उदाउँदो चीन-४

चीनमा सुधार र खुलापनाका चालिस वर्ष

बिहिबार, ०७ चैत २०७५, २० : १५ नागरिक

202


डेभिड गोस्सेट

सन् १९७८ मा चीनका नेता तङ स्याओपिङले आफ्नो देशको भाग्यमात्र परिवर्तन गरेनन्, बरू उनको दृष्टिकोणले संसारकै इतिहासको गतिमा परिवर्तन ल्यायो । बितेका चार दसकमा चीनले हासिल गरेका सफलताले चिनियाँ जनताको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्यायो र चीनले संसारको भूराजनीतिमा पुनः केन्द्रीय स्थान हासिल ग-यो ।

यस्तो परिस्थितिमा तङको सुधार र खुलापन नीतिको चालिसौं वर्षगाँठ मनाउने एउटा तरिका हाम्रो समयका केही महत्वपूर्ण प्रश्नको उत्तर दिने प्रयास गर्ने हुनसक्छ । के प्राचीन गैर–पश्चिमा सम्भ्यताको पुनःउदय ध्वंसकारी होला ? अथवा यसले चीन र पश्चिमा विश्वबीच इमान्दार सहकार्यमा आधारित सम्बन्धको नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था स्थापना गर्छ?

आजको चिनियाँ पुनर्जागरण पूर्ण रुपमा इतिहाससँग मात्र गाँसिएको छैन बरु यो प्राचीन सामाजिक–राजनीतिक अभ्यास र नयाँ प्रकारको शासन प्रणालीबीचको सन्तुलन हो । 

वास्तवमा यी दुई सम्भावनाभन्दा तेस्रो सम्भावना अझ प्रबल देखिन्छ । विवाद र तनाव पनि भएको तर त्यस्ता समस्या सहमति र विविध तहको समझदारीमा आधारित मूलतः शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको सम्बन्ध नै चीन र पश्चिमा विश्वबीच सम्बन्धको आगामी दिशा हो । 

द्वन्द्वलाई उपेक्षा गर्न सकिन्न 

चीन र पश्चिमा विश्वबीचको द्वन्द्व चरम अवस्था पुग्ने सम्भावनालाई पूर्णतः अस्वीकार नै गर्न भने सकिन्न । विविध कारणवश पश्चिमा देशहरू र चीन त्यस्ता दुःखद् घटनाको सुरूवाती कारण बन्न सक्छन्। 

अहिले विश्व व्यवस्थामा शक्ति वितरणको नयाँ क्रम शुरु भएको छ । यो सन्दर्भमा पश्चिमा देशका अनुदारवादी शक्तिहरु आफ्नो वर्चस्व कायम राखिरहन चीनसँग द्वन्द्वमा जान सक्छन् । विश्व व्यवस्थामा आफ्नो पभुत्व गुम्ने डरले पश्चिमा विश्वले चाल्ने कदमले विश्वमा अनावश्यक विवाद निम्याउनेछ । यसले संरा अमेरिका र चीनबीच रणनीतिक दुश्मनी बढाउने खतरा बढाएको छ। 

चीनका केही मानिसले सामाजिक स्थायित्व र आन्तरिक समन्ज्यस्ता कायम राख्न राष्ट्रवादी कार्ड प्रयोग गर्न सक्छन् । तर अनेकौं चुनौतीका बीच पनि चिनियाँ अर्थतन्त्र अहिले पनि प्रतिवर्ष ६.५ प्रतिशतभन्दा बढीका दरले उक्लिरहेको यथार्थ बिर्सनहुँदैन। व्यापक स्तरको व्यवसायिकता, अनुसन्धानकेन्द्रित भावना र चिनिया“ कम्पनीहरूको विश्वव्यापिकरणले संसारकै सबभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको देश चीन परिमाणात्मक वृद्धिबाट थप गुणात्मक वृद्धि तर्फ र दिगो विकासको चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ। 

चीनमा राष्ट्रवादी विचार बलियो हुनुको अर्थ चीन आक्रामक बन्छ भन्ने भने होइन । किनभने इतिहासमै सैन्यवाद वा विस्तारवाद कहिल्यै पनि चीनको मुख्य विशेषता बनेनन् । 

इतिहासको लामो कालखण्डको परख गर्दा थाहा लाग्छ, चीन वास्तवमा कहिल्यै पनि विघटनको तहमा पुगेन । आफ्ना वरपरका छिमेकका लागि चीनले आफ्नो ढोका मुस्किलले बन्द ग-यो । तङको सुधार र खुलापनको नीति पनि अरूबाट अलग हुने खतराबाट बच्ने बुझाईको परिणाम थियो । 

चीनको पुनःउदयले निम्त्याउने अर्को सम्भावना यसले निम्त्याउन सक्ने चीन र पश्चिमा विश्वबीचको वैरभाव हो । तर अफिम युद्धपछिको एक सय वर्ष लामो अपमानपूर्ण कालखण्डको इतिहास फर्केर हेर्दा चीनले पश्चिमा देशहरू वा जापानलाई निशाना बनाएर कुनै बदलाभावले प्रेरित राजनीतिक प्रचारबाजी कहिल्यै गरेको छैन । 

औद्योगिक क्रान्तिपछिको आफ्नो पीडादायी सीमान्तकरणका लागि चीनले कसैलाई दोष दिएको छैन । चीनले कसैमाथि दोष थोपरेर नभई आफैंलाई सुधार गरेर पुनःउदयको बाटोमा अघि बढेको छ । तङले जोड दिएको सुधारले यही तथ्यलाई अभिव्यक्त गरेको छ । 

चीन संसारको परिर्वतनबारे सचेत छ

चीन र पश्चिमा विश्वबीचको द्वन्द्वात्मक सम्बन्धबारे छलफल गर्दा चीन शान्तिपूर्ण उदयको रणनीतिमा रहेको तथ्यलाई भुल्नु हुन्न । बेइजिङले शक्ति पुनव्र्यवस्थापनामा कुनै पनि उल्लेखनीय हेरफेर गर्दा खतरा हुनसक्ने स्वीकारेको छ । त्यसैले त्यसबाट आउनसक्ने खतरा व्यवस्थ ागर्न आफ्नो क्षमता आत्मविश्वासका साथ प्रदर्शन गरेको छ । 

चीनको लक्ष्य सान्दर्भिक बन्नु हो, प्रभुत्ववादी बन्नु होइन । विश्व मञ्चमा केन्द्रीय स्थानमा पुग्ने उसको चाहनालाई विश्वमा प्रभुत्व जमाउने वा नेतृत्व गर्ने सैनिक अर्थमा बुझ्ने गल्ती गर्नु हुन्न । 

यदि चीन र पश्चिमा देशहरूबीच वैमनस्यतापूर्ण सम्बन्ध हुने सम्भावना कम भए के भविष्यमा उनीहरूबीचको सम्बन्ध सहकार्यमूलक हुनेछ ?  

धेरै समस्याको सामनाका क्रममा पश्चिमा देश र चीनबीच उत्पादनमूलक सहकार्य हुन सक्छ भन्ने विभिन्न घटनाक्रमले पुष्टि गरिसकेका छन् । संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय शान्ति मिसन, आणविक निशस्त्रीकरणको लागि सङ्घर्ष, इरान आणविक सम्झौता, प्रतिआतंकवाद र जलवायु परिवर्तनसम्बन्धि पेरिस सम्झौता त्यसका केही उदाहरण हुन् ।

साझा चुनौतीको सामना गर्दा दुवै पक्षले सहकार्य पनि गरेका छन् भने सुरक्षा र राजनीतिक मामिलाका थुप्रै विषयको व्याख्यामा उनीहरूबीच धेरै मतभिन्नता पनि छन् । 

उत्तर एटलान्टिक सन्धी संगठन(नाटोे) र चीनको विकासक्रमका फरक–फरक पृष्ठभूमि छन् । ती दुई पक्षबीच बेलाबेला सहकार्यमूलक गतिविधि भए पनि निकट भविष्यमै नाटो र चिनियाँ जनमुक्ति सेनाबीच तत्काल कुनै सहकार्य हुने सम्भावना भने कम नै छ । 

चीन र रुसले रणनीतिक सहकार्यमा तीव्रता दिइरहेका छन् । त्यसैकारण युक्रेन संकटको बहानामा पश्चिमा शक्तिले मस्कोमाथि नाकाबन्दी थोपरेको हो । 

चीन र पश्चिमा देशबीच विश्वासको कमीले सुरक्षा क्षेत्रमा धेरै असर गरिसकेको छ । संरा अमेरिका र युरोपेली सङ्घले चीनलाई हतियार बेच्न सक्दैनन् । खासगरी दक्षिण चीन सागरमा भएको दाबी नै असहमतिको स्रोत बनेको छ । साइबरस्पेसमा उत्पन्न रणनीतिक अविश्वासले चीन र संरा अमेरिकाबीचको सम्बन्धलाई थप जटिल बनाएको छ ।  

सन् १९४९ देखि नै चिनियाँ र पश्चिमा राजनीतिक व्यवस्था सञ्चालनका वैधानिकताबारे आ–आफ्ना बुझाई र समझदारी छन् । बितेका ४० वर्षमा चीनले अभ्यास गरेको शासनप्रणालीमा कानुनी शासन क्रमशः केन्द्रीय विषय बनिरहेको छ । तर यी दुई राजनीतिक बन्दोबस्त आपसमा ठोकिने अपेक्षा भने गर्न सकिन्न । 

विशिष्ट सभ्यता सुहाउँदो सार्वभौमिकता 

चीन विशिष्ट सभ्यताको विशेषता बोकेको सार्वभौम राज्य हो । आजको चिनियाँ पुनर्जागरण पूर्ण रुपमा इतिहाससँग मात्र गाँसिएको छैन बरु यो प्राचीन सामाजिक–राजनीतिक अभ्यास र नयाँ प्रकारको शासन प्रणालीबीचको सन्तुलन हो । 
‘इतिहासको अन्त्य’ भन्ने फ्रान्सिस फुकुयामाको विचारको व्यवहारिक प्रतिवाद आजको चिनियाँ पुनर्जागरण र त्यसले विश्व व्यवस्थामा पारेको प्रभाव हो । चिनियाँ दृष्टिकोणमा आधुनिकीकरण भनेको पश्चिमीकरण होइन । 

स्यामुएल हन्टिङटनको ‘सभ्यताको द्वन्द्व’देखि फुकुयामाको ‘इतिहासको अन्त्य’ सम्मका अनेकन आरोह–अवरोहबीच आइपरेका भूराजनीतिक सहअस्तित्वको जटिलता र त्यसको समाधान नै आजको चीन र पश्चिमा देशको सम्बन्धको परिचय हो।

पश्चिम र चीन सबै विषयमा एकमत हुन सक्दैनन् । तर उनीहरूले साझा चासोका धेरै विषय पहिचान गर्न सक्छन् । संवाद र वार्ता नै साझा पहिचान पहिल्याउने माध्यम हुन् । संवादले नै आपसी मतभेद घटाउने र सहकार्य बढाउन सक्छ । 

चीनप्रति रणनीतिक अवधारणा बनाउँदा पश्चिमा देशहरुले चीन आफ्नो लामो इतिहासमा सधैँ विश्वका लागि खुला रहेको बुझ्न जरुरी छ । ताङ राजतन्त्र(६१८–९०७), सोङ वंश(९६०–१२७९), मिङ वंश(१३६८–१६४४) र अलगावको कालखण्डमा पनि चीन सधैं संसारको लागि खुला थियो । संसारका लागि चीनको ढोका कहिल्यै बन्द भएन । 

बजारको आकार, महादेशभरि चीनले बनाएको आर्थिक मूल्य, विश्वव्यापी मुद्दामा चीन र पश्चिमा देशहरूबीचको सहमति खुला चीनबाट विश्वले उठाउन सक्ने फाइदा हुन् । तर चीनको लामो ऐतिहासिक कालखण्ड पनि खुलापनको कालखण्ड थियो। 

पश्चिम र प्रगतिका पक्षधर चिनिया“ शक्ति दुवैको लागि मूल खतरा भनेको चीन फेरि पनि अलगावमा जानु हो । चीन अलग हुनु भनेको अ–भूमण्डलीकरणतिर फर्कनु हुन्छ र चिनियाँ पुनर्जागरणका प्रतिबद्धता तुहिनु हुनेछ । 

यस्तो परिस्थितिमा पश्चिमा राजनीतिक र आर्थिक नेताहरूले चिनियाँ खुलापनको उत्प्रेरकको भूमिका खेल्न आवश्यक छ । सुधार र खुलापन तङ नीतिका दुई प्रमुख पक्ष हुन् । ती दुई पक्षबीच बलियो अन्तरसम्बन्ध छ । तथापि सुधारको प्रकृति र गहिराई भने खुलापनको आकारले निर्धारण गर्दछ । 

चीन बेपर्वाह अलगावमा छैन

पश्चिमा आधुनिकीकरणले चीनको रुपान्तरणमा सकारात्मक योगदान ग-यो तर काँचुली फेरिएको विश्वव्यापी चीनले मात्र विश्वलाई समृद्धि र विकासको अर्को चरणमा पु-याउन सक्नेछ । 

चीनको ऐतिहासिक परिस्थितिमा प्रतिपादन गरिएको ‘नयाँ रेशम मार्ग’ कार्यक्रममार्फत् चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङले संसारबाट चीनलाई अलग राख्ने अनुदारवादी शक्तिको चाहनालाई चेतावनी दिएका छन् । अनि सीले बेपर्वाह अलगावबाट अझ माथि उठ्न तङको खुलापनको नीतिलाई उचाईमा लगेका छन् । 

बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभको लागि अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय सहयोग संयन्त्र एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंकको लक्ष्यमाथि शंका गरेर संरा अमेरिकाले चीनको खुलापनबाट उठाउन सकिने फाइदाबाट वञ्चित बनेको छ । सीको कूटनीतिक पहलप्रति सकारात्मक युरोपेली सङ्घले अफ्रो–युरेसियाली ध्रुवसँगै उत्पादनशीलता विकास गर्न अझ सक्रिय भूमिका खेल्न सक्छ । 

सन् १९५० को दशकमा चीनका प्रधानमन्त्री चाओ एन लाइले शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको कार्यक्रम अघि सारेका थिए । एक्काइसौं शताब्दीमा पश्चिमा देश र चीनबीचको सहअस्तित्व शान्तिपूर्वक मात्र होइन, आपसमा रुपान्तरणकारी हुनसक्दछ । 

आपसी रुपान्तरणकारी सहअस्तित्वका रुप धेरै थरी हुनसक्छन् । तर चीनको खुलापनको लागि युरोपेली सङ्घ उत्प्रेरक हुनसक्छ भने चीन पनि युरोपको सहकार्यका लागि शक्तिशाली उत्प्रेरक बन्न सक्छ । 

फेरिनुपर्छ युरोपेली संघ

चिनियाँ समाजको आयाममा डिजिटल क्रान्तिले ठूलो प्रभाव पारिरहेको छ । तर आजको डिजिटल चीनले युरोपलाई नयाँ आकांक्षा सहितको डिजिटल युगमा प्रवेश गर्न आग्रह गर्छ । डिजिटल वा कृत्रिम बौद्धिकता(आर्टिफिसिएल इन्टिलिजेन्स) ले सिर्जना गर्न सक्ने मूल्य असीमित हुन्छ । डिजिटल युगले बराबरीको खेल अवधारणा(जिरो सम गेम)भन्दा धेरै अघि बढेर अन्तरनिर्भरताको आयाममा अंगाल्न आमन्त्रण गर्छ । 

चीन आज बृहत् व्यापारिक क्रान्तिको सुरुवाती बिन्दुमा छ । सन् २०१५ मा चीनमा प्रत्येक एक मिनेटमा आठ वटा निजी कम्पनी स्थापना भए । प्रतिदिन १२ हजार निजी कम्पनी स्थापना भए । चीनको खुलापनको निरन्तरताले सहयोग प्राप्त, उत्साहित र सुनिश्चित गरेको पश्चिमा र चिनियाँ निजी व्यापारिक संस्थाको सम्बन्धले नयाँ विश्व अर्थतन्त्र सिर्जना गर्नुका साथै सामाजिक मूल्य मान्यताको समेत रचना ग-यो । 

पश्चिमा आधुनिकीकरणले चीनको रुपान्तरणमा सकारात्मक योगदान ग-यो तर काँचुली फेरिएको विश्वव्यापी चीनले मात्र विश्वलाई समृद्धि र विकासको अर्को चरणमा पु-याउन सक्नेछ । 

कदाचित शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको आधारले हामीलाई द्वन्द्वको चंगुलमा फस्नबाट जोगाउ“छ भने आपसी रुपान्तरणकारी सहअस्तित्वको बहुआयामिक अवधारणाले सहकार्यको बाटोमा अझ नजिक पु-याउनेछ । 

– गोस्सेट युरोप–चीन मञ्च(२००२) र नयाँ रेशम मार्ग कार्यक्रम(२०१५) का संस्थापक हुन् । उनको नयाँ पुस्तक ‘द स्लिपिङ जायन्ट अवेक्स’ प्रकाशनोन्मुख छ । प्रस्तुत लेख सोही पुस्तकको अंश हो । 

– चाइना डेलीबाट, अनुवादः  नीरज लवजू







यसमा तपाईको मत


अन्य समाचार

विन्डोज १० को नयाँ अपडेट, यस्ता छन् विशेषता

विन्डोज १० को नयाँ अपडेट, यस्ता छन् विशेषता

यस अपडेटमा माइक्रोसफ्टले थुप्रै नयाँ र आकर्षक फिचरहरु थपेको छ ...

फेसबुक मेसेन्जरमा अब सजिलै डार्क मोड सुचारु गर्न मिल्ने

फेसबुक मेसेन्जरमा अब सजिलै डार्क मोड सुचारु गर्न मिल्ने

फेसबुक मेसेन्जरको डार्क मोडलाई सेटिंगबाटै सोझै सुचारु गर्न मिल्ने ...

PUBG ( पब्जी ) खेलको विकल्पहरू

PUBG ( पब्जी ) खेलको विकल्पहरू

एन्ड्रोइड र आइफोनमा उपलब्ध पब्जी खेलका विकल्पहरू ...

सामसंग जे सिरिजको अन्त्य

सामसंग जे सिरिजको अन्त्य

उक्त जे सिरिजको स्थानमा सामसँगका मिडरेज स्मार्टफोनहरू ए सिरिज भएर रिलिज हुनेछन् । ...

विन्डोज फोनमा फेसबुक र इन्स्टाग्राम एप नचल्ने

विन्डोज फोनमा फेसबुक र इन्स्टाग्राम एप नचल्ने

माइक्रोसफ्टको मोबाइल अपरेटिंग सिस्टम विन्डोज फोनका लागि विश्व कै सबैभन्दा प्रचलित सामाजिक संजालहरू नचल्ने भएको छ । ...

ल्यापटप खरिद गाइड

ल्यापटप खरिद गाइड

ल्यापटप खरिद गर्दा ख्याल गर्नु पर्ने कुराहरू ...

यो हो अहिलेको सबैभन्दा राम्रो क्यामरा भएको स्मार्टफोन

यो हो अहिलेको सबैभन्दा राम्रो क्यामरा भएको स्मार्टफोन

DxOMark अनुसार अहिलेको सबैभन्दा अब्बल क्यामरा स्मार्टफोन ! ...

फेसबुकबाट तपाईंको सम्पूर्ण जानकारी कसरी डाउनलोड गर्ने ?

फेसबुकबाट तपाईंको सम्पूर्ण जानकारी कसरी डाउनलोड गर्ने ?

तपाईंको फेसबुकसँग भएको सम्पूर्ण जानकारी पूर्ण डाउनलोड गर्नका लागि यस्तो गर्नुहोस् : ...

Ncell Footer Ad