महिनावारी, ऋषिपञ्चमी र सप्तर्षि

बुधबार, १८ भदौ २०७६, १२ : १७ रोशन दाहाल

वैदिककालमा महिलाहरु महिनावारी हुँदा एकान्तमा बस्ने चलन थियो । यसरी एकान्तमा बस्नुलाई अवसरका रुपमा लिइन्थ्यो । महिनावारीका बेला भित्र दबिएको भाव बाहिर निस्कने भएकाले एकान्तमा बसेर आध्यात्मिक अभ्यास गर्न सके त्यस भावलाई जरैदेखि फाल्न सकिन्छ भन्ने सोच हुन्थ्यो ।

भित्र दबिएको भाव नकारात्मक पनि हुने भएकाले यस्तो भाव आउँदा उनीहरुले पकाएको खानेकुरा नखाँदा राम्रो मानिन्थ्यो । नकारात्मक ऊर्जा बलियो हुने हुनाले अन्य मानिसहरुको छेउमा बस्दा त्यो नकारात्मकता सर्न सक्छ भन्ने मानसिकताले काम गथ्र्यो ।   

महिनावारीको बेला धेरैजसो महिलालाई कष्ट हुने कारणले सोबाट र घरमा बढी नै खटिनुपर्ने अवस्थाबाट केही दिन भए पनि आराम मिल्थ्यो । अर्को कुरा, त्यसबेला महिलाले भित्री वस्त्र लगाउने चलन थिएन । महिनावारीको समयमा जथाभावी फोहोर हुने सम्भावना हुन्थ्यो ।

यिनै विविध कारणले गर्दा महिलालाई एकान्तमा राख्ने चलन चलेको थियो । महिनाबारी भएका महिलालाई छुनेबित्तिकै पाप लाग्छ भन्ने हुँदैनथ्यो । बरm यस्तो बेलामा अटेरी गरेर काम गरिरहनुलाई चाहिँ पाप मानिन्थ्यो ।
कर्म आफैँमा पाप या धर्म हुँदैन, यदि पाप या धर्म हुन्छ भने मानसिकताका कारणले । जुन कुरा गर्नुहुँदैन भनिएको छ त्यो कुरा गर्दा आफूले गलत गरेको अनुभव हुन्छ । जस्तै – झूटो बोल्नु आफैँमा पाप नहुन सक्छ । तर सानैदेखि झूटो बोल्नु नराम्रो कुरा हो भनेर हामीलाई शिक्षा दिइएको हुन्छ । जब झूटो बोलिन्छ, त्योबेला त्यस झूटोले भन्दा पनि मानसिकताले गर्दा आत्मग्लानि हुन्छ ।

झूटो बोलेपछि प्रायः हरेकले सोच्ने गर्छन् – “ला ! मैले झूटो बोल्नुहुँदैनथ्यो तर बोलेँ ।”
यही ‘गर्नुहुँदैनथ्यो, तर गरेँ’ भन्ने मानसिकताबाट जुन दुःख उत्पन्न हुन्छ त्यही हो पाप । यो दुःख बढ्दै गयो भने अर्को जन्ममा पनि त्यसको फल भोग्नुपर्छ भन्ने शास्त्रहरुको मत छ । यही कुरा महिनावारीको कुरामा पनि लागू हुन्छ । ‘यस्तो गर्नुपथ्र्यो, गर्न सकिनँ, मैले गलत गरेँ’ भनेर सोच्नु पाप हो ।

हाम्रो हिन्दु शास्त्रहरु र परम्परा यति उदार छ, त्यस्तो भावलाई सान्त्वना दिने या हटाउने अवसर पनि दिन्छ । त्यही अवसर हो ऋषिपञ्चमी । अथवा भनौँ, प्रायश्चित गर्ने मौका दिन्छ ऋषिपञ्चमीले ।
हुन त यो दिन कन्याहरुले आफूले इच्छाएको वर प्राप्त होस् भनेर र विवाहिताहरुले आफ्नो पतिको हित होस् भन्ने उद्देश्यले पनि व्रत बसेर पूजाआजा गर्छन्, तर विशेष गरी महिनावारीका बेला प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रुपमा गरिएका पापकर्महरु नष्ट गर्नका लागि यो पर्व महत्वपूर्ण मानिन्छ । यो पर्व किन पनि विशेष छ भने कुनै देवीदेवताको पूजा गरिँदैन यो दिन, बरm सप्तर्षिको पूजा गरिन्छ ।

हिसाबले ऋषिमुनिलाई याद गरेर आध्यात्मिक प्रगति गर्ने दिन पनि हो यो । धेरैजनालाई थाहा नहुन सक्छ, सप्तर्षि को हुन् भनेर ।

आकाशमा सातवटा ताराहरुको मण्डल देखिन्छ । त्यस मण्डलमा भएका ताराहरुको नाम नै सात ऋषिहरुको नाममा राखिएको छ । वेदहरुमा तिनका बारेमा विस्तृत व्याख्या पाइन्छ । सात ऋषिहरु सधैँ एउटै हुँदैनन् । समयसमय फेरिइरहन्छन् । योभन्दा पहिला हिरण्यररोमा, वेदश्री, ऊध्र्वबाहु, वेदबाहु, सुबाहु र पर्जन्य नामका सप्तर्षि थिए भने अहिलेको समयमा वसिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नि, गौतम, विश्वामित्र र भारद्वाज नाम गरेका सप्तर्षि छन् । यसपछिका सप्तर्षि को हुनेछन् भनेर पनि विष्णुपुराणमा उल्लेख छ । ती हुनेछन् – व्यास, दीप्तिमान, गालव, राम, कृप, अश्वत्थामा र ऋष्यश्रृङ्ग ।

वेदहरुको अध्ययनबाट सात ऋषिहरुको कुलको नामका बारेमा थाहा पाउन सकिन्छ । उनीहरुको नाम हो – वशिष्ठ, विश्वामित्र, कण्व, भारद्वाज, अत्रि, वामदेव र शौनक ।
पुराणहरुमा सप्तऋषिको नाममा भिन्नभिन्न नामावली मिल्छ । विष्णुपुराणअनुसार यस समयका सप्तऋषि यस प्रकार छन् – वशिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नि, गौतम, विश्वामित्र र भारद्वाज ।
वैदिक नामावलीअनुसार सप्तर्षिको परिचय निम्नानुसार छ –

वशिष्ठ
वशिष्ठ ऋषि ब्रह्माजीका मानस पुत्र हुन् । उनी राजा दशरथका कुलगुरु थिए । दशरथका चारै छोरालाई उनैले शिक्षा दिएका थिए । वशिष्ठको सल्लाहअनुसार दशरथले आफ्ना चारै छोरालाई ऋषि विश्वामित्रको साथमा आश्रममा राक्षसहरुको वध गर्नका लागि पठाइदिएका थिए ।
एकपटक वशिष्ठ र विश्वामित्रको बीचमा पनि युद्ध भएको थियो, कामधेनु गाईका लागि । युद्ध वशिष्ठले जिते ।
उनलाई वशिष्ठ गोत्रका गोत्र प्रवर्तक मानिन्छ ।

विश्वामित्र
विश्वामित्र हिन्दू धर्मका एक प्रसिद्ध ऋषि हुन् । उनी पहिला राजा थिए र कैयौँ वर्षसम्म सफलतापूर्वक राज्य गरेका थिए । क्षत्रीय कुलमा गाधिराजका छोराका रुपमा यिनको जन्म भएको थियो । लामो समयसम्म राज्य गरेपछि उनी पृथ्वी परिक्रमा गर्न भनी निस्केका थिए । आफ्नो पुरmषार्थ, लगन र तपको गरिमाका कारण उनी राजर्षि हुँदै ब्रह्मर्षि बने र देवता तथा ऋषिहरुका लागि पूजनीय बने । उनलाई सप्तर्षिको स्थान प्राप्त भयो ।
रामायणका पात्रहरु भगवान् राम र लक्ष्मणलाई धनुर्विद्या यिनैले सिकाएका थिए । एकपटक उनले ऋषि वशिष्ठसँगबाट कामधेनु गाई हडप्नका लागि युद्ध गरेका थिए, तर हारे । यस हारबाट प्रेरित भएर उनले घोर तपस्या गरे । उनको तपस्या मेनका अप्सराद्वारा भङ्ग भयो । विश्वामित्रले आफ्नो तपस्याको बलमा त्रिशङ्कुलाई सशरीर स्वर्ग पठाइदिएका थिए ।

विश्वामित्रका यस्ता कैयौं किस्सा छन् । भनिन्छ, विश्वामित्रले घोर तपस्या गरेर र इन्द्रबाट रुष्ट भई पृथ्वीमै एउटा अलग्गै स्वर्गलोक रचना गरिदिएका थिए ।
उनैले ऋचा बनाउने विद्या प्रदान गरेका थिए । गायत्री मन्त्रका रचनाकार पनि उनी नै हुन् ।
उनलाई कौशिक गोत्रका गोत्र प्रवर्तक मानिन्छ ।

कण्व
ऋषि कण्व वैदिककालका विख्यात ऋषि थिए । उनकै आश्रममा हस्तिनापुरका राजा दुष्यन्तकी पत्नी शकुन्तला र उनका पुत्र भरतको पालनपोषण भएको थियो । कण्वले नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण यज्ञ सोमयज्ञको व्यवस्थापन गरेका थिए ।

भारद्वाज
ऋषि भारद्वाज वृहस्पति र ममताको कोखबाट जन्मिएका थिए । वैदिक ऋषिहरुमा उनको उच्च स्थान छ । उनी श्रीरामभन्दा पहिल्यैदेखि थिए । उनी लामो समय बाँचे । राम वनबासको समयमा उनको आश्रममा गएका थिए । त्यो समय त्रेता र द्वापर कालको सन्धिकाल थियो ।
ऋषि भारद्वाजका पुत्रहरुमध्ये १० ऋषिहरु ऋग्वेदका मन्त्रदृष्टा थिए । उनकी पुत्री रात्रि रात्रिसूक्तको मन्त्रद्रष्टा थिइन् । ऋग्वेदको छैटौं मण्डलका द्रष्टा हुन् भारद्वाज । यस मण्डलमा उनका ७६५ मन्त्र छन् । अथर्ववेदमा पनि भारद्वाजका २३ वटा मन्त्र भेटिन्छन् । ‘भारद्वाज–स्मृति’ र ‘भारद्वाज–संहिता’ का रचनाकार पनि ऋषि भारद्वाज नै थिए । भारद्वाजले ‘यन्त्र–सर्वस्व’ नामक बृहत्् ग्रन्थ रचना गरेका थिए ।

अत्रि
ऋग्वेदको पञ्चम मण्डलका द्रष्टा महर्षि अत्रि ब्रह्माका छोरा, सोमका पिता र कर्दम प्रजापति तथा देवहूतिकी छोरी अनुसूयाका पति थिए ।
एकपटक अत्रि बाहिर गएका बेला त्रिदेव अनसूयाको घरमा ब्राह्मणको भेषमा भिक्षा माग्न थाले र अनुसूयासँग भने, ‘जब तिमीले सबैले वस्त्र खोल्नेछौ, बल्ल हामीले भिक्षा स्वीकार गर्नेछौँ ।’ तब अनुसूयाले आफ्नो सतित्वको बलमा तीनै देवलाई अबोध बालक बनाएर भिक्षा दिएकी थिइन् । उनले देवी सीतालाई पनि पतिव्रतको उपदेश दिएकी थिइन् ।
अत्रि ऋषिले कृषिको विकासमा धेरै योगदान दिएका थिए । सिन्धु पार गरेर उनी अहिलेको इरान गएका थिए । त्यहाँ उनले यज्ञको प्रचार गरे । उनकै कारण अग्निपूजकहरुको धर्म पारसी धर्मको सूत्रपात भयो । अत्रि ऋषिको आश्रम चित्रकूटमा थियो । भनिन्छ, अत्रि–दम्पतीको तपस्या र त्रिदेवहरुको प्रसन्नताको फलस्वरुप विष्णुको अंशबाट महायोगी दत्तात्रेय, ब्रह्माको अंशबाट चन्द्रमा तथा शङ्करको अंशबाट महामुनि दुर्वासा महर्षि अत्रि एवं देवी अनुसूयाको पुत्रको रुपमा जन्मे ।
ऋषि अत्रिमाथि अश्विनीकुमारहरुको पनि कृपा थियो ।

वामदेव
वामदेवले सामगान अर्थात् सङ्गीत दिए । उनी ऋग्वेदको चतुर्थ मण्डलका सूत्रद्रष्टा, गौतम ऋषिका पुत्र तथा जन्मत्रयीका तऋभ्ववेत्ता मानिन्छन् ।

शौनक
शौनकले दस हजार विद्यार्थी भएको गुरुकुल चलाएर कुलपतिको विलक्षण सम्मान हासिल गरे । कुनै पनि ऋषिले यस्तो सम्मान पहिलोपटक हासिल गरेको थियो । उनी वैदिक आचार्य र ऋषि तथा शुनक ऋषिका छोरा थिए ।
यी सात ऋषहरुले यति धेरै कुरा दिए, मानिसहरुले उनीहरुलाई आकाशको तारामण्डलमा बसाएर अमरत्व प्रदान गरे । त्यसैले सप्तर्षि भन्नेबित्तिकै हाम्रो कल्पना आकाशमा भएको तारामण्डलमा गएर टिक्छ ।

ऋषिपञ्चमीको सुरुवात
सत्ययुगको कुरा हो । विदर्भ नामक नगरमा श्येनजित नामक राजाले राज्य गर्थे । उनी ऋषिहरुसमान थिए । उनको देशमा सुमित्र नामक एक कृषक थिए । सुमित्रकी पतिव्रता पत्नी थिइन्, जयश्री ।

वर्षा ऋतुको समय थियो । सुमित्रकी पत्नी खेतमा काम गरिरहेकी थिइन् । त्यही बेला उनी रजस्वला भइन् । रजस्वला भएको समयमा पनि उनले घरको काम गरिरहिन् । उनको शरीरबाट निस्केको नकारात्मक ऊर्जाका कारण अरुलाई पनि असर प¥यो । उनलाई थाहा थियो, रजस्वला भएका बखत् एकान्तमा बस्नुपर्छ भन्ने कुरा । तर उनले त्यो नियम मानिनन्, त्यस कारण उनलाई ग्लानि भने भइरह्यो ।
समय आएपछि दुवैजना मरे । अर्को जन्ममा जयश्री कुकुर बनिन् । सुमित्र गोरु बने । उनीहरु पशुयोनिमा जानुको कारण, थाहा पाइपाइ पनि रजस्वला नबार्नु थियो ।

अन्य कुनै गल्ती नभएका कारण उनीहरुलाई पूर्वजन्म याद रह्यो । उनीहरु आफ्नै छोरा सुचित्रको घरमा रहन थाले ।
सुचित्र पनि धर्मात्मा थिए । अतिथिहरुको सत्कार गर्न मन पराउँथे । एकदिन बुबाको श्राद्ध थियो । उनले ब्राह्मणहरुलाई आफ्नो घर बोलाएका थिए र उनीहरुका लागि भनेर खीरलगायत मीठामीठा भोजन बनाउन लगाएका थिए ।
सुचित्रकी पत्नी कुनै काम परेर खीर त्यत्तिकै छाडी भान्साबाट बाहिर निस्किन् । त्यहीबेला एउटा सर्पले खीरको भाँडामा विष वमन गरेको सुचित्रकी आमा कुकुरले देख्यो । त्यो भोजन खाँदा धेरैजना मर्ने देखेर उसले खीरको भाँडामा मुख हालिदियो । त्यहीबेला सुचित्रकी पत्नी चन्द्रावती त्यहाँ आइपुगिन् । कुकुरले भाँडामा जूठो हालेको देखेर उनले बलिरहेको दाउरा चुल्होबाट निकालेर झटारो हानिन् ।

कुकुर घाइते हुँदै दौड्न थाल्यो । त्यो दिन चन्द्रावतीले उसलाई खानसमेत दिइनन् । कुकुरले जूठो हालेको भाँडो सफा गरेर फेरि खानेकुरा बनाइन् र सबैलाई खुवाइन् ।
राति भोकले व्याकुल भएर कुकुर आफ्नो पूर्वपति गोरुको नजिकै गएर सबै घटना सुनायो ।
कुकुरको कुरा सुनेर गोरुले भन्यो, “तिम्रो पापकै कारण मैले पनि यस योनिमा आउनुपर्‍यो । दिनभर भारी बोक्दाबोक्दा म सधैँ थाक्छु । आज पनि दिनभर जोतेका कारण मलाई निकै गाह्रो भइरहेको छ । मेरो छोराले मलाई पनि आज भोजन दिएन र पिट्यो पनि । मेरै लागि उसले श्राद्ध गरिरहेको छ, तर मलाई नै यति हेला पनि गरिरहेको छ ।”

संयोगले आफ्ना आमाबुबाको कुरा सुचित्रले सुनिरहेका थिए । आफ्ना बुबाआमा कुकुर र गोरु भएको थाहा पाएर उनले तुरुन्तै भोजन तयार गरेर खुवाए । त्यसपछि वनमा गएर ऋषिहरुसँग आफ्ना आमाबुबा कुन कर्मका कारण नीच योनिमा पुगे र यसबाट कसरी छुट्कारा मिल्छ भनेर सोधे । सर्वतमा नाम गरेका ती ऋषिले ऋषिपञ्चमीको व्रत धारण गर्न र त्यसको फल आफ्ना आमा–बुबालाई दिन सल्लाह दिए ।

ऋषिको सल्लाहअनुसार सुचित्रले आफ्नी पत्नीसहित विधिपूर्वक पूजा गरे । त्यसको पुण्यका कारण उनका आमा–बुबा पशुयोनिबाट मुक्त भए ।
अर्को एउटा कथाअनुसार राजा सिताश्व धर्मको अर्थ जान्ने इच्छाले ब्रह्माकहाँ पुगे र सोधे, ‘मलाई त्यो श्रेष्ठ व्रत बनाउनुहोस्, जसका कारण प्राणी आफ्ना सबै पापबाट मुक्त हुन्छ ।’
ब्रह्माले उनलाई ऋषि पञ्चमीका बारेमा बताए । यो व्रत विधिपूर्वक गर्दा सबै पापबाट छुट्कारा पाउने सल्लाह दिए ।
अझै अर्को एउटा कथाअनुसार

विदर्भ नामक देशका उत्तङ्क नाम गरेको एक सदाचारी ब्राह्मण बस्थे । उनकी पत्नी सुशीला र उनीबाट एक पुत्र र एक पुत्री जन्मिए । विवाह योग्य उमेर भएपछि उत्तङ्कले आफ्नी पुत्रीको बिहे गरिदिए । बिहे गरेको केही समयमै उनकी छोरी विधवा भइन् । आफ्नी छोरीलाई लिएर उत्तङ्क र सुशीला गङ्गातटमा कुटी बनाएर बस्न थाले ।
एकदिन सुतेका बेला उत्तङ्ककी छोरीको शरीरबाट कीराहरु निस्कन थाले । उनले आफ्नी आमासँग यो कुरा बताइन् । सुशीलाले आफ्ना पतिसँग छोरीको यस्तो अवस्था हुनुको कारण सोधिन् ।

उत्तङ्कले समाधिद्वारा कारण पत्ता लगाए । जसअनुसार उनकी छोरी पूर्वजन्ममा पनि ब्राह्मणी कन्या थिइन् । महिनाबारी भएका बेला उनले नियम तोडेकी थिइन् । यस जन्ममा पनि उनले आफ्नो पाप हटाउनका लागि ऋषिपञ्चमी पूजा गरिनन् । त्यसैको फलस्वरुप शरीरमा कीरा प¥यो ।
बुबाका कुरा सुनेर उनकी छोरीले विधिपूर्वक ऋषिपञ्चमीको व्रत र पूजा गरिन् । फलस्वरुप उनी दुःखबाट मुक्त भइन् र अर्को जन्ममा उनी सौभाग्यशाली भएर जन्मिन् ।








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

रोजगारदाता र ट्रेड युनियन आर्थिक विकासका सहयात्री बन्नुपर्छ: उपाध्यक्ष ढकाल

रोजगारदाता र ट्रेड युनियन आर्थिक विकासका सहयात्री बन्नुपर्छ: उपाध्यक्ष ढकाल

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका उपाध्यक्ष चन्द्रप्रसाद ढकालले हाल मुलुकको औद्योगिक सम्बन्ध सहज अवस्थामा रहेको र श्रम विवादको संख्यामा कमी भइरहेको...

नेपाल टेलिकमको गिफ्ट प्याकेज

नेपाल टेलिकमको गिफ्ट प्याकेज

नेपाल टेलिकमले ग्राहकको रुचिलाई ध्यानमा राखी भ्वाइस तथा डाटा सेवा सस्तो मूल्यमा उपहारस्वरुप प्रदान गर्न सकिने सुविधा ल्याएको छ ।

माछापुच्छ्रेको ऋणपत्र स्टकमा सूचीकृत

माछापुच्छ्रेको ऋणपत्र स्टकमा सूचीकृत

माछापुच्छ्रे बैंकले जारी गरेको ३० लाख थान ऋणपत्र नेपाल स्टक एक्सचेन्जमा सूचीकृत भएको छ । ...

मार्सको १६औं वार्षिकोत्सव

मार्सको १६औं वार्षिकोत्सव

विज्ञापन एजेन्सी मार्स प्रालिले १६औं वार्षिकोत्सव मनाएको छ । ...

ग्रान्डी सोसियल फाउन्डेसनको सभा

ग्रान्डी सोसियल फाउन्डेसनको सभा

ग्रान्डी सोसियल फाउन्डेसनको प्रथम वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न भएको छ । ...

इन्फिनिटी लघुवित्तको मिसकल बैंकिङ

इन्फिनिटी लघुवित्तको मिसकल बैंकिङ

इन्फिनिटी लघुवित्त वित्तीय संस्थाले मिसकल बैंकिङ सेवा प्रदान गर्ने भएको छ । ...

थाई सेवा नेपालमा सफलताको दशक

थाई सेवा नेपालमा सफलताको दशक

सन् १९६८, ४ डिसेम्बर, थाई एयरवेजले नेपालको लागि पहिलो उडान सुरु गरेको दिन हो र यो नै पहिलो जेट एयरलाइन...

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्स जरंखुमा

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्स जरंखुमा

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्सले शाखा विस्तार गरेको छ । ...

Ncell Footer Ad