मृत्यु संस्कार गर्न समस्या

सोमबार, २१ माघ २०७५, ११ : ५९ श्याम राई

किरात समुदायमा मृतकको शव गाड्ने परम्परा छ। यो समुदायमा राई, लिम्बू, याक्खा र सुनुवार पर्दछन्। सबै किरातीहरुको शव गाडिन्छ। किरात समुदायले राजधानीको पशुपतिको वनकाली क्षेत्रमा परापूर्वकाल देखि नै शव गाड्दै आएका छन्। तर, पछिल्लो समयमा पशुपति क्षेत्र विकास कोषले वनकाली क्षेत्र (मृगस्थली वन) मा शव गाड्न नदिएपछि किरात समुदायलाई मृत्यु संस्कार गर्न समस्या परेको छ।
गत पुस २३ गते राजधानी दैनिकका पत्रकार एमडी कुलुङको मृत्यु हुँदा त्यँहा शव गाड्न समस्या परेको थियो। उनी मात्र नभई अन्य शव गाड्न पहिलेदेखि नै यस्ता समस्या भएको थियो।
कोषले पहिले पनि शव गाड्न नदिँदा र शव गाडिएका संरचना समेत भत्काएपछि किरात  समुदायले यसविरुद्ध ठूलो आन्दोलन गरेका थिए। त्यसपछि नेपाल सरकार र कोषसँग २०५५ साल साउन ७ गते किरात समुदायले शव गाड्न पाउने सम्झौता भएको थियो। उक्त सम्झौताअनुसार भत्काइएका ३८ वटा चिहानहरुको स्वरुपलाई नबिगारी ढुंगा, इँटा, माटो, सुर्की र चुन जस्ता स्थानीय सामग्रीहरुको प्रयोग गरी कोषले पुनःनिर्माण गरेको थियो।
सरकारले ६ महिनाभित्र वैकल्पिक समाधिस्थलको व्यवस्था गर्नेुपर्ने थियो।
कोषसँग पहिले शव गाड्न सम्झौता भए पनि कोषले एकलौटी ढंगले अहिले शव गाड्न नदिएको किरात राई यायोक्खाका केन्द्रीय कार्यवाहक अध्यक्ष दिवस राईले बताए। ‘शव गाड्नको लागि सरकार र कोषसँग वार्ता भएको थियो,’ उनले भने, ‘कार्यान्वयन भने हुन सकेको छैन।  कोषले शव गाड्न नदिँदा अहिले किरात समुदायको मृत्यु संस्कारमा ठूलो समस्या परेको छ। यस विषयमा यायोक्खा निरन्तर पहल गर्दै आएको छ ।’ उनका अनुसार सम्झौतापछि स्वतन्त्र तरिकाले रसिद काटेर शव गाड्न दिएको थियो। तर, अहिले कोषले रसिद काट्नै नै बन्द गरेको छ। तर, खुला रुपले भन्दा पनि लुकिछिपी बाध्य भएर त्यहाँ शव गाड्ने काम भइरहेको छ।
‘उपत्यकामा थुप्रै सार्वजनिक जंगल छन्। सरकारले वैकल्पिक व्यवस्था नगरेसम्म पशुपतिको वनकाली क्षेत्रमा शव गाड्न पाउनुपर्छ,’ उनले थपे।
संस्कृति अध्यता तीर्थराज मुकारुङ किरात समुदायको मृत्यु संस्कारमा कथा जोडिएको बताउँछन्। उनका अनुसार तयामा खियामाको भाईको मृत्यु भएको भनी तान बुन्ने नजिकै खाल्डो खनी भाइसँगै काइयो र कर्दो राखेर पातले छोेपेको थियो। तर, उनको भाइ भोकले अचेत अवस्थामा पुगेर ढलेको थियो। त्यही कथा अनुरुप किरात समुदायले शव गाड्ने संस्कारको उत्पत्ति भएको उनले बताए। ‘कथा अनुसार परापूर्वकालदेखि नै शव गाड्ने संस्कार किरातमा छ,’ उनले भने, ‘गाउँघरमा समस्या छैन तर अहिले उपत्यकामा मृत्यु संस्कार गर्न गाह्रो छ ।’ उनका अनुसार पशुपतिमा सन्यासी समुदायले पनि शव गाड्ने गर्दछन्। किरात समुदायले शव गाड्दा रड, सिमेन्टको प्रयोग नगरे पनि पछिल्लो समयमा क्रिस्चियन धर्मावलम्बीहरुले वनकाली क्षेत्रमा रड, सिमेन्ट र ढुंगाको प्रयोग गरी शव गाड्ने गरेका छन्, जुन मापदण्ड विपरीतको कार्य हो।
पशुपति क्षेत्र विकास कोषका सूचना अधिकारी प्रेमहरी ढुंगाना कंक्रिटको प्रयोग गरी शव गाडिएकाले पहिले भएको सम्झौतापछि सर्वोच्च अदालतको फैसला अनुरुप त्यहाँ शव गाड्न नदिएको बताए। ‘मापदण्ड विपरीत कंक्रिट हालेर शव गाड्दा सांस्कृतिक सम्पदा मासिन्छ भनेर अदालतले राख्न नदिनु भनेर आदेश दिएको छ,’ उनले भने, ‘त्यो भन्दा बाहिर रहेर केही गर्न सक्दैनौं ।’ उनका अनुसार अहिले उक्त क्षेत्रमा जोगीबाहेक अरुलाई शव गाड्न कोषले दिएको छैन। सबै जातीको मृत्यु संस्कार र परम्परा जोगाउनको लागि सरकारले जग्गा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने उनले बताए।







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।


अन्य समाचार

सिभिल बैंकको शाखा अब झापाको सुरुङ्गामा

सिभिल बैंकको शाखा अब झापाको सुरुङ्गामा

सिभिल बैंक लिमिटेडले झापा जिल्लाको सुरुङ्गामा शाखा संचालनमा ल्याएको छ । सो शाखाको उद्घाटन कन्काई नगरपालिकाका मेयर राजेन्द्र कुमार पोखरेलले...

स्मार्टफोन क्यामराबाट राम्रो तस्विर कसरी खिच्ने ?

स्मार्टफोन क्यामराबाट राम्रो तस्विर कसरी खिच्ने ?

स्मार्टफोनमा क्यामरा नै अहिलेको लागि स्मार्टफोनको सबैभन्दा महत्व फिचर मध्ये एक बन्न पुगेको छ ...

पोखराको लेकसाइडमा किंग्स लाउञ्जको सेवा सुरु

पोखराको लेकसाइडमा किंग्स लाउञ्जको सेवा सुरु

किङ्स लाउन्जले पोखरामा पहिलो शाखा सञ्चालनमा ल्याएको छ । स्थापनाको पहिलो वर्ष पुरा गरेको उपलक्ष्यमा पोखराको लेकसाईडमा पारिवारिक वाताबरणमा आधुनिक...

अग्नि ग्रुपको ब्राण्ड एम्बेसडरमा सृंखला खतिवडा , उदय छात्रवृत्ति अन्तर्गत २५ विद्यार्थीले पाए २५ हजार

अग्नि ग्रुपको ब्राण्ड एम्बेसडरमा सृंखला खतिवडा , उदय छात्रवृत्ति अन्तर्गत २५ विद्यार्थीले पाए २५ हजार

महिन्द्रा एण्ड महिन्द्राको प्रमुख आधिकारिक बिक्रेता अग्नि ग्रुपको ब्राण्ड एम्बेसडरमा पुर्व मिस नेपाल सृंखला खतिवडा नियुक्त भएकी छिन | ...

गोयन्का ग्रुपको सेलो कुलर बजारमा

गोयन्का ग्रुपको सेलो कुलर बजारमा

तीन वर्षयता संचालित गोयन्का ग्रुपले बजारमा ल्याएका प्रोडक्टहरु उपभोक्ताले अत्याधिक रुचाउँदै आइरहेका छन् । स्थापनाकाल देखि नै गुणस्तरयुक्त प्रोडक्ट बिक्रि...

एनसेलले ल्यायो भारत भ्रमणमा ‘अनलिमिटेड रोमिङ्ग डेटा प्याक’  योजना

एनसेलले ल्यायो भारत भ्रमणमा ‘अनलिमिटेड रोमिङ्ग डेटा प्याक’ योजना

एनसेलका ग्राहकले अब भारत भ्रमणमा रहदा बिना कुनै झन्झट अझ सुलभ दरमा डेटा रोमिङ्ग सेवाको मजा लिन सक्नेछन् । ग्राहकले...

कस्तो भ्याक्युम क्लिनर किन्ने ? -  भ्याक्युम क्लिनर खरिद गाइड

कस्तो भ्याक्युम क्लिनर किन्ने ? - भ्याक्युम क्लिनर खरिद गाइड

भ्याक्युम क्लिनर किन्दा के के हेरेर किन्ने ? कस्तो किन्ने ? ...

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक बिच सम्झौता

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक बिच सम्झौता

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक बिच सम्झौता ...