समयको माग : जयतु संस्कृतम्

आइतबार, ०१ असार २०७६, ०८ : २९ डा. बद्री पोख्रेल

वर्तमान युुगलाई यन्त्र युुग भनिए पनि विवेक, न्याय, प्रकृतिप्रतिको आस्था सर्वोपरि हुुन्छ । यसैले अहिले संसार शान्ति खोजीमा तड्पिइरहेको छ । यसको अभावमा हिजोआज मानवता, भाइचारा, सद्भाव, सहयोग, विश्वबन्धुत्वजस्ता विषय इतिहासका पानामा सीमित हुुँदै गएका छन् । घमण्ड, दम्भ, अपवित्र गठबन्धन, स्वार्थ, सामरिक हातहतियारको दबदबा व्यापक बन्दै गएको  छ ।

बाबुआमाको सल्लाह नमान्ने, अखाद्य भनिएका वस्तुुहरू सेवन गर्ने, गुुरुको अनादर गर्ने, स्वार्थी प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ । फलतः परिवारमा झगडा, मनमुुटावदेखि हत्या, आत्महत्यासम्म हुने गरेका समाचार दिनदिनै हेर्न र पढ्नपर्ने भइरहेको छ । यो अवस्था लम्बिँदै गए शाश्वत मानव अस्तित्व नै संकटमा परी समाजमा ठूूलो दुुर्घटना हुुनसक्ने आशंका गर्न सकिन्छ । यो यथार्थ बोधगरी आपसी भलाइका लागि उपयुुक्त बाटो पहिल्याउन जरुरी भइसकेको छ ।

खानपानले आचरणलाई असर गर्छ, आचरणले अध्ययनलाई । अध्ययनले चिन्तनलाई र चिन्तनले कर्तव्याकर्तव्यलाई प्रभाव पार्छ । कर्तव्याकर्तव्यले सुकीर्ति र दुस्कीर्ति पैmलाउँछ । सुकीर्ति र दुस्कीर्तिले मानिसलाई अजर अमर बनाउँछ वा मरेतूल्य तुल्याउँछ । यो विश्वजनीन सत्य हो । यो नै शाश्वत सत्यको विषय हो भने प्राकृतिक नियम पनि । वेद, पुुराण, कुुरान, बाइबलले भन्दै आएका तथ्य पनि यसैभित्र समेटिएका छन् ।

जयतु संस्कृतम् कुनै भाषा, जात र जातिको नारा होइन, विश्व–मानवको समुन्नति, शान्ति र कल्याणका निम्ति एक भएर अघि बढौँ भन्ने आह्वान र विचार हो ।

जुुनसुुकै धर्म सम्प्रदाय मान्नेहरूका लागि पनि धार्मिक ग्रन्थहरू नै नीति, कानुन, समाज व्यवस्था र सामाजिक सद्भावका स्रोत हुुन् । राज्यका नीतिनियम, संविधान पनि धार्मिक ग्रन्थहरूकै आधारमा विकसित हुँुदै आएका हुन् । परोपकार, प्रेम, मित्रता, पारस्परिक सहयोग, विश्वबन्धुत्व जगेर्ना गर्ने आधार पनि यिनै हुन् । त्यति हुुँदाहँुदै पनि सबै धार्मिक ग्रन्थ सर्वस्वीकार्य छैनन् । कतिपय ग्रन्थ समूूह वा जाति विशेषमा आधारित भएर लेखिएका देखिन्छन् । त्यस्ता धार्मिक ग्रन्थ नयाँ पनि लेखिँदै छन् । यस अवस्थामा अहिलेसम्म उपलब्ध अपेक्षाकृत विवादरहित स्रोतलाई आधार बनाउनुपर्ने हुुन्छ । त्यसमा वेद नै सर्वमान्य छ र जुनविरुद्ध विश्वभर कुुनै ग्रन्थ लेखिएको यो पंतिकारलाई जानकारी छैन । तर वेद पनि धेरैवटा भएकाले केही अन्योल भएको हुुनसक्छ । तर गहिरिएर अध्ययन गरेको खण्डमा वेदमा निरन्तरता छ, विवाद र अन्तरविरोध छैन । यो धार्मिक ग्रन्थ नभएर नीति, कर्तव्याकर्तव्य, राज्य, समाज र मानवताका निम्ति लेखिएको प्राचीन ग्रन्थ हो । वेदमा पृथ्वी, अन्तरिक्ष, वनस्पति, सूूर्यको महŒव दर्शाइएकाले पूूजा गर्नुुपर्छ भन्ने मान्यताका कारण यसलाई पनि यदाकदा धार्मिक ग्रन्थका रूपमा परिभाषित गर्न थालिएको हुुनसक्छ । वेदको मूूल रूप संस्कृत हो भन्नेमा कुनै विवाद पाइँदैन । वेदमै विज्ञान, आयुुर्वेद, तन्त्र, ज्योतिष, वातावरण आदिको बृहत् चर्चा परिचर्चा गरिएको छ । अहिले जर्मनी, बेलायत, फ्रान्स, अमेरिका, चीनमा भएका खोज र अनुुसन्धानहरूले पनि वेदको महŒव अतुुलनीय भएको र यसको भाषा अत्यन्त वैज्ञानिक भएको स्वीकार गरेका छन् । वेदकै विषयलाई टीका, व्याख्या र विश्लेषण गर्ने क्रममा उपनिषद्, पुुराण र आख्यानहरू बनेका हुुन् । संस्कृतजत्तिको वैज्ञानिक अहिलेसम्म प्रचलनमा आएका कुनै भाषा भेटिन्न । यसलाई नासाले नै पुुष्टि गरिसकेको छ ।

संस्कृतलाई देवभाषा वा प्राचीन भाषा मानिँदै आएको छ । हरेक व्यक्ति, संस्था र राष्ट्रले आ–आफ्ना अस्तित्व रक्षा गर्न पाउनुपर्छ, एकअर्कामाथि थिचोमिचो हुनु हुँदैन भन्ने भावना समाजमा फैलाउने विद्या वा वाङ्मय संस्कृत नै हो । सबै मानिस सुखी होउन्, निरोगी बनुन्, सबैको उन्नति होस् (सर्वे भवन्तुु सुुखिनः) भन्ने विश्वजनीन चिन्तन बोक्ने आदर्श संस्कृत वाङमयमै छ । संस्कृत वाङ्मयले आकाश, पृथ्वी, पशु, चरा, सर्प, पानी सबैलाई ईश्वर मानेको छ । यिनीहरूको अस्तित्वमै संसार अडेको छ । हामी यसैभित्र छौँ । ‘यत्र विश्वं भवत्येक नीडम्’ लाई लोकव्यवहारमा ल्याउने शास्त्रसमेत संस्कृत वाङ्मय नै हो । यसमा संसारका कुनै पनि विद्वानले विरोध जनाएका छैनन्, अपितुु सहमति जनाएका छन् र विश्वको प्राचीन कल्याणकारी ग्रन्थ वेदलाई नै मानेका छन् ।

संस्कृत भाषा र वाङमयलाई उपयोगमा ल्याउने, यस भित्रको वैज्ञानिक  पक्षको महŒव बोध गराउने समेत उद्देश्यले देशमा संस्कृत विश्वविद्यालय लगायतका केही संस्था स्थापना भएका छन् । त्यसरी स्थापना भएका संस्थामध्ये एउटा हो– जयतु संस्कृतम् ।

जयतुु संस्कृतम् के हो ?
जयतु संस्कृतम्को अर्थ संस्कृत वाङ्मयको ‘जय होस्’ भनिएको हो । संस्कृत वाङ्मयको जय होस् भनेको– संस्कृत भाषामा आबद्ध सार्वजनीन कुराहरू अर्थात् सह–अस्तित्व, विश्वबन्धुत्व, विश्वकल्याण, विश्वशान्ति, पारस्परिक सहयोग, सद्भावना, धार्मिक सहिष्णुता आदिको जय होस् भनिएको हो । सनातन धर्म, आपसी प्रेम, सद्भावको अभ्युत्थान होस् भन्ने आदर्श भावनाको शंखघोष नै जयतु संस्कृतम्को सन्देश हो । हरेक व्यक्ति, समाज, राष्ट्र र विश्वले आआफ्ना अस्तित्व राख्न पाउनुपर्छ, ‘स्व’को पहिचान दिन सक्नुपर्छ, एकअर्कामाथि थिचोमिचो हुनु हुँदैन, स्वतन्त्रता र समानताका आधारमा सबैले आआफ्ना अस्तित्व उपयोग गर्न पाउनुपर्छ भन्ने चिन्तनकोे नाम जयतु संस्कृतम् हो । यसकारण जयतु संस्कृतम् कुनै भाषा, जात र जातिको नारा होइन, विश्व–मानवको समुन्नति, शान्ति र कल्याणका निम्ति एक भएर अघि बढौँ भन्ने आह्वान र विचार हो ।

नेपालको इतिहासअनुुसार २००४ सालमा संस्कृत पढ्ने विद्यार्थीले पनि आधुनिक विषय पढ्न पाउनुपर्छ भन्ने माग राखेर आरम्भ गरिएको अभियान थियो– जयतु संस्कृतम् । त्यस बेला हुुकुमी राणाशासनविरुद्ध आवाज उठाउने पहिलो जनप्रयास थियो– यो । स्वस्फूूर्त रूपमा सुरु भएको यो अभियानले नेपालमा राणा शासन अन्त्य गरी प्रजातन्त्र स्थापना गर्न ठूलो सहयोग पु¥यायो । तर पञ्चायती शासनकालमा प्रजातन्त्रको शंखनाद गर्ने र मानवतावादी विचारलाई प्रश्रय दिने सबै संघ, संस्थामा प्रतिबन्ध लागेसँगै जयतु संस्कृतम् आन्दोलन पनि प्रतिबन्धित हुन पुग्यो । २०५४ सालमा संस्कृत क्षेत्रका अग्रणी एवं जयतुु संस्कृतम्का अभियन्ताहरूले  अभियान स्थापनाको स्वर्णमहोत्सव मनाएसँगै संस्कृत वाङ्मय संरक्षण गर्ने मूल उद्देश्यसहित जयतु संस्कृतम् संस्था कानुनबमोजिम दर्ता गरियोे । जसको पहिलो अध्यक्ष श्रीभद्र शर्मा हुुनुुभएको थियो ।

मानव मूूल्यको जगेर्ना गर्न र संस्कृत, संस्कृति, भाषा, वाङ्मय संरक्षणमा जयतुु संस्कृतम् लागिपरेको छ । यसबाहेक संस्कृतमा भएका अमूूल्य सम्पत्तिहरूलाई धेरैले बुझ्ने र बोल्ने भाषामा अनुुवाद गर्ने काम पनि गरिरहेको छ । संस्कृतमा भएका ४ प्रमुुख पक्षः दर्शन, साहित्य, विज्ञान र कर्मकाण्ड (समग्रमा वाङ्मय)को प्रचारप्रसारमा यसका नियमित र विशेष कार्यक्रम उद्यत छन् । जयतुु संस्कृतम्ले विश्व संस्कृत सम्मेलनको तयारी पनि गर्दै छ । महाभारतकालपछिको विश्व इतिहास तयार गर्ने उद्देश्यले उत्तर यो संस्थाले महाभारत लेख्न थालेको छ । नेपाल एकेडेमी, खुुला विश्वविद्यालय लगायतका संस्थाहरूसँग यसले सहकार्य गर्दै आएको छ । उक्त संस्थाको जन्मदिन आज असार १ गतेका अवसरमा वाङमय, भाषा र संस्कृति संरक्षणमा हौसला र सहकार्यमा सामेल हुुन राज्यसंयन्त्रलगायत स्वदेशी, विदेशी सम्पूर्ण शुभेच्छुकमा पुनः अनुरोध गर्छु ।








यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

सामसंग GearVR र गुगल डेड्रिम जस्ता स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा परेको छ ! ...

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

नेपालको लागि टिभिएस टू ह्विलर्सको एकमात्र आधिकारिक वितरक जगदम्बा मोटर्सले ‘टिभिएस एक्सचेन्ज एन्ड फाइनान्स फेयर’को आयोजना गर्ने भएको छ ।

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

नेपाल टेलिकमले विभिन्न प्याकेजसहितको आकर्षक अटम अफर सार्वजनिक गरेको छ । ...

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यासबीच सहकार्य

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यासबीच सहकार्य

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यास इन्डस्ट्रिज प्रालिबीच आय संकलन सुविधासम्बन्धी एक सहकार्य भएको छ । ...

सानो गौचरनमा केटिएमले सर्भिस सेन्टर

सानो गौचरनमा केटिएमले सर्भिस सेन्टर

नेपालका लागि केटिएमको आधिकारिक बिक्रेता हंसराज हुलासचन्द एन्ड कम्पनी प्रालिले राजधानीको सानो गौचरनमा सर्भिस सेन्टर सञ्चालनमा ल्याएको छ । ...

सिटिजन लाइफको सभा सम्पन्न

सिटिजन लाइफको सभा सम्पन्न

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्सले दोस्रो वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न गरेको छ । ...

बैंक अफ काठमाण्डूको सभा

बैंक अफ काठमाण्डूको सभा

बैंक अफ काठमाण्डूको २५औं वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न भएको छ । ...

ओपोद्वारा नेपालमा रेनोटू एफ सार्वजनिक

ओपोद्वारा नेपालमा रेनोटू एफ सार्वजनिक

ओपोले नेपालमा रेनो सिरिज अन्तर्गत आफ्नो नयाँ स्मार्टफोन रेनोटू एफ सार्वजनिक गरेको छ । ...

Ncell Footer Ad