गाउँ : वृद्धाश्रम

बुधबार, २९ फागुन २०७५, ०९ : १८ रत्न प्रजापति

आधुनिक जीवनशैली अपनाउने क्रम बढेसँगै समाजमा परिवारबाट छुट्टिएर बस्ने चलन पनि निकै बढेको छ । पश्चिमा समाजमा छोराछोरी बालिग हुनासाथ अभिभावकबाट छुट्टिने गर्छन् । त्यही संस्कृतिको प्रभावमा परेका नेपालीहरूमा पनि बाबुआमासँग छुट्टिएर अलग बस्ने परिपाटी सुरु भएको छ । यद्यपि पश्चिमी समाज र हाम्रो समाज अनि पश्चिमी संस्कृति र हाम्रो संस्कृति भिन्न भएकाले यी दुई समाज र संस्कृतिबीचको भिन्नतामा बाबुआमासँग छुट्टिएर बस्नुलाई समान दृष्टिकोणले हेर्नु न्यायोचित नहुनसक्छ । पश्चिमी समाजमा बालिग भएपछि बाबुआमासँग छुट्टिनुलाई जसरी स्वाभाविक मानिन्छ, नेपाली समाजमा बाबुआमासँग छुट्टिनुलाई त्यति नै अस्वाभाविक मानिन्छ । त्यसैले पश्चिमी जीवनशैलीले नेपाली समाजमा पारेको प्रभावलाई नकारात्मकरूपमा बुझ्ने गरिन्छ । नेपाली समाजमा छोराछोरी बाबुआमासँग छुट्टिए भने नराम्रोरूपमा लिइन्छ । यसरी छुट्टिँदा बाबुआमालाई हेलाँ गरेको मानिन्छ अथवा बाबुआमालाई उपेक्षा गरेको मानिन्छ । तथापि यस्तो जीवनशैली अपनाउन लालायित नेपाली युवाको संख्या भने उल्लेख्यरूपमा बढेको छ । यो परिस्थितिले गर्दा सहरी क्षेत्रमा व्यवस्थित वृद्धाश्रमको आवश्यकता बढ्दै गएको छ । हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञानले वृद्धाश्रमलाई अनावश्यक ठाने पनि अहिलेको सामाजिक यथार्थले भने वृद्धाश्रमको आवश्यकतालाई औंल्याइरहेको छ । विशेषगरी सहरी क्षेत्रमा व्यस्त परिवारका वृद्धवृद्धा र विभिन्न कारणले परिवारबाट परित्यक्त वृद्धवृद्धाहरूको सुरक्षाका लागि वृद्धाश्रमको आवश्यकता देखिएको छ।

सामाजिक उत्तरदायित्वबोध गर्ने सन्तानले वृद्ध बाबुआमाका लागि सकेको गर्ने प्रयास गरेको पाइन्छ । तर समयाभाव र आफ्नो पेसागत वा व्यवसायजनित जिम्मेवारीबोधले गर्दा वृद्ध बाबुआमासँग नचाहेर पनि टाढिनुपर्ने र चाहेर पनि त्यस्ता बाबुआमाप्रतिको जिम्मेवारीनिर्वाहमा चुक्नुपर्ने बाध्यता वर्तमान समयका धेरै सन्तानलाई परेको छ । यो बाध्यतालाई वृद्ध बाबुआमाले पनि बुझेको हुनुपर्छ र बुझ्नुपर्छ भन्ने आग्रह पनि गर्न सकिन्छ । यस्तो बाध्यतालाई नबुझ्ने वृद्ध बाबुआमाले चित्त दुखाउने गरेको पनि पाइन्छ । त्यस्ता बाबुआमालाई सम्झाईबुझाई वृद्धाश्रममा राख्ने व्यवस्था भए उनीहरूको जीवन सुरक्षित र सहज हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

आधुनिक समाजको सानो परिवारको परिभाषाभित्र श्रीमानश्रीमती र केटाकेटीको बीचमा बाबुआमा नअटाउने भएका छन् । यसो हुँदा परिवारको परिभाषाबाटै बाबुआमा हराउने हो कि भन्ने चिन्ता पनि बढेको छ । सहरको कोठा वा सहरको घरमा श्रीमानश्रीमती र केटाकेटी मात्रै भेटिन्छन् । बाबुआमा भेट्न गाउँमै पुग्नुपर्छ । त्यसैले सहर भनेको छोराछोरीको र गाउँचाहिँ बाबुआमाको भनेर बुझ्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । घर धान्ने र खेतीपाती हेर्ने बाबुआमा र सहरमा बसेर लेखपढ गर्ने र आयआर्जन गर्ने छोराछोरीबीचको दूरी बढ्दै गएकाले सामाजिक र आर्थिक दृष्टिकोणले पनि ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवनयापन असुरक्षित र असहजसमेत बन्दै गएको छ । त्यसैले अब सहरमा भन्दा गाउँमा वृद्धाश्रमको आवश्यकता टड्कारो बन्दैछ । हुर्केका छोराबुहारी र नातिनातिनी सहरमै बस्ने हुँदा गाउँमा वृद्ध बाबुआमा र हजुरबुबाहजुरआमा मात्रै बस्ने भएकाले तिनको जीवनको सुरक्षा र सहज जीवनयापनका लागि गाउँमै सुविधायुक्त वृद्धाश्रमहरूको आवश्यकता देखिएको हो।

वृद्धाश्रममा बस्नु वा राख्नुलाई हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञानसँगसँगै सामाजिक परम्पराले पनि गलत ठह¥याए पनि यो आवश्यकता नै बनिसकेको छ । घरमै बसेर असुरक्षित र अमर्यादित जीवन जिउनुभन्दा वृद्धाश्रममा बसेर सुरक्षित र केही हदसम्म मर्यादित जीवन जिउन पाउनु वृद्धावृद्धाका लागि बाध्यता नभई आवश्यकता बनेको छ । चाहेर पनि आफ्ना सन्तानले समय दिन नसक्ने र स्याहारसुसार गर्न नसक्ने वृद्धवृद्धाका लागि वृद्धाश्रम नै सुरक्षितस्थल बन्नसक्छ । वृद्धाश्रममा वृद्धवृद्धाहरूको दैनिकी र उनीहरूको चाहना र आवश्यकताअनुरूपको सेवा तथा सुविधाको प्रबन्ध हुनसक्यो भने उनीहरूका लागि वृद्धाश्रम घरभन्दा पनि सुरक्षित र आरामदायी आश्रयस्थल बन्नसक्छ । त्यसैले हाम्रो पुरातन सामाजिक मनोविज्ञानलाई बदल्नुपर्ने र समयको मागअनुसार हाम्रो सामाजिक परम्परालाई पनि बदल्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखिएको छ । यही बदलाव पनि सामाजिक रूपान्तरणको एउटा महत्वपूर्ण पाटो बन्नसक्छ।

हाम्रो देशको कृषि निर्वाहमुखी मात्र बनेको र यसबाट आर्थिक उन्नति सम्भव नदेखेर यसप्रति युवा आकर्षण निरन्तर घटिरहेको छ । कृषि गरिब र अशिक्षितहरूको मात्रै पेसाको रूपमा सीमित बन्दै गएको छ । शिक्षित र महात्वाकांक्षी युवा अवसर र रोजगारीको खोजीमा धमाधम विदेसिने क्रम पछिल्लो समय ह्वात्तै बढेको छ । देशका गाउँगाउँबाट युवाको लर्कन विदेसिइरहेका छन् । हाल करिब ४५ लाखको हाराहारीमा नेपाली युवा विदेशमा कार्यरत् छने भने अझै पनि दिनहुँ झन्डै १५ सयको हाराहारीमा विदेसिइरहेका छन् । सुखद भविष्यको आशामा यसरी युवाको लर्कन विदेसिँदा गाउँ युवाविहीन बन्दैछन् । गाउँगाउँबाट युवा पुरुष र महिला अवसर र रोजगारीका लागि विदेसिँदा गाउँघरका परिवारमा केही महिला, केटाकेटी र ज्येष्ठ नागरिक मात्रै बाँकी रहन थालेको छ । महिला र केटाकेटी पनि गुणस्तरीय शिक्षाको खोजीमा सदरमुकाम वा सहर पस्न थालेपछि गाउँको घरमा ज्येष्ठ नागरिक मात्रै बाँकी रहन थालेका छन् । यसले गर्दा त्यस्ता ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवनयापन निकै असुरक्षित र असहज हुन थालेको छ । स्याहारसुसार गर्ने मान्छेको अभावमा तिनको जीवन नै कष्टकर बनेको र थप जोखिममा परेको देखिन्छ भने एक्लोपनले गर्दा तिनको जीवन थप विरसिलो बनेको देखिन्छ । त्यस्ता ज्येष्ठ नागरिकको जीवनयापन सुरक्षित र सहज बनाउनका लागि समुदायस्तरमा र राज्यस्तरमै पहल हुनुपर्ने आवश्यकता दिन प्रतिदिन बढिरहेको छ।

युवाविहीन बन्दै गएका गाउँगाउँका ज्येष्ठ नागरिकको जीवनयापनलाई सुरक्षित र सहज बनाउने एउटा महत्वपूर्ण उपाय वृद्धाश्रम नै बन्न सक्छ । यसै पनि अति आवश्यक सुविधाबाट बञ्चित दुर्गम क्षेत्र र गाउँगाउँका ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षित र सहज जीवनयापनका लागि अब स्थानीयस्तरमै अति आवश्यक सुविधायुक्त वृद्धाश्रमहरू खुल्नुपर्ने खाँचो टड्कारो भएको छ । पश्चिमी समाज र संस्कृतिमा वृद्धाश्रमलाई सुविधाको विकल्प मानिए पनि हाम्रो विद्यमान समाज र संस्कृतिमा वृद्धाश्रम बाध्यताको उपजको रूपमा देखिएको छ । यद्यपि वृद्धाश्रममा बस्नुलाई नकारात्मक दृष्टिले हेर्ने र नकारात्मक सोच्ने प्रवृत्तिमा पनि परिवर्तन ल्याउनु आवश्यक देखिएको छ । हिजोका दिनमा कुनै व्यक्ति वा वर्गका लागि वृद्धाश्रम बाध्यताको रूपमा लिने गरिए पनि अब भने वृद्धाश्रमलाई सेवा तथा सुविधाको विकल्पको रूपमा लिनुपर्ने परिस्थिति सिर्जना भएको छ । घरमै बसेर बेसहारा बन्नु र असुरक्षित जीवनयापन गर्नुभन्दा वृद्धाश्रममा बसेर सुरक्षित र सहज जीवनयापन गर्नुलाई बुद्धिमानी ठान्नुपर्छ । गाउँगाउँमा वृद्धाश्रम खोलेर अति आवश्यक सेवा र सुविधा प्रदान नगर्ने हो भने अब देशका लाखौं ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवन असुरक्षित, असहज र अमर्यादित पनि बन्न सक्छ।

राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगको एक अध्ययनअनुसार अहिले नेपालका ६४ जिल्लामा १४१ वृद्धाश्रम रहेका छन् । तर ती वृद्धाश्रमहरूमा जम्माजम्मी १,५७७ जना वृद्धवृद्धाले मात्रै आश्रय पाएका छन् । पछिल्लो जनगणनाअनुसार देशभरि ज्येष्ठ नागरिकहरूको संख्या २१ लाख रहेको छ । छोराछोरी विदेसिएसँगै बेसहारा बनेका र असुरक्षित जीवनयापन गरिरहेका ज्येष्ठ नागरिकहरू स्वेच्छाले नै वृद्धाश्रममा चाहेका छन् र बस्न थालेका पनि छन् । व्यस्त परिवार र छोराछोरी विदेसिएका परिवारका ज्येष्ठ नागरिकलाई घरभन्दा वृद्धाश्रम नै उपयुक्त ठाउँ बन्नसक्छ, जहाँ उनीहरूले आकस्मिक सेवा पनि पाउन सक्छन् र अरू सुविधा पनि पाउन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा विदेशमा रहेका सन्तानले वृद्ध बाबुआमाको चिन्ता लिनुपर्ने अवस्था रहँदैन र उनीहरूले ढुक्कले काम गर्ने अवसर पाउनेछन् । साथै वृद्ध बाबुआमालाई हेरेनन् भन्ने सामाजिक आलोचनाबाट पनि मुक्त हुनेछन् । ज्येष्ठ नागरिकको अनुभव, ज्ञान र सीपलाई उपयोग गर्ने नीति बनाएर काम गर्ने हो भने वृद्धाश्रमलाई केही हदसम्म सिर्जनात्मक र आयमूलक क्रियाकलापको थलो पनि बनाउन सकिन्छ । यसबाट वृद्धाश्रमलाई आर्थिक टेवा पनि पुग्नसक्छ।







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।


अन्य समाचार

ज्वेलरी एक्सपोको रौनक

ज्वेलरी एक्सपोको रौनक

नेपाली आभुषण तथा मौलिक हस्तकलालाई बिश्वसामु उजागर गरि अन्तर्रा्ष्ट्रिय क्षेत्रमा निर्यात तथा प्रवद्र्धन गर्नुका साथै राजश्व अभिवृद्धि गर्ने अभिप्रायका साथ...

म्यागाटो बेल्जियमले आफ्नो प्रविधि र उत्पादनहरु नेपालमा भित्राउदैं ।

म्यागाटो बेल्जियमले आफ्नो प्रविधि र उत्पादनहरु नेपालमा भित्राउदैं ।

म्यागाटो इन्डिया प्रा.लि.ले अरभिन्द इम्पोरियम प्रा.लि.को सहकार्यमा आफ्ना विभिन्न उत्पादनहरुको नेपाली बजारमा सेवा बिस्तार गरेको छ । विश्वका १५० राष्ट्रमा...

स्मार्टफोन फोटोग्राफीका लागि उपयोगी एप्सहरू

स्मार्टफोन फोटोग्राफीका लागि उपयोगी एप्सहरू

स्मार्टफोन फोटोग्राफीका लागि उपयोगी केहि एन्ड्रोइड र आइफोनका एपहरू ...

सिटिसि मोबाइल हबमा मोबाइल एक्सचेन्ज अफर, शून्य ब्याजदरमा किस्ताबन्दीमा मोबाइल

सिटिसि मोबाइल हबमा मोबाइल एक्सचेन्ज अफर, शून्य ब्याजदरमा किस्ताबन्दीमा मोबाइल

सुनधारा स्थित सिभिल ट्रेड सेन्टरमा रहेको सिटिसी मोबाइल हबमा जेठ ३ गते शुक्रबारदेखि मोबाइल एक्सचेन्ज मेला सुरु भएको छ ।...

जगदम्बा स्टील्स् सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शनका भारतको प्रतिष्ठित स्टील (SAIL)
संगठनद्वारा सम्मानित

जगदम्बा स्टील्स् सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शनका भारतको प्रतिष्ठित स्टील (SAIL) संगठनद्वारा सम्मानित

जगदम्बा स्टील्स् भारतको प्रतिष्ठित स्टील संगठन स्टील अथोरटी अफ् इण्डिया (SAIL)द्वारा एक कार्यक्रम बीच सम्मानित भएको छ । यही मे...

मर्जरका लागि सम्झौतापत्रमा हस्ताक्षर

मर्जरका लागि सम्झौतापत्रमा हस्ताक्षर

बैंकको पुँजीगत आधार सुदृढ गरी प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताको विकास गर्ने उद्वेश्यका साथ् राष्ट्रीय स्तरको "ख" वर्गको ओम डेभलपमेन्ट बैंक लिमिटेड "क"...

स्मार्टफोन ब्याट्रीको प्रयोग आयु बढाउने तरिका

स्मार्टफोन ब्याट्रीको प्रयोग आयु बढाउने तरिका

स्मार्टफोनको ब्याट्रीलाई धेरै वर्षको प्रयोग पछि पनि राम्रो टिक्ने कसरी बनाउने ? ...

कम लागतमा बलियो घर कसरी बनाउने ?

कम लागतमा बलियो घर कसरी बनाउने ?

सस्तो भनेर अत्याधिक सस्तो खोज्यौं भने हामीले सोचे जस्तो बलियो घर बन्दैन । हामीले घरको नक्साको कुरादेखी घरको डिजाइन, घर...