अल्पमतमा स्वतन्त्र लेखनवृत्ति !

बुधबार, १४ कार्तिक २०७५, ०९ : २२ डा. शङ्करकुमार श्रेष्ठ

यस आलेखलाई न्याय तथा कानुनी परिसरमा देखापरेका स्वतन्त्र लेखनवृत्तिको समस्यामा सीमित राखेर प्रस्तुत गर्ने कोसिस गरिएको छ । एउटा लेखले समाजका सबै पाटामा समान प्रभाव पार्न सकेको हुनेछ भन्ने परिकल्पना यहाँ गरिएको छैन।

पत्रकारिता र वकालत पेसा पनि अपनाइरहेका अनन्त लुइँटेलले ‘न्यायाधीशविरुद्ध लेख्ने भन्दै एकजना श्रीमान्ले हालै मेरोविरुद्ध कड्किनु भएछ । मेरो फेसबुक जवाफ– ‘न्यायालयको स्वतन्त्रताका लागि मेरो कलम दुई दशक अघिदेखि नै निरन्तर छ, रहिरहनेछ ।’ भनेर एक सन्देश २०७५ भदौ २२ को फेसबुकमा राखेका छन् । लेखकको हैसियतमा निजले गलत नै लेखेका रहेछन् भने त्यसलाई सम्बद्ध पत्रिकामार्फत खण्डन लेखेर पठाउन सकिन्छ । कसैको गाली–बेइज्जती गरेको लागेमा तत्सम्बन्धमा मुद्दा चलाउन सकिन्छ । अदालतकै अपहेलना हुनेगरी लेखिएको रहेछ भने अदालतको अपहेलनामा मुद्दा हाल्न सकिन्छ, तर पर्दापछाडि लेखकविरुद्ध बोल्ने कामलाई कदाचित नैतिक र बौद्धिक मान्न सकिन्न।

लेखहरू त्यसमा पनि स्वतन्त्र न्यायपालिकाको हकहितमा खुलेर लेख्न त्यति सजिलो छैन । खेताला लेखक लगाएर यस्ता लेख लेख्न सम्भव छैन । हाकिमप्रथामा भजन गाउने प्रयोजनमा कुनै खेताला लेखकलाई पर्दापछाडि राखेर आफ्नो नाममा लेख लेख्न सकिएला, तर लेखको भाव र भाषाबाट यस्ता लेख आफैंले लेखेका हुन् वा अरु कसैलाई लेखाएका हुन् भनेर अनुमान गर्न कठिन हुँदैन । एकजना पूर्वप्रधान न्यायाधीशले प्रायः हिन्दी भाषामा भन्ने गरिएको भनाइलाई नेपालीमा रूपान्तरण गर्दा ‘को कति गहिराइमा छन् भनेर कसैले भनिरहनु पर्दैन’ भन्ने बुझिन्छ । लोकसेवा आयोगको प्रतिस्पर्धामा उत्तीर्ण भएर जागिरे हुँदै वा राजनीतिक भागबण्डामा न्यायाधीश नियुक्त भएका व्यक्ति कुनै अर्को ग्रहबाट आएमा महामानव हुँदै होइनन् । न्याय तथा कानुनको साँघुरो परिसरमा धेरैले धेरैलाई चिनेका र बुझेका हुन्छन्, त्यसैले कसैको पनि आफ्नो हुर्मत खोलिने गरी दम्भचाहिँ गर्नु हुँदैन।

यसको अर्थ लेखक हुनुको परिचय बोकेका सबै व्यक्ति प्रशंसायोग्य नै हुन्छन् भनेर मानक तयार गर्नु हुँदैन । निःसन्देह लेखनवृत्तिमा विषयवस्तुप्रति अनभिज्ञता, चाकडी वा प्रशंसाको पुल बाँधेर आफ्नो दुनो सोझ्याउने र भयभित भएर लेखनमा कायरता देखिने सम्भावना रहँदैन भन्न सकिँदैन । यसका साथै लेखनमा मानवीय कमजोरी पनि देखिने सम्भावना रहन्छ, तर स्वतन्त्र र निष्पक्ष पाठकले यस्ता स्वार्थ र कमजोरीको सजिलै आँकलन गर्न सक्छन् । त्यस्ता लेखकप्रति लुकेर र ढुकेर नभई सार्वजनिक रूपमै खण्डन वा प्रतिक्रिया दिन सक्नुपर्छ । स्वतन्त्र लेखनवृत्तिको मानमर्दन गरेर लाभहानिको खेती गर्नुभन्दा लेखकसित साक्षात्कार गर्ने वा त्यसको औपचारिक खण्डन र प्रतिक्रिया दिन तयार हुने परम्परालाई राम्रो मानिन्छ।

स्वतन्त्र लेखनवृत्तिप्रति नकारात्मक सोच र प्रतिक्रिया राख्दै जानु भनेको बौद्धिक, वैचारिक तथा सैद्धान्तिक धरातल समाप्त पार्नु हो।

हामीले पाठकको मनोविज्ञानबारे पनि छलफल गर्नुपर्ने हुन्छ । लेख नपढीकनै अर्काको लैलैमा लागेर प्रतिक्रिया दिने व्यक्तिले लेखनवृत्तिमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । नवलेखकलाई यसले हतोत्साहित गर्न सक्छ । प्रत्येक व्यक्तिमा अनपेक्षित कमजोरी रहेकै हुन्छ । त्यसमा पनि आफूले लेख्न नसकेको पीडाले गर्दा पाठकको अन्तर्मनमा रहेको हीनभावनाको कारण अर्काको लेखनमा नकारात्मक प्रतिक्रिया दिँदा आत्मरतिको अनुभूति हुन्छ । यथार्थमा त्यस्तालाई लेखहरू मन नपरेकै चाहिँ हुँदैन, तर मन परेको भाव र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने बौद्धिक संस्कार नभएको पृष्ठभूमिमा आफ्नो हीनभावना नदेखियोस् भनेर अर्काका लेखहरू उचित र स्तरीय नभएको भन्न पाउँदा मज्जा आउँछ । मनोविज्ञानअनुसार यसबाट त्यस्ता व्यक्तिमा पीडा र कुण्ठा झनै बढ्दै जान्छ । अन्ततः त्यस्ता व्यक्तिको सोच र व्यवहारमा नकारात्मक प्रवृत्ति बढिरहेको हुन्छ । भनिन्छ, त्यस्ताको आचरणले गर्दा निजहरूको पारिवारिक र सामाजिक सद्भावना भत्कँदै जाने सम्भावना रहन्छ । यस्ता व्यक्ति सिर्जनशील क्षमताबाट क्रमशः टाढिँदै जान्छन्।

न्याय तथा कानुनी परिसरमा स्थापित केही लेखकहरू अनपेक्षित रूपमा हराएका छन् । लेखकहरूमा वैचारिक र सैद्धान्तिक भिन्नता हुनसक्छ । तदनुरूप पाठकहरूको सोचमा पनि विविधता हुनसक्छ, तर तिनै भिन्नता र विविधताका कारण लेखकहरूले सुन्नु र भोग्नुपर्ने प्रतिक्रियाबाट डराएर लेखकहरू भाग्नु हुँदैन । कसैप्रति वैयक्तिक आरोप–प्रत्यारोप र प्रतिशोध साँध्ने सोचमा लेख लेखिनु हुँदैन । त्यसमा पनि वकालत पेसामा रहेर स्वतन्त्र न्यायपालिकाको पक्षधर भएर लेख्दा मुद्दाको सन्दर्भमा केही अनपेक्षित प्रतिफलको सम्भावना रहन्छ । सही र निष्पक्ष आलोचना सुन्न नचाहने पदाधिकारीको कार्यशैलीको पीडा लेखकहरूले भोग्नुपर्ने तीतो सत्यलाई इन्कार गर्न सकिँदैन । अरू देशमा पनि वकिलहरूले न्यायपालिकाका सम्बन्धमा लेख्न हिचकिचाइरहेका हुन्छन्, तर यस्ता लेखनमा स्थापित व्यक्तिहरू पनि पर्दापछाडि पटाक्षेप भइदिँदा स्वतन्त्र लेखनवृत्ति क्रमशः अल्पमतमा पुग्दैछ । अल्पमतविरुद्ध नकारात्मक मनोविज्ञान भएका पाठक र लेखकीय लक्ष्यभेदनमा परेका निकाय तथा पदाधिकारी बलियो बन्दै जानेछन् । यस्तोमा लेखकहरूप्रति वैचारिक र प्रतिशोधात्मक आक्रमण गर्न सहज हुन्छ । कुनै पनि मुलुकमा यसरी स्वतन्त्र लेखनवृत्तिप्रति नकारात्मक सोच र प्रतिक्रिया राख्दै जानु भनेको बौद्धिक, वैचारिक तथा सैद्धान्तिक धरातल समाप्त भएको मानिन्छ।

वर्तमान न्यायपालिकाको सन्दर्भमा लेख्दा राजनीतिक हस्तक्षेपबाट न्यायपालिकाको स्वतन्त्रता आक्रान्त भएको र राजनीतिक भागबण्डामा न्यायाधीश नियुक्त भएकाजस्ता विषय अवश्य लेखिनुपर्ने हुन्छ । यो विषय धेरैलाई अपाच्य हुन्छ । त्यसमा पनि न्यायाधीश हुनुको विधिशास्त्र नबुझेका न्यायाधीशमा सहनशीलता, धैर्य र विवेकशील मनोविज्ञानको सधैँ अभाव नै रहेको हुन्छ । त्यसरी नै कति न्यायाधीशमा अध्ययनशील स्वभाव र प्रवृत्ति छैन भनेर भन्नुपर्दा निश्चय पनि दुःख लाग्छ । यी भनेका स्वतन्त्र, सक्षम, निष्पक्ष र निर्भीक हुनुपर्छ भनिएको न्यायपालिका मास्ने धमिरा हुन् । कसैले पनि नलेख्नु र नबोल्नु भनेको यस्ता गलत प्रवृत्तिलाई संवद्र्धन गर्नु हो । अदालत परिसरमा अनौपचारिक कुराकानीमा धेरै जना वकिल मित्रहरू न्यायपालिकामा रहेको विकृति र विसङ्गति सम्बन्धमा खुलेर बोल्ने गर्छन्, तर त्यसलाई अक्षरमा उतारेर लेख्न तयार हुँदैनन् । यसबाट त्यस्ता विकृति र विसङ्गतिलाई मलजल गरेको अर्थ लाग्नसक्छ, तसर्थ निष्पक्ष र स्वतन्त्र भएर लेख्न सबै बौद्धिक वर्ग तयार हुनुपर्छ । ‘एक थुकी सुकी, हजार थुकी नदी’ भन्ने उखान चरितार्थ गर्न विकृति र विसङ्गतिविरुद्ध लेख्न सबै तयार हुनुपर्छ, अन्यथा भावी पुस्तासित चार आँखा गर्न सक्षम हुनेछैनौँ।

निःसन्देह लेखनवृत्तिमा विषयवस्तुप्रति अनभिज्ञता, चाकडी वा प्रशंसाको पुल बाँधेर दुनो सोझ्याउने र भयभित भएर लेखनमा कायरता देखिने सम्भावना रहँदैन भन्न सकिँदैन । यसका साथै लेखनमा मानवीय कमजोरी पनि देखिने सम्भावना रहन्छ, तर स्वतन्त्र र निष्पक्ष पाठकले यस्ता स्वार्थ र कमजोरीको सजिलै आँकलन गर्न सक्छन्।

केही समयअघि नागरिक दैनिकमा प्रकाशित डा. सरोज धितालको एक लेखमा ‘जनताले नबोल्दा परिणति कस्तो हुनेछ’ भनेर विवेचना गरिएको छ । जनता, त्यसमा पनि बौद्धिक वर्गले बोल्दै नबोल्ने र लेख्दै नलेख्ने हो भने सामाजिक मनोविज्ञानमा नकारात्मक मनोवृत्ति स्थापित हुने र राज्यशक्ति जुनसुकै बहानामा निरङ्कुश बन्दै जाने सम्भावना रहन्छ । राज्यशक्ति निरङ्कुश हुनु भनेको प्रजातान्त्रिक मूल्य–मान्यता समाप्त हुनु हो । यसरी प्रजातान्त्रिक मूल्य–मान्यताकै अन्त भएमा स्वतन्त्र बौद्धिक वर्गको भविष्य निःसन्देह राम्रो हुनेछैन । बौद्धिक वर्गलाई दासवृत्तिमा रूपान्तरण गर्न राज्यशक्ति सफल भएमा त्यस देशमा स्वतन्त्र अध्ययन र अनुसन्धान सम्भव हुँदैन । आजको एक्काइसौँ शताब्दीमा पनि हामी कोरा बुद्धिजीवी भएर बाँच्नुको अर्थ ‘नबाँच्नु’ बराबर मानिन्छ।

गत असोज ९ गते रवीन्द्र भट्टराईले ‘लेख्ने किन र लेखेर हुन्छ के नै’ भनेर सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा सन्देश सार्वजनिक गरेका थिए । मसित पनि व्यक्तिगत रूपमा केही मित्रले नेपालमा लेख्नुको कुनै अर्थ छैन भनेर सुझाएका हुन् । लेखनलाई तीर हानेर लक्ष्यभेदन गर्न खोजिएको अर्थमा लिनु हुँदैन । लेखन भनेको सामाजिक सचेतना अभिवृद्धि गर्ने महाअभियान हो । प्रकाशित लेख सार्वजनिक सम्पत्ति मानिन्छ । यसले देशको लामो इतिहाससम्म वैचारिक र सैद्धान्तिक धरोहरको हैसियतमा काम गरिरहेको हुन्छ । कति लेखहरू कालजयी हुन्छन् । यसले इतिहासलाई कोल्टो फेरिने कालखण्डमा पुर्याएका हुन्छन् । तसर्थ सकिन्छ भने, कालजयी लेखहरू लेख्न लागिपर्नु राम्रो हुन्छ, तर यसो भनेर लेख्दै नलेखी विकृति र विसङ्गतिविरुद्ध हावादारी गफ गर्दै हिँड्नुचाहिँ कदाचित राम्रो मानिँदैन।

भट्टराईको सन्देश सम्बन्धमा तत्काल मैले आफ्नो प्रतिक्रिया यसरी दिएको थिएँ, “म यस सोचप्रति सहमत छैन । लेखन भनेको आत्मशाघा होइन । चेतना र विवेकलाई सार्वजनिक हितको लागि पस्कने काम भनेको नै लेखनवृत्ति हो । मलाई पनि थाहा छ, नेपालमा प्रायः स्वतन्त्र बौद्धिक लेखन धेरैले रुचाउँदैनन् । त्यसैले यसलाई शत्रु उत्पादन गर्ने कारखाना हो भन्ने गरेको छु । लेखनवृत्तिप्रति सकारात्मक सोच राख्ने व्यक्तिहरू पनि प्रशस्त पाइन्छन् । लेखन भनेको सिर्जना हो । मूलतः सिर्जना भनेको यसर्थ मातृत्वजन्य कार्य मानिन्छ, तसर्थ आमा हुनुको अर्थमा आफ्ना सन्तानलाई जन्म दिन इन्कार गर्नु कदाचित शोभनीय हुँदैन । लेखन क्षमता भनेको कसैबाट पाएको दान, बकस र पुरस्कार होइन । प्रकृतिले प्रदान गरेको आशीर्वादलाई बचाएर राख्न पनि लेख्न छाड्नु हुँदैन । लेखनवृत्ति भनेको फलको अपेक्षा नराखी गरिने निःस्वार्थ कर्म हो !”

मनोविज्ञानले मानव मन र मस्तिष्कलाई सफा कागजका रूपमा परिभाषा गर्ने गर्छ । यसलाई सधैँ सफा राख्न नसक्दा मन र मस्तिष्कमा नकारात्मक तरङ्ग आइरहन्छ । यस्तो मनोवृत्ति भएका व्यक्तिको व्यवहारबाट व्यक्ति, परिवार, समाज तथा राष्ट्रले पीडा भोग्नु परिरहेको हुन्छ । तसर्थ यस्ता व्यक्तिको बहुमतलाई पराजित गर्न स्वतन्त्र बौद्धिक वर्ग लेखन कार्यमा लाग्नु श्रेयष्कर हुनेछ । स्मरण रहोस्, सिर्जनाशीलताले व्यक्तिमा नकारात्मक सोच जन्मन दिँदैन । यस्तो बौद्धिक संस्कारले व्यक्तिलाई सधैँ सत्मार्गमा लाग्न उत्प्रेरित गरिरहेको हुन्छ । स्वतन्त्र लेखनवृत्तिको यस्तो सुखानुभूति सम्भवतः इतरलेखकले सायदै महसुस गर्न पाउँछन्!







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।


अन्य समाचार

आइफोनमा iOS १३  कसरी इन्स्टल गर्ने ?

आइफोनमा iOS १३ कसरी इन्स्टल गर्ने ?

आजबाट एप्पलले आइफोनका लागि iOS १३ को सार्वजनिक बेटा उपलब्ध गराउने भएको छ ...

प्रभु बैंक लि. को आरुघाट शाखा कार्यालय सञ्चालन

प्रभु बैंक लि. को आरुघाट शाखा कार्यालय सञ्चालन

संघीय संरचना बमोजिम गठित विभिन्न स्थानीय तहमा आफ्नो शाखा कार्यालय सञ्चालनमा ल्याई बैंकको शाखा सञ्जाल विस्तार गर्नुका साथै गाउँ गउँमा...

एभरेष्ट बैंकका ग्राहकलाई धनगढीको सीपी हस्पिटलमा १०% छुट

एभरेष्ट बैंकका ग्राहकलाई धनगढीको सीपी हस्पिटलमा १०% छुट

एभरेष्ट बैंक लिमिटेडले धनगढीको सीपी हस्पिटल प्रा.लि.सँग ग्राहकहरुलाई विशेष छुटको व्यवस्था गर्न साझेदारी गरेको छ । ...

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा रौतहटको गरुडामा

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा रौतहटको गरुडामा

सिभिल बैंकले आफ्नो शाखा बिस्तारको क्रममा रौतहटको गरुडामा शाखा संचालनमा ल्याएको छ । सो शाखाको उद्घाटन गरुडा नगरपालिकाको मेयर इन्नु...

ओपो रेनो १०एक्स नेपालमा सार्वजनिक हुँदै

ओपो रेनो १०एक्स नेपालमा सार्वजनिक हुँदै

दक्षिण एसियामा ओपो रेनो १०एक्स सिरिज सार्वजनिकसँगै नेपालमा असार १५ बाट उपलब्ध हुने भएको छ । ...

दराज मोबाइल विक यही असार ९ देखि १५ सम्म

दराज मोबाइल विक यही असार ९ देखि १५ सम्म

दराज मोबाइल विक अभियान यही असार ९ देखि १५ सम्म हुने भएको छ । ...

ह्वावेका उत्पादनमा पैसा फिर्ताको ग्यारेन्टी

ह्वावेका उत्पादनमा पैसा फिर्ताको ग्यारेन्टी

नेपालका लागि ह्वावे स्मार्टफोनको अधिकृत वितरकले आफ्ना स्मार्टफोन र ट्याब्लेटमा गुगल एप तथा फेसबुक नचलेमा ग्राहकलाई पूरै पैसा फिर्ता गरिने...

टाटा टियागो एक्सजेड प्लस नेपालमा

टाटा टियागो एक्सजेड प्लस नेपालमा

टाटा मोटर्सको नेपालका लागि आधिकारिक वितरक सिप्रदी टेडिङले औपचारिक रूपमा नयाँ टाटा टियागो एक्सजेड प्लस नेपाली बजारमा सार्वजनिक गरेको छ...