दल र मुलुकको भविष्य

बिहिबार, ०४ कार्तिक २०७३, १० : ५६ नागरिक

 डा. सुरेन्द्र भण्डारी-

राजनीति भनेको के हो ? राजनीति गर्ने भनेको के हो ? राजनीतिक दलहरू के प्रयोजनका लागि हुन् ? राजनीतिक दलहरूले राष्ट्र निर्माणमा के कस्तो भूमिका खेल्नुपर्छ ? यी र यस्तै अन्य प्रश्नको ठोस उत्तर पाउन मुस्किल हुन्छ । अझ यी प्रश्नको बौद्धिक विश्लेषण गर्ने हो भने प्रत्येक प्रश्नको छुट्टाछुट्टै पुस्तक तयार हुन सक्छ । यस लेखमा यी सबै प्रश्नबारे भन्दा पनि नेपालका राजनीतिक दलहरूले भोग्नुपरेका वा सम्बोधन गर्न नसकेका तीनवटा सवालमा चर्चा गरिनेछ ।

१. संविधान, राजनीति र विचारधाराबीचको सम्बन्ध
२. राजनीतिक दल, संगठन र संगठित कार्यकर्ता
३. राजनीतिक दल र प्रणाली निर्माण (सिस्टम बिल्डिङ)

लोकतान्त्रिक पद्धतिमा राजनीतिक दलहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ भन्नेबारे विमति छैन । दलहरू बिनाको लोकतन्त्र परिकल्पना गर्न सकिँदैन । तर लोकतन्त्रमा दलहरूको भूमिका के हो र कस्तो हुनुपर्छ ? यस प्रश्नलाई माथि उल्लिखित तीनवटा सवालको सादृश्यतामा छलफल गरिनेछ ।
१. संविधान, राजनीति र विचारधाराः हाल नेपालमा लगभग १७० वटा राजनीतिक दल छन् । त्यसमध्ये केही लगभग २० वटाको दर्ता निर्वाचन आयोगमा प्रश्न चिह्न बनेको छ । तिनलाई आयोगले खारेज नै गर्यो भने पनि १५० दल रहन्छन् । के यी सबै दलको फरक फरक विचारधारा (आइडियोलोजी) छ ? छ भने के यी दल विचारधाराबाट निर्देशित र कार्यरत छन् ? विचारधारा छैन भने के विचारधाराबिनाको दल हुन सक्छ ? के अझै नयाँ राजनीतिक दलहरूको पनि सम्भावना छ ?

विचारधारामा आबद्व छन् भने यीमध्ये सिद्धान्ततः प्रत्येक दल शासन सत्तामा पुग्दा के नेपाल प्रत्येक दलको फरक फरक विचारधाराबाट शासित हुनुपर्छ ? व्यावहारिकरूपमा यी १५० वटामध्ये प्रत्येक दल सत्तामा पुग्ने सम्भावना देखिँदैन तर केही दल मानौँ कि ५ वटा दल सत्तामा पुग्दा प्रत्येक दलको फरक फरक विचारधाराले शासित हुन पुग्छ । हामी नागरिक एकपछि अर्को विचारधाराबाट शासित भइरहने छौं । के साँच्चै राजनीति भनेको विचारधारा निर्माण गर्ने (म्यानुफेक्चर गर्ने) संयन्त्र हो ? जब विचारधारा मिल्दैन तब एक जत्था मानिस लिएर अर्को विचारधाराको नाममा राजनीतिक दल खोल्नुपर्ने कार्यको नाम राजनीति हो ?

राजनीतिक दलका नेताहरू आज राजनीतिको मूल उद्देश्य बिर्सेर पैसा र शक्तिको कुटिल धन्दामा चुर्लुम्म डुबेका छन् । उनीहरूका आसेपासे र चाकरीबाजहरू पनि यही धन्दाबाट फाइदा लुटिरेहका छन् ।

माथि उठाइएका विभिन्न प्रश्नको तार्किक जवाफ खोज्ने जोकोहीले पनि सोच्नुपर्ने हुन्छ कि जब लोकतान्त्रिक संविधान निर्माण हुन्छ, तब राज्य, व्यवस्था र नागरिकलाई संविधान र संविधानबमोजिम निर्मित वैध कानुनका आधारमा शासन गरिनुपर्छ । यसैलाई नागरिक समाज भनिन्छ । नागरिक समाजमा विचारधाराले शासन गर्दैन । नागरिक समाजमा केवल कानुनले मात्रै शासन गर्छ । यसै प्रणालीलाई जन रावल्सले संवैधानिक लोकतन्त्रको नाम दिए । उनले थ्यौरी अफ जस्टिस भन्ने पुस्तक लगभग २१ वर्ष लगाएर लेखे । त्यसको दोस्रो संस्करण २७ वर्षको मेहनतपछि प्रकाशित गरे । उनको जीवनको अध्ययनले संवैधानिक लोकतन्त्रमा संविधान र कानुनबाहेक अन्य कुनै पनि कुराले शासन गर्न सक्दैन भन्ने निश्कर्ष निकाल्यो । त्यसले संवैधानिक लोकतन्त्रमा विचारधाराको अन्त्य हुन्छ भन्ने अभियानका अभियन्ता खासगरी डानियल बेल र उनका अनुयायीलाई ठूलो सहयोग गर्यो ।

हुन त कुनै पनि विकशित देश र तिनका राजनीतिक दलहरूलाई नियालेर हेर्ने हो भने उनीहरूका बीचमा विचारधारा र विचारधारात्मक मतभेद खासै देखिन्न । उनीहरूका बीचमा विचार (आइडिया) फरक देखिन्छ । यो मूलतः नीतिगत विषयसँग अर्थात संविधान र कानुनलाई के कसरी प्रभावकारीरूपमा लागु गरी राष्ट्र निर्माण गर्ने र आर्थिकरूपमा मुलुकलाई समृद्घ बनाउने सवालमा रहेको फरक हो र तिनै विषय निर्वाचनका एजेन्डासमेत बन्छन् । त्यसैले विकशित देशहरूको राजनीति र राजनीतिक दल हेर्दा स्वीकार गरे पनि नगरे पनि विचारधाराको अन्त्य भइसकेको पाइन्छ । अर्थात राजनीति र राजनीतिक दलहरू केवल संविधान र कानुनद्वारा मात्रै निर्देशित र परिचालित हुन्छन् । अर्को शब्दमा भन्दा सबै राजनीतिक दलका लागि संविधान नै विचारधारा हो । परिणामतः एउटै विचारधारा (संविधान) ले मात्रै मुलुक शासित र परिचालित हुन्छ । जब राजनीति र राजनीतिक दलहरू यस अवस्थामा पुग्छन् तबमात्रै विकास सम्भव देखिन्छ । विकास केबल चीनको जस्तो आर्थिक वृद्घिदर वा गल्फ मुलुकहरूको जस्तो कुल गार्हस्थ्य उत्पादन  धेरै भएको (तेलका) कारणले मात्रै हुने होइन । विकासले आर्थिक वृद्घिदर सँगसँगै मानवीय विकास एवं स्वतन्त्रतासमेत सुनिश्चित गर्न सक्नुपर्छ ।

त्यसैले नेपालमा १५० वटा राजनीतिक दलको औचित्य छैन । केवल ४–५ वटा भए पुग्छ । तर प्रत्येक राजनीतिक दल विचारधाराको स्वाङ र हत्कण्डा त्यागेर संवैधानिक सर्वोच्चता र संवैधानिक लोकतन्त्रमा आधारित हुन जरूरी छ । यसै सन्दर्भमा विचारधारा अन्त्यको सन्देशसहित संवैधानिक सर्वोच्चताको जगमा अडिग राजनीतिक दलको आवश्यकता र सम्भावना मुलुकमा टड्कारो बनेको छ । जसले यस यथार्थतालाई सम्बोधन गर्न सक्छ उसैले मात्रै मुलुकको भविष्यलाई दिशा दिन सक्छ ।

२. राजनीतिक दल, संगठन र संगठित कार्यकर्ता ः हाम्रा राजनीतिक दलको केन्द्रदेखि वडासम्म संगठन र संगठित कार्यकर्ता छन् । यही संगठित संरचना र संगठित कार्यकर्ताको तागतमा राजनीतिक दलहरू उभिएका छन् । तिनै दल प्रभावकारी छन् र सत्तामा पुगेका छन् । हाम्रा राजनीतिक दलहरूको यस संरचनाले स्पष्ट सन्देश के दिएको छ भने ठूलो संगठन र धेरै संगठित कार्यकर्ता नहुने दलको भविष्य छैन ।

राजनीतिक दलभित्र नेता हुन पनि कार्यकर्ताकै तागत चाहिन्छ । जससँग कार्यकर्ता छैनन् ऊ नेता बन्न सक्दैन । जसले कार्यकर्ता बनाउन वा पाल्न वा टिकाउन सक्दैन ऊ नेता बन्न सक्दैन । कार्यकर्ता बनाउन वा पाल्न गुट उपगुट बनाउनुपर्ने मात्रै होइन, सत्तामा पुगेर आफ्ना कार्यकर्तालाई राज्य संयन्त्रमा सहभागी बनाई राज्यलाई शक्ति र पैसा दिने संयन्त्रमा रूपान्तरण गर्नुपरेको छ । यस्तो कार्य गर्न सक्ने व्यक्तिहरू आज नेताका रूपमा दरिएका छन् ।
छोटकरीमा भन्दा राजनीतिक दलका नेताहरू आज राजनीतिको मूल उद्देश्य बिर्सेर पैसा र शक्तिको कुटिल धन्दामा चुर्लुम्म डुबेका छन् । उनीहरूका आसेपासे र चाकरीबाजहरू पनि यही धन्दाबाट फाइदा लुटिरेहका छन् । सिंगो राज्य संयन्त्रलाई अव्यवस्था, दूराचार एवं अस्तव्यस्तताको दलदलमा फसाइएको छ ।

अर्को शब्दमा भन्दा कार्यकर्तामा आधारित दलहरू (क्याडर बेस्ड पार्टिज) निरंकुशतन्त्र अन्त्य गर्न सहायक सिद्ध हुन्छन् तर लोकतन्त्रलाई यस्ता दलले संस्थापित गर्न सक्दैनन् । यही अनुभवका आधारमा ओपन सोसाइटी एन्ड इट्स एनमिज भन्ने पुस्तकका लेखक कार्ल पोपरले कार्यकर्तामा आधारित राजनीतिक दलका नेताहरू लोकतन्त्रका दुश्मन हुन् भनी व्याख्या गरेका छन् । त्यस्ता नेताहरू भ्रष्टाचारका स्रोत र गुण्डाका नाइके बनेका छन् । यिनीहरूले राजनीतिक दललाई निजी कम्पनीमा रूपान्तरण गरेका छन् ।
त्यसैले यस्तो विकराल राजनीतिक अस्तब्यस्तताको स्रोत रहेको कार्यकर्तामुखी राजनीतिक दलको संस्कारलाई जबसम्म पूर्णरूपले राजनीतिक दलहरूले त्याग्न सक्दैनन् तबसम्म यिनीहरूबाट राजनीतिक रूपान्तरण हुन सक्दैन । कानुन मिच्ने, कानुनलाई आफ्नो राजनीतिक स्वार्थअनुकूल बदल्न, राज्य संयन्त्रलाई आफ्ना कार्यकर्ता र आसेपासेको आश्रयस्थल बनाउने संस्कार संस्थापित गर्ने नेताहरूलाई दण्डित गर्न नसक्ने नागरिक र मतदाताबाट पनि लोकतन्त्र मौलाउन सक्दैन ।

तसर्थ अब मुलुकसामु दुईवटा स्पष्ट विकल्प छन् ः प्रथम, यिनै राजनीतिक दललाई सुधार गरी कार्यकर्तामुखी दलबाट नागरिकमुखी (मासबेस्ड) दलमा रूपान्तरण गर्ने । यो सानो चुनौतीको विषय होइन । थुप्रै कमीकमजोरीका बाबजुद पनि मासबेस्ड पार्टीको अवधारणालाई नेपालमा मूर्त रूप दिने कोसिस विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले गरेका थिए । तर समयको अन्तरालमा नेपालका कार्यकर्तामुखी कम्युनिस्ट पार्टीहरूसँगै प्रतिस्पर्धा गर्न नेपाली कांग्रेस पनि अन्ततः कार्यकर्तामुखी दलमै रूपान्तरण हुन पुगेको छ । यस परिदृश्यमा भइरहेका राजनीतिक दलहरूमा सुधार आउने सम्भावना झिनो देखिन्छ । दोस्रो, यस किसिमको राजनीतिक चुनौतीले विचारधाराबिहीन अर्थात संविधानलाई नै आफ्नो विचारधारा मान्ने र मासबेस्ड दलीय संरचनामा विश्वास गर्ने राजनीतिक शक्तिको आवश्यकतालाई इंगित गर्छ । यस सम्भावना नकार्न सकिन्न । तर यस किसिमको राजनीतिक सुझबुझ १–२ जना वा केही व्यक्तिमा मात्रै भएर पुग्दैन । सिंगो मुलुक यस किसिमको राजनीतिक सोचलाई आत्मसात गर्न तयार हुन जरूरी छ । यो विकल्प गम्भीर हुन सकेमा मुलुकले गति लिन सक्ने देखिन्छ ।

३. राजनीतिक दल र प्रणाली निर्माण ः राजनीतिको मुख्य कार्य नै प्रणाली वा सुव्यवस्था निर्माण गर्ने र संस्थापित गर्ने हो । राजनीति सत्तामा पुग्ने खेल होइन । राजनीति प्रणाली निर्माण गर्ने माध्यम हो । जसका लागि सत्तामै पुग्नुपर्ने जरूरी हुँदैन । तथापि सत्तामा पुगेर प्रणाली निर्माण गर्न र संस्थापित गर्न वेशी योगदान गर्न सकिन्छ तर प्रश्न उठ्छ– प्रणाली निर्माण भनेको के हो ? प्रणाली निर्माणका विभिन्न आयाम छन् । तीमध्ये निम्नलिखित ११ वटा आयाम प्रणालीका आधारभूत अवयव मानिन्छन् । जुन निम्नबमोजिम छन्ः
- संवैधानिक सर्वोच्चता अर्थात संविधानभन्दा माथि कुनै पनि व्यक्ति, संस्था, निकाय वा विचारधारा हुन सक्दैन र केवल संवैधानिक सर्वोच्चताका आधारमा शासन गरिन्छ ।
- कानुनको शासन अर्थात संविधानसम्मत किसिमले कानुन बनाई कानुनको प्रभावकारी प्रयोग गर्न एवं कानुनले नै सबै व्यक्ति, संस्था, निकाय, विचारधारालाई डोर्याउनुपर्छ ।
- वैधानिक निर्णय अर्थात राज्यका प्रत्येक अंग र निकायमा गरिने निर्णय कानुनले तोकेको प्रक्रिया अवलम्बन गरेर गर्नु र त्यसरी गरिएको निर्णयलाई आफ्ना फरक मतका बाबजुद पनि कार्यान्वयन गर्न अवरोध नगर्नु । आज मुलुकमा सबैभन्दा वेशी दिशाहीनता यही सवालमा देखिएको छ । वैधानिक निर्णय नमान्ने, आफ्नो कुरा नमानेसम्म वैधानिक निर्णय लागु गर्न नदिने । आफ्नो कुरा लागु गर्न आन्दोलन गर्ने । आन्दोलन लोकतन्त्र र मुलुकको उद्देश्य होइन भन्ने कुरा बुझ पचाएका छन् । आज यही कुरा राजनीतिले उत्पादन गरिरहेको छ ।
-  मजबुत करेक्सन इन्सट्च्युसन अर्थात सरकारले गरेका गलत (संविधान र कानुनविपरित) कार्यलाई स्वस्थ र शान्तरूपमा चुनौती गर्न पाउने मजबुत निकाय हुुनुपर्ने र त्यस्ता निकायले स्वतन्त्र एवं प्रभावकारीरूपमा काम गर्न पाउनुपर्ने । उदाहरणका लागि अदालत, संवैधानिक आयोगहरू, मानव अधिकार आयोग र संसदीय अनुगमन यस किसिमका निकायभित्र पर्छन् । यस क्षेत्रमा केही राम्रा काम निश्चय नै भएका छन् तर राजनीतिक कार्यकर्ता भर्ति गर्ने हाम्रो राजनीतिक दिवालियापनले आज यी निकाय संकट भोगिरहेका छन् ।
-  आवधिक निर्वाचन, राजनीतिक दलहरू च्याउ उमे्रसरह अस्तित्वमा हुनु मात्रै पद्घति निर्माणका लागि पर्याप्त छैन । कानुनले तोकेको समयमा स्वस्थ र शान्तरूपमा आवधिक निर्वाचन नभएसम्म नागरिकले राजनीतिक दुश्कर्मीलाई दण्डित गर्ने र पद्घति निर्माण गर्न सक्ने नेतृत्वलाई सत्तामा पुर्याउने कार्य गर्न पाउँदैनन् । परिणामतः लोकतन्त्रका नाममा केही ठूलाबडा र नेता भनाउँदाहरू निरन्तर सत्तामा बस्ने कार्य गर्छन् । आज हाम्रो मुलुक यही रोगबाट ग्रस्त छ । यसको निकास अपरिहार्य छ ।
-    उत्तरदायी सरकार र जिम्मेवार नागरिक नभएसम्म पनि प्रणाली निर्माण हुन सक्दैन ।
-    स्वस्थ बजार प्रणाली निर्माणका लागि ज्यादै महत्वपूर्ण छ तर  आज सत्ताका खेलाडीसँग मिलेर राज्य संयन्त्रलाई दुरूपयोग गरेर व्यापारिक घरानाहरू निर्मित हुने संस्कार हावी भएको छ । बजार र लोकतन्त्र एवं नागरिकको स्वाधीनता जस्ता गहन दार्शनिक विषयहरू ओझेल परेका छन् । राजनीतिक अपराध (नीतिगत अपराध) मौलाएको छ । स्वस्थ बजारबिनाको पद्घति निर्माण सम्भव छैन ।
-    दिगो विकाशबिना पनि प्रणाली निर्माण हुन सक्दैन । यस दिशामा सानातिना काम भए पनि धेरै गर्न बाँकी नै छ ।
-    समान अवसर र योग्यतामूलक समाजको अवधारणाले मात्रै पद्घति निर्माण हुन्छ । आज हामी यस क्षेत्रमा ठूलो संकटको दलदलमा फसेका छौं ।
-    सकारात्मक विभेद र सामाजिक सुरक्षा पनि प्रणाली निर्माणका लागि अत्यावश्यक संयन्त्र हुन् । यस क्षेत्रमा केही प्रगति भए पनि नीतिगत दिशाहीनता अझै पनि भयाबह छ ।
-    अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध ज्यादै महत्वपूर्ण हुन्छ । घरेलु कारणले मात्रै प्रणाली निर्माण कठिन हुन्छ । जसका लागि विश्वसनीय र प्रभावकारी अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध संस्थापित गर्न सक्नुपर्छ । आजको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको केन्द्रमा बजार, प्रविधि र लगानी छन् । सस्तो राजनीतिक भाषण र सबमिसिभ नीति बनाएर अन्तर्राष्ट्रिय उपलब्धि हुन सक्दैन ।
-    निष्कर्षमा भन्दा आज मुलुकमा राजनीति के हो ? यसको उद्देश्य के हो ? राजनीतिक दलको उपादेयता र कार्य के हुन्छ भन्नेबारेमा व्यापक छलफल गरी आवश्यक परिमार्जन जरूरी छ ।







यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

स्मार्टफोनलाई रातभर चार्ज गर्नु उचित कि अनुचित ?

स्मार्टफोनलाई रातभर चार्ज गर्नु उचित कि अनुचित ?

स्मार्टफोन वा साधारण मोबाइल फोनको ब्याट्रीलाई रातभर वा १०० प्रतिशतभन्दा बढी चार्ज गर्न हुन्छ कि हुँदैन ? ...

कृष्णनगरमा नेपाल बैंक

कृष्णनगरमा नेपाल बैंक

नेपाल बैंक लिमिटेडले कृष्णनगर नगरपालिका परिसरमा एक्सटेन्सन काउन्टर स्थापना गरेको छ । ...

अशोक लेलैण्ड र पोखरा फाइनान्सबीच सम्झौता

अशोक लेलैण्ड र पोखरा फाइनान्सबीच सम्झौता

आइएमई ग्रुपअन्तर्गत सञ्चालित तथा आइएमई मोटर्सद्वारा प्रवद्र्धित अशोक लेलैण्ड र पोखरा फाइनान्सबीच सेवासम्बन्धी सम्झौता भएको छ । ...

ज्योति बैंक र रेमिट टूबीच सम्झौता

ज्योति बैंक र रेमिट टूबीच सम्झौता

ज्योति विकास बैंकले रेमिट सेवाका लागि रेमिट टू नेपालसँग सम्झौता गरेको छ । ...

सेञ्चुरीको नायव कार्यकारी प्रमुखमा न्यौपाने

सेञ्चुरीको नायव कार्यकारी प्रमुखमा न्यौपाने

सेञ्चुरी कर्मिर्सयल बैंकको नायव कार्यकारी प्रमुखमा मनोज न्यौपाने नियुक्त भएका छन् । ...

इँटा पोल्ने इटालियन प्रविधि नेपाल भित्रिँदै

इँटा पोल्ने इटालियन प्रविधि नेपाल भित्रिँदै

भट्टामा काँचो इँटा पोल्न कोइला हाल्ने नयाँं प्रविधि नेपाल भित्रिने भएको छ। ...

नयाँ सामसङ आर सिरिज टिभि अब नेपालमा

नयाँ सामसङ आर सिरिज टिभि अब नेपालमा

सामसङले आर सिरिज अन्तर्गत नयाँ स्मार्ट टिभिहरु बजारमा प्रस्तुत गरेको छ। ...

एन्ड्रोइड स्मार्टफोनमा स्टोरेज बचत गर्ने तरिका

एन्ड्रोइड स्मार्टफोनमा स्टोरेज बचत गर्ने तरिका

यस लेखमा एन्ड्रोइड स्मार्टफोनमा स्टोरेज बचत गर्ने तरिकाको बारेमा चर्चा गरिएको छ ...

Ncell Footer Ad