परिदृश्य

नागरिक होइनन्, नेता खतरा

बिहिबार, १८ कार्तिक २०७३, ११ : ३८ विश्वमणि पोखरेल

राजनीतिमा पाका, अनुभवी र आर्थिक, राजनीतिक तथा सुरक्षा रणनीतिकारका रूपमा परिचित भारतका राष्ट्रपति प्रणव मुखर्जीको नेपाल भ्रमण चटारोबीच यो लेख तयार हुँदै छ । ८० वर्षे राजनीतिज्ञ मुखर्जी लामो राजनीतिक करिअरपछि चार वर्षअघि भारतको राष्ट्रपति बन्न पुगेका हुन् । अहिले उनी नेपालकै राष्ट्रपतिजस्तो संवैधानिक अभिभावकीय भूमिकामा छन् ।

भारतको प्रतिपक्षी कांग्रेस आईका वरिष्ठ नेताका रूपमा लामो समय सत्ता–राजनीति बेहोरेका मुखर्जीले नेपालको पछिल्लो एक दशकको राजनीतिक उतारचढाव, १२ बुँदे सहमति, राजतन्त्रको अन्त्यजस्ता महŒवपूर्ण घटनालाई नजिकबाट हेरेका छन् र भूमिका पनि खेलेका छन् । प्रतिपक्ष राजनीतिक पार्टी कांग्रेस आईसँगको उनको लामो आबद्धता र अहिलेको भारतको राजनीतिक, कूटनीतिक पृष्ठभूमिमा उनको यो भ्रमणलाई राजनीतिक, आर्थिक वा अन्य कुनै उपलब्धिका हिसाबले हेर्न उचित हुँदैन । किनकि, यो भ्रमण कुनै महŒवपूर्ण सम्झौता गर्ननिम्ति होइन । यसबाहेक दिल्लीको सत्ता भारतीय जनता पार्टीका नरेन्द्र मोदीले चलाइरहेको अवस्थामा संवैधानिक अभिभावकको भ्रमणबाट धेरै अपेक्षा गर्न पनि मिल्दैन ।

नेपालका नागरिक खतरा होइन, नागरिक उकास्ने नेता खतरनाक हुन्, काठमाडौं र दिल्लीले एकअर्काका संवेदनशीलता आत्मसात गरेर आवश्यक नीति अख्तियार गरे यहाँ कसैलाई कुनै किसिमको खतरा हुँदैन

मुखर्जीको तीनदिने भ्रमणलाई हामीकहाँ आउने पाहुना देवतासरह अर्थात् ‘अतिथि देवो भवः’ को संस्कारअनुसार अपनाउने र आमनेपालीले सम्मान गर्ने अपेक्षा छ । उनको भ्रमणलाई विशिष्ट, आतिथ्यमय बनाउने कार्यक्रम राखिएका पनि छन् । काठमाडौं महानगरपालिकाले नागरिक अभिनन्दन गर्दै छ र काठमाडांै विश्वविद्यालयको विशेष दीक्षान्त समारोहमा मुखर्जी प्रमुख अतिथि बनेका छन् । १८ वर्षपछि छिमेकी भारतका राष्ट्रपतिबाट भइरहेको भ्रमणलाई नेपाली समाजले फराकिलो छाती बनाएर स्विकार्न सक्नुपर्छ, स्वागतका निम्ति हात अगाडि बढाउनुपर्छ । भ्रमण जस्तो हो, जुन प्रयोजनका निम्ति हो, त्यस्तैमा सीमित गर्नु नेपालको हितमा हुनेछ । पोहोरको नाकाबन्दीका कारण बिथोलिएको नेपाल–भारत सम्बन्धमा यसबीच कतिपय सकारात्मक परिवर्तन आएका छन् । यस अर्थमा मुखर्जीको भ्रमणले सम्बन्ध सामान्यीकरण गर्दै जाने दिशामा योगदान गरोस् । तर, यहाँ कतिपयले राजनीतिक अपेक्षा, आग्रह राखेको देखिँदै छ । यस्तो अपेक्षा अन्यथा नभए पनि अहिले नै आवश्यक भन्न सकिन्न । यसैबीच सत्ताधारी गठबन्धनले भ्रमणको मेसो पारेर मधेसी मोर्चासँग वार्ता चलाएको छ । देखाउनका लागि प्रायोजन गरिएको पछिल्लो वार्ता र संवाद खासमा आन्तरिक समस्या हो । त्यसलाई त्यही रूपमा लिनु र बुझ्नुपर्छ ।   

राजधानी काठमाडौंको औपचारिक आतिथ्य, सत्कार र सम्मानका कार्यक्रम साथसाथ मुखर्जीले पशुपतिनाथको दर्शन गर्ने कार्यक्रम छ । त्यस्तै, जनकपुरमा राम–जानकीको दर्शन गर्नेछन् । पोखरामा भारतीय भूतपूर्व सैनिकको कार्यक्रममा सरिक हुनेछन् । मिथिला संस्कृतिको राजधानी भनेर कहलिएको जनकपुरले मुखर्जीको स्वागत गर्न पाएको छ, छठको पूर्वसन्ध्यामा । त्यस्तै, अतिथिहरूको सत्कारमा कहलिएको पोखराले आफ्नो परख पस्कने अवसर पाएको छ । आशा गरौं, काठमाडौं, जनकपुर वा पोखरा क्ुनै सहर यसमा चुक्ने छैनन् । भ्रमण सफल हुनेछ, वयोवृद्ध राजनीतिज्ञ खुसी भएर दिल्ली फर्कनेछन् । नेपालको श्रेय र भ्रमण सफलता त्यसैमा रहन्छ ।

निश्चय नै विशिष्ट पाहुनाको भ्रमण आतिथ्य देशका निम्ति चुनौतीपूर्ण हुन्छ नै । सरकार विशेष गरेर सुरक्षा निकायका निम्ति प्रशस्त चुनौती हुन्छन् । महानगरलाई बाटाघाटा सफासुग्घर राख्ने जिम्मेवारी रहन्छ । यही सन्दर्भमा नेपाल सरकारको तयारीको चर्चा गरौँ । सुरक्षा विश्लेषणका नाममा यहाँ के भनिँदै छ भने भारतीय राष्ट्रपतिलाई अरुबाट भन्दा यहाँका नागरिकबाट बढी भय छ । तिहारअघि पत्रकार ब्रिफिङमा गृह प्रवक्ता ‘भारतीय नाकाबन्दीबाट चिढिएका नेपाली’ ले मुखर्जीको अपमान गर्न सक्ने आँकलनलाई प्रमुख चुनौतीका रूपमा प्रस्त्ुत गर्दै थिए । उनका अनुसार त्यही सुरक्षालाई ध्यानमा राखी अहिले तीन तहको सुरक्षा योजना तयार पारिएको छ । जसअनुसार नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी र प्रहरी सुरक्षाका निम्ति तम्त्यार छन् । गृह प्रवक्ता सहजै  भारतीय गुप्तचर निकायको अध्ययनअनुसार यस्तो विश्लेषण गरिएको बेलिविस्तार लगाउँदै थिए । विश्लेषणमा मुखर्जीमाथि आतंकवादी संगठन, भारतीय अतिवादीभन्दा पनि नाकाबन्दीबाट चिढिएको नेपाली मन बढी खतरा रहेछ । हुन सक्छ, यही विश्लेषणका आधारमा सरकारले सार्वजनिक बिदा दिएको छ ।

भ्रमणको दोस्रो दिन काठमाडौंका सबैजसो मार्गमा बिहान ९ बजेदेखि नै यातायात चल्न नपाउने ट्राफिक प्रहरीको कडा निर्देशन छ । राजधानीका सबै सडक ठप्प पारिएको अवस्थामा जनताले कुन वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्नुपर्ने हो, बुझ्न सकिन्न । वैकल्पिक सडक कहाँ छन्, कसरी प्रयोग गर्ने ? सूचना निकाल्ने औपचारिकता विकल्प हुन सक्तैन । भारतीय गुप्तचर निकायको सुझावअनुसार जनस्तरबाट हुन सक्ने विरोध नै मुख्य चुनौती हो भने सवारी चल्ने बेला सडकका दुवैतर्फ २ सय मिटरसम्म मोबाइल, इन्टरनेट केही चल्न नमिल्ने यन्त्रजडित सवारी ‘जामर’ चलाउनुको आवश्यकता किन ? निश्चय नै पोहोरको नाकाबन्दीबाट पीडित कतिपय काठमाडौंवासीले आक्रोश पोख्न सक्छन् । कुनै खालको विरोध प्रदर्शन गर्न सक्छन् भन्ने अनुमान हो भने त्यो कहाँबाट, कुन क्षेत्रमा, विश्लेषण खै ? पूरै सहरलाई कफ्र्युमा जस्तो कैदी बनाएर भ्रमण गराउनुको औचित्य पुष्टि गर्नुपर्दैन सरकारले ? जनताप्रति यति धेरै अविश्वास किन ? कुनै खालको राजनीतिक विरोध भयो भने पनि राजनीतिमा आठ दशक बिताएका मुखर्जीले त्यसलाई सामान्य अर्थमा लिन सक्छन् सायद । त्यसो त विरोधको राजनीतिमा रमाउनेहरू नेपालमा धेरै छन् । नेपालका कतिपय राजनीतिक दल र संघ÷संस्थाको वर्षौंदेखिको खेती भारतको विरोध गर्नु छ । भारतको विरोध गर्दा क्रान्तिकारी र राष्ट्रवादी कहलिने फाइदा छ यहाँ ।

चिढिएका नागरिकबाट खतरा छ भने त्यस्तो खतरा निस्तेज गर्ने कार्यक्रम आवश्यक थियो । त्यसबारे केही सोचिएन र केही गरिएन । नेपाली समाजलाई प्रशिक्षित किन गरिएन ? अतिथि सम्मानमा जुटाँै, अन्य राजनीतिक पक्षलाई महŒव नदिऔं भनेर औपचारिक रूपमा भनिएको छैन तर हामी देख्दै छौं, सुरक्षाका निम्ति सेना सडकमा उतारिएको छ । विशिष्ट पाहुना, त्यो पनि छिमेकी मुलुकका राष्ट्रपति भ्रमणमा सेना सुरक्षामा लाग्नुपर्ने हुन्छ, उसको अहं  भूमिका हुन्छ नै । तर, कतै हामी आवश्यकताभन्दा बढी गरिरहेका त छैनौं ? नागरिक सुरक्षामा सेनाको अधिक प्रयोग लोकतन्त्रलाई सुहाउने कुरा होइन । सुरक्षा मामला संवेदनशील हुन्छ । कतिपय पक्ष प्रचारप्रसार पनि गरिँदैनन्, तर हाम्रा जिम्मेवार प्रशासकले भारतीय सुरक्षाकर्मीको उपस्थितिलाई सामान्य र सल्लाहलाई गुरुमन्त्रझैं मानिरहेको उनीहरूकै अभिव्यक्तिबाट स्पष्ट हुन्छ ।
नागरिकबाट जुन किसिमको खतरा विश्लेषण गरियो, त्यसलाई पोहोरको नाकाबन्दीसँग तुलना गर्न मिल्दैन । नेपालको राजनीतिमा भारतको विरोध र यहाँको राजनीतिमा भारतको चाहना एउटा सिक्काका दुई पाटाझैं हुन् । खास गरेर २००७ सालपछि जब नेपालमा प्रजातान्त्रिक व्यवस्था आए, त्यसयता यहाँको राजनीतिमा भारतको प्रवेश भएको हो । त्यसैबेलादेखि राजा र कम्युनिस्टहरूले भारतको विरोध गर्नुलाई नै राष्ट्रवादका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन् । तानाशाहहरूको राजनीति गर्ने प्रमुख अस्त्र भनेको राष्ट्रवाद हो । राजा महेन्द्रले विकसित गरेको भारतविरोधी राष्ट्रवादको जगेर्ना गर्ने काम कम्युनिस्टहरूबाट हुँदै आएको छ, अद्यापि हुँदै छ । पोहोर नाकाबन्दीको समयमा पनि हाम्रा स्वनामधन्य वामनेताहरूबाट भारतविरोधी राष्ट्रवाद मुखरित भएकै हो ।

नेपाली र भारतीयबीच नागरिक स्तरमा जे÷जस्ता सामाजिक, सांस्कृतिक सम्बन्ध छ, त्यस्तो काठमाडौं र दिल्लीबीच बन्न सकेको छैन । यसका पछाडि कारण छन्, एउटा हाम्रा नेतामा, अर्को दिल्ली आफैंमा । नेपालका प्रत्येक राजनीतिक आरोह÷अवरोहहरूमा प्रत्यक्ष÷परोक्ष भूमिका खेल्दै आएको दिल्ली यहाँको राजनीतिक लगाम आफ्नो हातमा रहिरहोस् भन्ने मानसिकतामा छ । त्यसका लागि उसले औपचारिक÷अनौपचारिक अर्बौं लगानी गर्दै आएको देखिन्छ । नेपाली जनताका नाममा शिक्षा, स्वास्थ्य, भौतिक निर्माण, विकास आयोजनामा भारतले ठूलो लगानी गर्दै आएको छ, वर्षोंैदेखि । त्यो सबै लगानी राजनीतिक उद्देश्यका लागि गरिएको मनोविज्ञान कतिपय नेपालीमा छ र त्यसले भारतविरोधी मानसिकतालाई प्रोत्साहन गर्छ । नेपालमा किन भारतविरोधी मानसिकता बढ्दो छ ? समीक्षा आवश्यक छ । यसमा काठमाडौं र दिल्ली दुवै उत्तिकै जिम्मेवार देखिन्छन् । यहाँ भारतविरोधी राष्ट्रवाद जमेको छ । राष्ट्रवाद तानाशाहहरूको राजनीतिक अस्त्र हो । उता दिल्ली यहाँको राजनीति आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने सोचबाट उत्तिकै ग्रस्त देखिन्छ । दुवै प्रवृत्ति गलत छन्  ।

दिल्लीले नेपालीका नाममा दिएका कतिपय कार्यक्रममा ‘लैनचौर’ को डाडुपन्यु चलेको हामी अनुभव गर्दैछौं । यस्तो अवस्था किन ? सामान्य लाग्ने यस्ता प्रश्नका पछाडि गहिरा अर्थ लुकेका हुन्छन् । कतिपय अवस्थामा लैनचौर कूटनीतिक दायरा नाघेर यहाँको सत्ता भत्काउने र बनाउने खेलमा प्रयोग हुने गरेको आरोप छन् र नेपालको राजनीतिमा लैनचौरबाट बर्सेनि अर्बौं लगानी भइरहेको चर्चा हुन्छन् । समस्या कार्पेटमुनि लुकाएर समाधान निस्कँदैन । नेपाली समाजमा दिल्लीले  भारतको गुप्तचर संस्था ‘रअ’ मार्फत आफ्नो रणनीति बनाउँछ भन्ने मान्यताले घर गरेको हामी पाउँछौं । राजनीतिक पक्ष कमजोर भएर प्रशासनिक र सुरक्षा संयन्त्रहरूले नेपालको मामलामा खेलेकै कारण समस्या जस्ताका त्यस्तै रहने र बेलाबेला बल्झने गरेको त होइन ? दिल्लीले यो हिमाली देशमा भइरहेको औपचारिक÷अनौपचारिक लगानी र त्यसबाट प्राप्त प्रतिफलको समीक्षा गर्न आवश्यक छ । लैनचौरका लागि निकासा भएको बजेटको सही  उपयोग भएको छ कि त्यहाँ कैफियत छन् ? खोज्ने काम दिल्लीको हो ।

द्विदेशीय सम्बन्धलाई राजनीतिक, कूटनीतिक तरिकाले सम्बोधन गर्दै जाने कि हिमालयको सुरक्षाको आवरणमा गुप्तचर संस्थाका गोप्य रिपोर्टहरूको हवाला दिँदै गलत नीति प्रोत्साहित गरिरहने ? भारतका लागि नेपालका नागरिक खतरा होइनन्, नागरिकलाई उकास्ने राजनीतिक दल र नेता खतरनाक हुन् । भारतविरोधी राष्ट्रवाद यहाँको खतरा हो । काठमाडौं र दिल्ली द्ुवैले एकअर्काका संवेदनशीलता आत्मसात गरेर मात्र आवश्यक नीति अख्तियार गर्न आवश्यक हुन्छ । त्यसो गरेको अवस्थामा कसैलाई कुनै खतरा हुँदैन, दुई देशबीच सम्बन्धमा पनि चिसोपना आउनेछैन भन्ने वस्तुसत्यलाई बुझ्न वा बुझपचाउने क्रम रोक्न विलम्ब गरिनु हुँदैन ।






यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

नेपाल उड अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनी हुने

नेपाल उड अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनी हुने

मिडिया स्पेस सोलुसन्स प्रालि र फ्युचरेक्स ट्रेड फेयर एन्ड इभेन्टसले संयुक्त रुपमा आयोजना गर्दै आएको नेपाल उड इन्टरनेसनल एक्सपो तथा...

पोखरामा सिभिल बैंकको गण्डकी प्रदेश कार्यालय तथा शाखा

पोखरामा सिभिल बैंकको गण्डकी प्रदेश कार्यालय तथा शाखा

सिभिल बैंक लिमिटेडले आफ्नो गण्डकी प्रदेश कार्यालय तथा शिवचोक शाखा पोखरा महानगरपालिकाको शिवचोक–१० मा स्थापना गरेको छ । ...

वैदेशिक रोजगारको अनलाइन भुक्तानी सम्झौता

वैदेशिक रोजगारको अनलाइन भुक्तानी सम्झौता

वैदेशिक रोजगार विभाग र नेपाल क्लियरिङ हाउस (एनसिएचएल) बीच एनसिएचएलको कनेक्ट आइपिएस इ–पेमेन्ट प्रणालीमार्फत वैदेशिक रोजगार विभागकोे अनलाइन भुक्तानी संकलनका...

एपोलो टायरको ध्यान नेपालमा

एपोलो टायरको ध्यान नेपालमा

एपोलो टायरले नेपालमा आफ्नो कार्यालय स्थापना गरेको छ । ...

एन आई सि एसियाको कार्डबाट खरिद गर्दा सामसङको मोबाइलमा विशेष छुट

एन आई सि एसियाको कार्डबाट खरिद गर्दा सामसङको मोबाइलमा विशेष छुट

सामसङले  ग्यालेक्सी S10/S10 + तथा सामसङ ग्यालेक्सी Note10/ Note 10+ मा विशेष छुटको अफर ल्याएको छ । ...

गेमिंग ल्यापटप खरिद गाइड

गेमिंग ल्यापटप खरिद गाइड

२०२० मा कस्तो गेमिंग ल्यापटप किन्ने ? ...

एल.जी. ब्राण्डको प्रिमियम ब्राण्ड शप अब विराटनगरमा

एल.जी. ब्राण्डको प्रिमियम ब्राण्ड शप अब विराटनगरमा

सि.जी. इलेक्ट्रोनिक्स को १८ औं शोरुम तथा एल.जी को ८औं नयाँ प्रिमियम ब्राण्ड शप विराटनगरमा संचालनमा आएको छ । ...

राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको ५५औं वार्षिकोत्सव सम्पन्न

राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको ५५औं वार्षिकोत्सव सम्पन्न

राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको ५५औं वार्षिकोत्सव सम्पन्न भएको छ । ...

Ncell Footer Ad