चिन्तन

रूपवाद कि सारवाद !

शनिबार, २२ असोज २०७३, १४ : १९ कृष्ण धराबासी

के लेख्ने ? किन लेख्ने ? कस्तो लेख्ने ? कसलाई लेख्ने ? यस्ता प्रश्नैप्रश्नहरूले घेरिएको हुन्छ साहित्य । विभिन्न विद्वान्ले विभिन्न मतद्वारा यसलाई परिभाषित गरिरहे पनि यी प्रश्नहरूले उत्तर माग्न भने कहिल्यै छाड्दैनन्– छाड्ने छैनन् । एउटै प्रश्नका अनेकौँ समकालीन उत्तरका कारण सबैले सबै कालमा आआफ्नो विचार स्थापित गर्ने मौका पाइरहेका हुन्छन् ।

लेखनका अनेकौँ प्रवृत्ति र शैली निरन्तर विकसित हुँदै आइरहने र पुराना छोडिँदै गइरहने हुँदा समकालीन पाठक समकालीन पठनमै सन्तुष्ट भइरहेको हुन्छ । ऐतिहासिक सन्दर्भलाई टेकेर लेख्नेले पनि वर्तमानलाई नै सम्बोधन गरिरहेको हुन्छ भने पाठक त त्यहाँ झन् आफ्नै जीवन खोजिरहेको हुन्छ । प्रत्येक शब्द, वाक्य र अनेकौँ बिम्बमा जीवन सजिएको हुन्छ अनुभूतिभरि । त्यसलाई शब्द र वाक्यमा सीमाभित्र बाँधेर देखाउन खोज्नु लेखनको बाध्यता हो । असीमितलाई सीमामा ल्याउने प्रयत्नको निरन्तरता नै लेखनको यात्राक्रम हो । जति लेखे पनि नसकिने र जसले लेखे पनि लेखिइरहने यो अथाह विषय आखिरीमा उत्थान हुने त जीवनबाटै हो ।

लेख्नलाई त अनन्त विषय छन्, तर हामी लेख्नचाहिँ किन जीवनकै वरिपरि अलमलिन्छौँ ? विज्ञान साहित्य लेखे पनि, तिलस्मी र युद्ध साहित्य लेखे पनि, त्यहाँ उपस्थित सन्दर्भ त जीवनमुखी नै हुन्छ । त्यो जीवनबोधको बिम्ब हुन्छ । बाँच्नु, फैलनु र अघि बढ्नु जीवनको सबैभन्दा महŒवपूर्ण प्राकृतिक बाध्यता हो । जन्मेपछि सबैभन्दा ठूलो युद्धको प्रारम्भ हुन्छ– शरीरको सुरक्षा । हुर्केपछिको प्राकृतिक जिम्मेवारी हुन्छ– आफ्ना माध्यमबाट धरतीमा जीवन फैलाउनु र सन्तान जन्माउनु अनि ती जन्मिएकालाई फेरि संरक्षण दिँदै तिनको सुविधाका निम्ति नयाँनयाँ सरल प्रविधिको खोज गर्दै अघि जानु । यसै खेलभित्र जीवनको रंगीन यात्रा अघि बढिरहेको हुन्छ । हुन त हामी लेखनमा अनेकौँ शैली, सिद्धान्त, उद्देश्य र मूल्यका कुरा गरिरहेका हुन्छौँ, तर यथार्थमा हामीबाट भइरहेका प्रत्येक काम क्लासिक मूल्यको महŒवाकांक्षाभित्र लट्पटिँदै वर्तमान सन्दर्भको सामान्य बिम्बखेल मात्र खेलिरहन्छौँ ।

जीवनलाई रंग दिन सकिएन भने बाँच्नुको अर्थ नै समाप्त हुन्छ । बचाइको रुढताले हामीलाई शताब्दीसम्म बाँच्ने आकांक्षा नै दिन सक्दैन, बरु नकारात्मकता र हीन ग्रन्थीहरू हामीभित्र सल्बलाउन थाल्छन् । त्यसैले जानेर वा नजानेर हामी कोही पनि कला र रूपको विरुद्धमा जान सक्दैनौँ ।

सैद्धान्तिकताभित्र उभिएर रूपवादको आलोचना गर्नेहरू पनि सारमा रूपवादी नै देखिन्छन् । रूपकै खेलभित्र सारको अभिनय गरिरहेका हुन्छन् । जीवन त रूपकै कारणले त छ नि ! देखिने कुरा पनि रूप नै हो । सारवाद भनेको त भक्तिवादी आध्यात्मिकताको आधुनिक प्रयोगमात्र हो । आध्यात्मिक भक्तिवादले भन्छ– जीवन केही होइन । यो संसार पनि केही होइन । यो सबै भ्रम हो, आँखाको रंगमात्र हो । यो नश्वर छ, क्षणिक छ । तर, यथार्थ र सत्य भनेको आत्मा हो, जो अजर छ, अमर छ । आत्मबोध गर, आत्मालाई चिन । सांसारिकता रूपमय छ । रूपको पछि होइन– आत्माको अमरताको पछि लाग । जन्म र मृत्युभन्दा पर आत्माको अनुभूति गर ।

भक्तिवादी साहित्यले रूपको खण्डन गर्दै सारको पक्षमा जुन आत्मवादी धारको व्याख्या गर्छ, त्यस्तै आधुनिक, सारवादीहरू पनि आत्मवादीकै रूपान्तरित चेतनाका संवाहक हुन् । रूपलाई अस्वीकार गरिनु काल्पनिक बिम्बलाई जीवनको सर्वाेत्तम बिम्ब ठान्नु आफैमा अनौठो कुरा हो । रूपबेगरको वस्तु नै के हुन्छ प्रकृतिमा ? प्रकृति आफै रूपमय छ । उसका अनेकौँ रूपले नै सृष्टिको अस्तित्व पनि छ । रूपको अन्त्य भनेको शून्यवाद हो । रूप नरहेको क्षण सारको बिम्ब पनि समाप्त हुन्छ ।

नेपाली साहित्यमा बेलाबेला सुनिने सारवादी चेतना सुन्दै काल्पनिक र यथार्थको विपर्यासमा उभिएको देखिन्छ, तर सारवादी ठूलो स्वरले गरेको गैरजैवनिक चिन्तनबारे कतै कुरा उठिरहेको म सुन्दिनँ । इन्द्रीयले थाहा पाउने सम्पूर्ण कुरा भने रूपमय हुन्छन् । सारो, गिलो, अमिलो, पिरो, रातो, सेतो, चिसो, तातो, अग्लो, होचो, मोटो, पातलो, लामो, छोटो, उकालो, ओरालो, टाढा, नजिक ...यी सबै कुरा के रूप होइनन् ? देखिने, छोइने, चाखिने सबै रूप होइन ? हामीले लगाउने लुगा, खाने भात, श्रीमतीको अनुहार, छोराको पाखुरा रूप होइन ? रत्नपार्कको भीड वा टुँडिखेलको भाषण रूप होइन ? सारवाद भनेको अदृश्य, अपरिभाष्य, निरपेक्ष र भ्रममय छ । जसले जतापट्टिबाट व्याख्या गरे पनि हुने अर्थ निरपेक्षताको ध्वनि बन्दछ ।

के हो सार ?

सारको अर्थ संश्लेषण पनि हुन्छ । अत्यन्त छोटोमा थोरैमा धैरै बुझ्नु पनि हुन्छ । रुढ सत्यको अंश पनि मानिन्छ । सारवादले जीवन चिनाउन सक्ने भए द्वन्द्व, युद्ध र संघर्षको के आवश्यकता हुँदो हो ? युद्ध पनि त रूपकै खेल त हो । एउटा रूपका विरुद्ध अर्काे रूपको उपस्थिति निरन्तर भइरहन्छ । रूपको अस्वीकार गरेर सारमा मात्र जानेहरू जीवनलाई कसरी बुझ्दा हुन् म भन्न सक्दिनँ ।

आजको युवा पुस्ताले बुझ्नुपर्ने यो नयाँ झमेला बेकारको भ्रममय जालो मात्र हो । हामी जीवनको पक्षमा छौँ भने यही संसार, यही युग, यही जीवनको सम्पूर्णलाई चिन्न सक्नुपर्छ । यो जीवन त्यागेर वा बर्बाद गरेर अर्काे जीवनको कल्पना फेरि पनि आत्मवादी चिन्तनको पथगामी बन्छ । हाम्रो देशमा अहिले सबैभन्दा लोकप्रिय भएको ‘सहिदविचार’ आत्मवादीहरूको पलायनगीत हो । बाँच्नुको विरुद्ध मर्न प्रेरित गर्ने र मरेर अमर बन्छ भन्ने चेतना अध्यात्मिक हो । मरेपछि पनि कोही अमर हुन्छ ? मरेपछि त मरिहाल्यो नि ! ऊ जो म¥यो, ऊ त म¥यो–म¥यो । बाँच्नेले उसको जति गीत गाए पनि के त्यो गीत उसले सुन्छ ? के उसको सम्झनामा टाँगिएका तुलहरू उसले देख्छ ? के उसको नाममा रोपिएका वृक्षहरू उसले देख्छ ?

बाँच्नेहरूले आफ्नै मनोरञ्जनका लागि मर्नेको चर्चा गर्छन्– गर्दै आएका छन् । उसलाई मराएर आफू सुखको सिरक ओढ्छन् । अमरता भन्नु एउटा कायर कल्पना हो । मृत्युचेत र मृत्युचिन्तन कुनै पनि जीवनवादी दृष्टिकोणको सिद्धान्त बन्न सक्दैन तर हाम्रो गीत, साहित्य, कविता, काव्य र भौतिकवादी राजनीतिक दर्शनसमेत मृत्युचिन्तनले दीक्षित छन् । मर्न प्रेरित गर्न रमाउँछन् । के आजको युवा पुस्ता तिनै पुराना थोत्रा दर्शनहरूकै ढ्वाङ बनेर बजिरहने ? के अबको लेखनमा पनि तिनै आत्मवादी र सारवादी उपदेशहरू दोहो¥याइरहने ? जीवनको यथार्थ मूल्यलाई बिर्सेर अदृश्य पराकाल्पनिकतालाई बाँच्ने आधार मान्ने ? अबका पुस्ता तथा युवा लेखकलाई यो ठूलो चुनौती छ । तिनले अब यो सोच्नु जरुरी छ ।  

 








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

टर्कीपीडितलाई ९७ लाख क्षतिपूर्ति

टर्कीपीडितलाई ९७ लाख क्षतिपूर्ति

काम नपाएपछि टर्कीबाट फर्केका व्यक्तिले ९७ लाख ९० हजार नौ सय ५७ रुपैयाँ क्षतिपूर्ति पाउने भएका छन् । ...

हिमालयन आर्ट फेस्टिभलमा उत्तम नेपाली कला उस्ताद

हिमालयन आर्ट फेस्टिभलमा उत्तम नेपाली कला उस्ताद

नेपालको समकालीन नेपाली कलालाई विश्व बजारमा प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यसहित सन् २०१० मा स्थापना भएको इ–आर्टस् नेपालले स्थानीय कलाकार र कलामार्फत...

स्टक क्लियरेन्स मेलामा घुइँचो

स्टक क्लियरेन्स मेलामा घुइँचो

राजधानीको भृकुटीण्डपमा जारी स्टक क्लियरेन्स मेला शनिबार ३१ हजारले अवलोकन गरेका छन् । ...

भृकुटीमण्डपमा यार्न तथा टेक्साइल मेला

भृकुटीमण्डपमा यार्न तथा टेक्साइल मेला

नेपाल धागो उत्पादक संघले नेपालमा दोस्रोपटक स्वदेशी लगाऔं, स्वदेशी बनौं नाराका साथ टेक्सटाइल एक्स्पो २०१९ राजधानीको भृकुटीमण्डपमा आयोजना गरेको छ...

एनआइसी एसियाका न्यौपानेलाई प्रबल जनसेवाश्री

एनआइसी एसियाका न्यौपानेलाई प्रबल जनसेवाश्री

एनआइसी एसिया बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत रोशनकुमार न्यौपानेलाई राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले संविधान दिवसका दिन प्रबल जनसेवा श्री (चतुर्थ श्रेणी) द्वारा...

ग्लोबल आइएमई बैंकद्वारा वृक्षरोपण

ग्लोबल आइएमई बैंकद्वारा वृक्षरोपण

ग्लोबल आइएमई बैंकले संविधान दिवसको अवसरमा वृक्षरोपण गरेको जनाएको छ । ...

कामना सेवाको सरसफाइ अभियान

कामना सेवाको सरसफाइ अभियान

कामना सेवा विकास बैंकले संविधान दिवसको अवसरमा बैंकका देशभर रहेका शाखा कार्यालयमार्पmत सरसफाइ अभियान चलाएको जनाएको छ । ...

गुगलका एप्स नचल्ने हुवावेको पहिलो फ्ल्याग्शिप स्मार्टफोन

गुगलका एप्स नचल्ने हुवावेको पहिलो फ्ल्याग्शिप स्मार्टफोन

यी स्मार्टफोनहरूमा गुगलका एप्सहरू चल्ने छैनन् | जस मध्ये गुगल प्ले स्टोर, गुगल क्रोम, गुगल म्याप्स, गुगल प्ले म्युजिक, गुगल...

Ncell Footer Ad