डिप्रेसन भए उपचार गर्नुपर्छ । आत्महत्याको प्रयास गरेका वा विषादी खाएको कारण अस्पतालमा उपचार गराउनु परेको भए पनि फेरि आत्महत्या गर्ने सम्भावना भएकोले काउन्सेलिङ तथा समस्याको समाधान गर्ने प्रयास जरुरी छ ।

विषादीको कुरा गर्दा नेपालमा तरकारी, फलफूल र अन्य खेतीमा प्रयोग गरिने विषादी, बजारमा सजिलै किन्न पाइने र घरमा प्रयोग भै बाँकी रहेको वा प्रयोग नै नभएको विषादी खाएर आत्महत्या गर्ने वा आत्महत्याको प्रयास गरेर अस्पताल आउनेको संख्या निकै छ । त्यस्तै उपचार गर्न किनेको औषधि एकै चोटी धेरै खाएर आत्महत्या गर्ने वा प्रयास गर्ने पनि छन् । यस्ता विषादीको प्रयोग बन्द गर्नाले स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुन्छ भन्ने धेरैलाई थाहा छ । बन्द गर्न सकिन्न भने घरमा साँचेर नराख्न त गर्न सकिन्छ ।

त्यस्तै औषधिहरु पनि अड्कलेर बिरामीलाई दिने हो भने केही हदसम्म आत्महत्या प्रयास गर्ने र आत्महत्या गर्ने संख्या घटाउन सकिन्छ । साथै विषादी जहाँ तहीँ बेच्न नपाइने किन्न खोज्ने ग्राहकलाई किन ? के का लागि ? भनेर प्रश्न गर्ने, र किशोरकिशोरीहरुले किन्न खोज्दा नदिने गर्‍यो भने पनि यस्ता घटनामा कमी आउन सक्छ ।
    






यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

एनएमबि बैंकको धनगढी शाखा सञ्चालन

एनएमबि बैंकको धनगढी शाखा सञ्चालन

एनएमबि बैंक लिमिटेडले चौराहा स्थित धनगढी शाखाको स्थानान्तरण तथा प्रदेश ७ को प्रदेश कार्यालय सञ्चालनमा ल्याएकोे छ। ...

‘रहस्यमय र जादुमय यति’ भ्रमण वर्षको मस्कट

‘रहस्यमय र जादुमय यति’ भ्रमण वर्षको मस्कट

नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० को आन्तरिक र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारका लागि नेपाली कलाकारहरू ७ फीट ह ६ फीट को आकारका १०८...

छैठौँ महिला उद्यमी सम्मेलन हुदैँ

छैठौँ महिला उद्यमी सम्मेलन हुदैँ

छैठौँ महिला उद्यमी सम्मेलन २०२० काठमाडौँमा आयोजना हुने भएको छ। ...

सिम्बोलिक फेसन स्टोर बानेश्वरमा

सिम्बोलिक फेसन स्टोर बानेश्वरमा

नायिका स्वस्तिमा खड्का तथा नायक तथा निर्देशक निश्चल बस्नेतद्वारा २०७६ माघ ०३ गते नयाँ बानेश्वरमा रहेको सिम्बोलिक फेसनको दोस्रो आउटलेटको...

ध्वजाबाहक ‘भ्रमण वर्षको आधिकारिक वायुसेवा

ध्वजाबाहक ‘भ्रमण वर्षको आधिकारिक वायुसेवा

राष्ट्रिय ध्वजाबाहक नेपाल वायुसेवा (नेपाल एयरलाइन्स) नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० को आधिकारिक वायुसेवा बनेको छ। ...

नि:शुल्कमा ओरिजिनल विन्डोज १० कसरी डाउनलोड गर्ने ?

नि:शुल्कमा ओरिजिनल विन्डोज १० कसरी डाउनलोड गर्ने ?

क्य्राक गरेको होस् या ओरिजिनल विन्डोज ७ बाट नि:शुल्क ओरिजिनल विन्डोज १० मा अपडेट गर्नका लागि यस्तो गर्नुहोस् ...

अन्तर्राष्ट्रियस्तरको हेवी इक्यूपमेन्ट प्रदर्शनी’ (भिडियो)

अन्तर्राष्ट्रियस्तरको हेवी इक्यूपमेन्ट प्रदर्शनी’ (भिडियो)

निर्माण व्यवसायीको क्षमता र स्तरवृद्धिका साथसाथै एक्स्पोलाई नाफाघाटाभन्दा पनि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनीको ब्रान्डका रूपमा स्थापित गर्न खोजेका छौं। ...

लाईफरको एक्लूजिभ शोरुम

लाईफरको एक्लूजिभ शोरुम

शोरुमको उद्धघाटनको उपलक्षमा समाज सेवाका रुपमा उक्त दिन एड्रिना इम्पेक्सले मून्बो बाई हिण्डवेरसगँ संयूक्त रुपमा पिउने पानीको TDS Level जाँच...

Ncell Footer Ad