दसैँको मर्म र शरीरको धर्म

मङ्गलबार, ३० असोज २०७५, ०८ : ०४ डा. नम्रता पाण्डे

नेपाली समाजमा वर्षैभरि जातीयता, भौगोलिकता, धार्मिक आस्था र संस्कार एवं संस्कृतिसँग जोडिएर विभिन्न पर्वहरू मनाइने गरिन्छ । हिन्दूहरूले मनाउने सबै चाडपर्वका आ–आफ्नै महत्व छन्, तीमध्ये महान् पर्व दसैँ विशेष महत्वका साथ मनाइन्छ । प्रत्येक चाडपर्वका उद्देश्य र मनाउने शैली, तरिका फरक–फरक छन्।

नेपाल जसरी भौगोलिक रूपमा विविधतायुक्त छ, त्यसैगरी पर्व र संस्कृति पनि विविधतायुक्त तरिकाले मनाइन्छ । दसैँलाई हिन्दूहरूको मात्र पर्व नमानेर राष्ट्रिय पर्वको मान्यता दिइएको छ । हरेक पर्वका जस्तै दसैँको धार्मिक, सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक पक्ष छन् । धार्मिक प्रचलनलाई मान्यता दिँदै यसको संरक्षण गर्नु यो पर्वको एउटा पक्ष हो भने आफ्नो संस्कृति र परम्परा सन्तान–दरसन्तानले पनि पहिचान बनाउन सकून् भन्ने अर्को पक्ष हो।

पर्व सुरु हुनासाथ प्रत्येकको मनमा एउटा तरङ्ग उत्पन्न भएको हुन्छ, उत्साह थपिएको हुन्छ र शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक रूपमै एक किसिमको हर्षोल्लास फैलिएको हुन्छ । यसको अर्थ पर्वले हाम्रो जीवनमा खुसी थप्ने काम गर्छ । तर, सबैको हकमा, सधैँ खुसी नै ल्याएको छ कि नजानिँदो तरिकाले बन्धन, थप आर्थिक भार र शारीरिक एवं मनोवैज्ञानिक रूपमै असर गरेको छ भन्ने कुरा चाहिँ हामी कसरी पर्व मनाउछौँ भन्ने कुराको आधारमा तय हुन्छ।

हाम्रो समाजमा पर्व मनाउने भन्नासाथ अरुको देखासिकी र अरुलाई देखाउनकै निम्ति आफ्नो हैसियत भन्दा बढेर आर्थिक भार बेहोर्न बाध्य हुने संस्कार बसेको छ । भन्नेहरूको त कमी हुँदैन हुँदैन, अरुले के भन्लान् भन्ने चिन्ता र अरुको भनाइ नसुन्नकै लागि देखावटीबाट छुटकारा पाउन सकेको देखिँदैन । हामी के परिकार बनाउँछौँ, के खान्छौँ, के खुवाउँछौँ र के दिन्छौँ त्यसमा हाम्रो परिचय र इज्जत छिपेको मान्छौँ । हार्दिकता र प्रेमभन्दा औपचारिकता र मान्यतामै हाम्रो जीवन गुज्रिरहेको छ भन्दा अनुपयुक्त नहोला।

पर्वमा शरीरले र मनले आनन्द, शान्ति र मनोरञ्जन खोजेको हुन्छ । यो आनन्दले अरु समयमा पनि जीवन ऊर्जा थपेको हुन्छ । मन व्यवस्थापन, शरीर व्यवस्थापन, सम्बन्धको व्यवस्थापनका लागि पर्व मनाइन्छ । पर्वले मानिसलाई सकारात्मक हुने अवसर प्रदान गर्छ त्यसैले मनोवैज्ञानिक रूपमा पनि यसको महत्व छ । मानिस सकारात्मक र खुसी हुन सक्यो भने मानसिक रूपमा विकृत हुन पाउँदैन । मानिस मानसिक र शारीरिक रूपमा स्वस्थ हुन सक्यो भने उसको सृजनशीलता पनि वृद्धि हुँदै जान्छ । जुन राष्ट्र र समाजमा चाडपर्व र संस्कारलाई उत्सवका रूपमा मनाउने प्रचलन छैन, त्यहाँका मानिसहरू बढी तनावमा जाने गरेको तथ्य अनुसन्धानले पनि देखाएको छ।

तर, नेपाली समाजमा दसैँ विशेष गरी खाने र खुवाउने पर्वको रूपमा चिनिन्छ । त्यसमा पनि मांसाहारको प्रयोग बढी नै हुन्छ । यही खाने बहानामा होला पशुको बलि प्रथा पनि प्रचलित हुँदै आएको । नवदुर्गा शक्तिकी स्वरूप भनेर जसरी धर्मको मान्यता छ त्यसैगरी, शरीरको पनि आफ्नै धर्म छ । शरीरले काम गर्न पनि ऊर्जा र शक्ति चाहिन्छ । तर धेरै खाएर, मांसाहार खाएर, जे पनि खाएर शरीरमा शक्ति आउँदैन । धेरै र अभक्ष, अपाच्य र अस्वस्थ खानाले शरीरको शक्ति क्षीण हुन जान्छ । त्यसैले मानिसले के खाने, के नखाने, कति खाने, कहिले खाने यसको आफ्नै अनुशासन र नियम छ त्यो नै शरीरको धर्म हो । मानिसको शरीरको बनोट, प्रकृति, स्वभाव र पाचनप्रणाली मांसाहारका लागि बनेकै छैन।

मानिस किन बिरामी हुन्छ ? किन असहजताको अनुभूति गर्छ ? किनकि उसको खानपान शरीर सुहाउँदो भएन भने, प्रेम, हार्दिकता, प्राकृतिक रूपमा तयार भएको र अपनत्वले बनेको भोजन ग्रहण गर्न पाएन भने, स्वच्छ र प्रेमपूर्ण वातावरण पाएन भने मानिस बिरामी पर्छ । अनेक किसिमका भाइरल र कडा रोग लाग्नुको मुख्य कारण खानपान र वातावरण नै हो । किनकि खानपान र वातावरणले उसको मनस्थितिमा सिधै असर गर्छ । मनस्थिति शान्त र स्वस्थ भएन भने व्यक्ति प्रसन्न रहन सक्दैन । मनस्थिति शान्त नभएपछि क्रोध बढ्छ, तनाव उत्पन्न हुन्छ र  विचारहरू नकारात्मक हुन थाल्छन् । सबै कुरालाई सहज, शान्त र सकारात्मक बनाउन पर्वसँगै शरीरको धर्मलाई पनि ख्याल गर्नैपर्ने हुन्छ।

नवदुर्गा पूजा र आराधनाको अर्थ पशु बलि नभएर मानिसमा रहेको पशुत्व स्वभावलाई बलि गर्नु र नवदुर्गारूपी स्त्री शक्तिलाई सम्मान गर्नु हो । कुनै पनि धर्म र शास्त्रमा स्त्रीलाई निम्न कोटिमा राख्ने र निरीह पशुलाई बलि दिने कुरा उल्लेख भएको पाइँदैन । काली स्वरूप माताको पूजा गर्नुको अर्थ मानिसभित्र रहेको अन्धकाररूपी स्वभावलाई जानेर प्रकाशमय जीवन जिउने कलाको विकास गर्ने सन्देश दिन खोजिएको हो । समाजले महिलालाई धेरै विभेद गरेको देखिए पनि हिन्दू संस्कृतिले उच्च स्थानमा राखेको छ । महिलालाई हिन्दू संस्कारले जति अरु कुनै संस्कारले सम्मान गरेको पाइँदै ।

प्रवृत्ति बसाउने र पुरातनवादी सोचले महिला विभेदमा परेका हुन् । किनकि हिन्दु धर्म र शास्त्रमा महिलालाई शक्तिकी देवी दुर्गा, धनकी देवी लक्ष्मी र विद्याकी देवी सरस्वतीलाई मानेको छ । शक्ति, धन र विद्या सबैको प्रतीकात्मक स्वरूप महिला हुन् । जुन कुरा महिलाबाटै प्राप्त हुन्छ । पहिलो ज्ञान महिलाबाट प्राप्त हुन्छ । महिला प्रकृति हुन्, जुन निरन्तर चलायमन हुन्छिन् । परिवर्तनशील हुन्छिन् । पुरुष स्थिर हुन्छन् । स्थिर जातिलाई ज्ञान, सम्पत्ति, विद्या सबै कुरा प्रकृतिबाट प्राप्त हुन्छ । संस्कारले मात्र महिलालाई दिने र पुरुषलाई लिने बनाएको छ । शास्त्रको गहिरो अध्ययन र बुझाइमा कमजोरीका कारण कमजोर मान्यताले स्थान पाएका छन्, समाजमा।

दसैँका नाममा विभिन्न विकृति पनि आएका छन् । दसैँमा पर्वको महत्व बुझेर भन्दा पनि रमाइलो गर्ने निहुँमा विसंगति भित्रिएका छन् । आम्दानी कम हुनेले मनाउनै नसकिने गरी दसैँ महँगो हुन थालेको छ । दसैँ जुवा–तास खेल्ने, मद्यपान गर्ने, होहल्ला गर्ने पर्व बन्ने गर्छ कतिका लागि । पहिले पहिले जस्तो पिङ खेल्ने, व्रत बस्ने, देवी दुर्गाको महत्वको चर्चा गर्ने काम भन्दा किनमेल र तडकभडकले स्थान लिन थालेको छ । दसैँको समयमा दिनभरि रातभरि जुवातास खेलेर घरमा बासै नहुने पुरुषहरू पनि छन्।

पर्व आफ्ना लागि मात्र होइन, घरपरिवारका सदस्यलाई पनि रमाइलो गराउनुपर्छ भन्ने भावना खोइ ? नवरात्रिभरि साधना र आराधना गरेको प्रसाद स्वरूप दसौँ दिनको टीका, जमरा र आशीर्वादरूपी फल प्राप्त हुन्छ । त्यसैगरी नौ दिनसम्म ध्यानको साधना गर्न सक्ने हो भने हाम्रो अवचेतन मन प्रशिक्षित हुन्छ र प्रेम–आनन्दको अनुभूति स्वरूप प्रसाद प्राप्त हुन्छ । सामान्य पर्व मनाउन त धेरै कुराको अभ्यास आवश्यक हुन्छ भने जीवनलाई पर्वमय बनाउन ध्यानको अभ्यास र साधना चाहिँदैन त ? ध्यानको अभ्यासले दया, माया, प्रेम, करुणा, शान्ति, सम्मान भाव बढाउँछ र पूर्णताको अनुभव प्राप्त हुन्छ । शरीर र मनस्थिति सहज हुनेगरी, जीवनमा आनन्दको अनुभूति प्राप्त गर्दै जीवनप्रतिको प्रेम र आफ्नो सम्बन्धलाई सुमधुर राख्नु पर्वको मर्म हो।







यसमा तपाईको मत


अन्य समाचार

एन्ड्रोइडको नयाँ संस्करणको अपडेट पाउने  स्मार्टफोनहरू

एन्ड्रोइडको नयाँ संस्करणको अपडेट पाउने स्मार्टफोनहरू

यहाँ विभिन्न स्मार्टफोन निर्माताहरूको कुन कुन मोडलले एन्ड्रोइडको नयाँ संस्करणको अपडेट पाउने निश्चित भएको छ भन्ने कुराको जानकारी दिईएको छ

मेगा बैंकको क्यूआर कोडमा किराना व्यवसायीहरुलाई आकर्षक अफर

मेगा बैंकको क्यूआर कोडमा किराना व्यवसायीहरुलाई आकर्षक अफर

मेगा बैंक नेपाल लिमिटेडले किराना व्यवसायीहरुका लागी आकर्षक अफर ल्याएको छ । ...

यस्ता छन् सबैभन्दा कमजोर पासवर्डहरू

यस्ता छन् सबैभन्दा कमजोर पासवर्डहरू

यदि तपाईंले प्रयोग गर्ने पासवर्ड पनि यही सूचीमा भेटाउनु भयो भने चाडैं नै आफ्नो पासवर्ड परिवर्तन गर्नुहोस् ...

टिभिएसले ५ दिवसीय “सुपर सिजन फाइनान्स फेयर“ आयोजना गर्ने

टिभिएसले ५ दिवसीय “सुपर सिजन फाइनान्स फेयर“ आयोजना गर्ने

यही असार ४ गतेदेखि ८ गतेसम्म ५ दिनको लागि भृकुटीमण्डप, काठमाडौंमा संचालन हुने यो अत्यन्त आकर्षक मेलामा ग्राहकहरुले उत्कृष्ट फाइनान्स...

बर्जरको वेदरकोट लङ्गलाइफ

बर्जरको वेदरकोट लङ्गलाइफ

पियू र सिलिकन प्रविधि प्रयोग गरिएको यसले घामपानी छेक्ने १० वर्ष टिक्ने कम्पनीको दाबी रहेको छ । ...

मोबाइल मेलामा १ लाखको जीवन बीमा अफर

मोबाइल मेलामा १ लाखको जीवन बीमा अफर

हरेक मोबाइलको खरिदमा १ लाख रुपैंयासम्मको जीवन बीमा ...

Nepal Lok Star को मुख्य प्रायोजकमा IME

Nepal Lok Star को मुख्य प्रायोजकमा IME

विश्वव्यापीकरणको यस युगमा लोक संगीत युवा पुस्ताको समेत रुची भइरहेको आभास लोक संगीतका स्रष्टा आफैले गर्ने गरेका छन् । ...

टिभीमा पनि भाइरस ?

टिभीमा पनि भाइरस ?

सामसंगले हालै आफ्नो ट्वीटर अकाउन्टमा सामसंग टिभीमा भाइरस लाग्न नदिन के के गर्ने भन्ने कुराको जानकारी प्रदान गरेपछि टिभीमा पनि...