बोरा बोकेर खेल्न काठमाडौं

बुधबार, ०५ असोज २०७३, १४ : २१ सुरेन्द्र हमाल

बुवाको इच्छा छोराहरू पहलमान बनून् भन्ने थियो। त्यो छुट्टै युग थियो, जहाँ पहलमान र कुस्तीवाजको सामाजिक हैसियत बेग्लै हुन्थ्यो। त्यसैले छोराहरू हट्टाकट्टा र बलिया होऊन्, पहलमानी गरून् वा कुस्तीवाज बनून् भन्ने चाहना राख्नु स्वभाविक थियो । बुवा सदैव जेठो दाइ महेन्द्र ‘लल्ला’ र माइलो रणेन्द्र ‘भाइराजा’लाई पहलमानी र कुस्ती खेल्न हौस्याउनु हुन्थ्यो । सदरलाइनछेउ एकलैनीमा हलुवाईको पसल थियो । बुवाले उनलाई भन्नुभएको थियो, ‘यिनीहरू पहलमानी गरेर आउँदा जिउमा माटो देखियो भने सय ग्राम जलेबी र एक लिटर दुध खान दिनू । देखिएन भने केही नदिनू।’

घरबारीटोलमा पहलमानी र कुस्तीमा रमाउनेको संख्या धेरै थियो । त्यो लहरमा दाइहरू पनि डटेर लागे। भाइराजाको रुची अधिक थियो । उनी घरमा पनि अभ्यास गर्थे । म सधैं नजिक गएर उनले अभ्यास गरेको हेर्थेँ । देखासिकीबाट म आकर्षित भएँ । वास्तवमा उनकै प्रभाव ममा परेको हो । बाल्यकालमा मैले देखाएको अभिरुची दाइहरूले पछिसम्मै सुनाउँथे । घरमा दुईतीन वटा गाई थिए । घरको पछाडि गाईगोठ थियो । गोठबाहिर गाई बाँध्ने काठको किला गाडिएको थियो । दाइहरू मलाई त्यो किला उखेल्न भन्थे । नसके पनि म कोसिस गर्थे । तर उखेल्न भने कहिल्यै सकिनँ । भारोत्तोलनमा म सफल हुँदै जाँदा दाइहरू भन्थे झट्ट असम्भव देखिने त्यो काममा पनि मैले आँट गर्थे रे ।

घरबारीटोलमा पहलमानी र कुस्तीमा रमाउनेको संख्या धेरै थियो । त्यो लहरमा दाइहरू पनि डटेर लागे। भाइराजाको रुची अधिक थियो । उनी घरमा पनि अभ्यास गर्थे । म सधैं नजिक गएर उनले अभ्यास गरेको हेर्थेँ । देखासिकीबाट म आकर्षित भएँ ।

सानैदेखि मेरो जिउडाल सुगठित नै हो, तन्दुरुस्त । शरीर स्वस्थ राख्न सके मानिसको दिमाग पनि स्वस्थ हुन्छ भनिन्छ । दिमाग स्वस्थ भए मात्र राम्रो विचार जन्मिन्छ । त्यसैले स्वस्थ शरीर र दिमाग भएको मानिसले मात्र समाजलाई मार्गनिर्देश गर्न सक्छ, असल बाटोमा डोर्याउन सक्छ भन्ने सधै मेरो सोंचाइ रह्यो।

खेल प्रतियोगिताको माहौल भने खासै थिएन । छिटफुट जेजति हुन्थे काठमाडौमै हुन्थे । काठमाडौं बाहिरका युवा खेलकुदमा स्थापित हुने, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्पर्धामा सहभागी हुने कुरा सपनाझै थियो। राजधानीकेन्द्रित खेल गतिविधिले सपना देख्ने छुटसमेत नभएझै लाग्थ्यो । तर, घरबारी टोलले भने त्यो सपनाको संसार देख्ने रहर जगाएको थियो।

काठमाडौं त्यसै पनि बिरानो थियो । न जान सहज थियो, न त त्यहाँ कसैसँग पहुँच थियो । सडक खुलेकै थिएन । अन्तर्राष्ट्रिय खेल गतिविधिबाट पूर्ण रूपले बेखबर थियौं । बुवाको पहलमान देख्ने सपना पूरा गर्न र स्वस्थ रहने अभिलाषाले मात्र तानेको थियो ।

कुस्तीबाट भारोत्तोलन

सुरुका दिनमा कुस्ती निकै खेलियो । यो दुई जना प्रतिस्पर्धी आमुन्नेसामुन्ने भई एकले अर्कालाई पल्टाउने कौशल हो । चरण–चरणमा जसले विपक्षीलाई लडाएर ढाड भुईंमा छुवाउन सक्छ, उही विजेता हुन्छ । कुस्तीको आफ्नै पोशाक हुन्छ । तर, त्यतिबेलाको कुस्ती त कट्टु मात्र लगाएर खेल्नु पथ्र्यो । खाल्डो खनेर बनाइएको गोलाकार क्षेत्रमा खेल हुन्थ्यो । अहिलेको जस्तो आधुनिक हैन, म केही बर्ष परम्परागत कुस्तीमा रमाएँ । 

कुस्ती शारीरिक तन्दुरुस्तीको मापन गर्ने खेल कला पनि हो । अहिले पनि आधिकारिक खेलभन्दा पहलमानी मान्यताबाट पे्ररित खेल मानिन्छ । नेपालमा मल्लकालमा यो खेलको अति नै प्रचलन रहेको इतिहास छ । पुरानो शारीरिक अभ्यासको रूप हो । धार्मिक ग्रन्थ महाभारतमा पनि कुस्ती र पहलमानीका रोचक प्रसङ्ग छन् । विस्तारै आधुनिकीकरण भएको हो । माटोमा खेल्नुपर्ने र धुलाम्मे भई लडीबुडी गर्नुपर्ने भएकाले पनि हुनसक्छ, मलाई कुस्तीले धेरै समय रोकेर राखेन । त्यसको विकल्पमा मैले भारोत्तोलन रोजेँ । किनभने कुस्तीभन्दा यो अलि सफा खेल लाग्यो । कम्तिमा माटोमा लड्नु नपर्ने । हुन त दुवै खेल तागत प्रदर्शनका लागि हुन् । तर, शरीर बलिष्ठ बनाउनुपर्छ भन्ने चेत आइसक्दा शारीरिक अभ्यासका कृत्रिम सामग्री भित्रिइसकेका थिए । डम्बल, बेन्च प्रेसजस्ता सामान प्रयोग गरेर दाइहरू अभ्यास गर्थे । त्यो देखेर म पनि आकर्षित भएँ । भारोत्तोलनतर्फ आकर्षित हुनुको पछाडि पहलमानी स्वभाव र शारीरिक सुगठन प्रतिको रुची अर्को कारण थियो ।

२०३७ सालमा दोस्रो राष्ट्रिय भारोत्तोलन प्रतियोगिता नेपालगन्जमा आयोजना गरिएको थियो । मैले त्यहाँ राष्ट्रिय स्तरका खेलाडी र उनीहरूको उत्साह नजिकबाट नियाल्ने मौका पाएँ । अनि, त्यसैमा भविष्य देख्न र करिअर खोज्न थालेँ । वास्तवमा त्यही प्रतियोगिता हेरेरै म भारोत्तोलनलाई प्रमुख खेल बनाउने निर्णयमा पुगेको हुँ । त्यतिबेला मैले भलिबल, क्रिकेट र टेबलटेनिसको बाटो छाडेर भारोत्तोलनको राजमार्गमा आइपुगेको महसुस गरेको थिएँ । 

मेरो जीउडाल र फिटनेस देखेर अग्रज खेलाडीले प्रतियोगितामा भाग लिन हौस्याए । तर खेलका नियम र कौशल थिएन । स्न्याच र जर्क भनेकै बुझ्दैनथेँ त्यसैले हिम्मत गरिनँ ।

रहरै रहरमा म आवश्यक तौल उठाउन सक्ने भइसकेको थिएँ तर, बाँकेबाट खेल्ने मौका भने मनोज श्रेष्ठले पाए । उनी पनि मसँगै पहलमानी गर्थे । संयोग के परेछ भने, प्रतियोगिता हुनुभन्दा एकदुई दिन पहिले मनोज कर्णाली होटलमा पुगेका रहेछन् । त्यहाँ प्रतियोगिताका लागि आएका सामानहरू राखिएका थिए । उनको उत्सुकता देखेर आयोजकले प्रतियोगितामा सहभागी हुने बिषयमा सोधेछन्, उनले हुन्छ भनिदिएछन्। 

म पनि भारोत्तोलनको दर्शक बनेर प्रतियोगिता हेर्न गएको थिएँ । मेरो जीउडाल र फिटनेस देखेर अग्रज खेलाडीले प्रतियोगितामा भाग लिन हौस्याए । तर खेलका नियम र कौशल थिएन । स्न्याच र जर्क भनेकै बुझ्दैनथेँ त्यसैले हिम्मत गरिनँ । प्रतियोगितालगत्तै राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले भारोत्तोलनको प्रशिक्षकका रूपमा राजेन्द्र प्रधानलाई नेपालगन्ज पठायो । उनी १५ दिनका लागि आएका थिए । उनैबाट मैले पहिलो प्रशिक्षण लिएको हुँ । घरवारी टोलमा दीपेन्द्र स्पोट्स क्लब थियो । क्लबमा बडी बिल्डिङका सामग्री थिए। मैले त्यहाँ अभ्यास गर्न थालेँ । राजेन्द्र गुरु फर्केपछि पनि मैले प्रशिक्षणलाई निरन्तरता दिएँ र अर्को प्रतियोगिताको प्रतीक्षा गर्न थालेँ । 

० ० ० ० ०

नेपालगन्जबाट काठमाडौं जान दुई दिन लाग्थ्यो । धेरैले काठमाडौंलाई नेपाल भन्थे, नेपाल जाने भन्थे। पूर्वपश्चिम महेन्द्र राजमार्ग निर्माण हुँदै थियो । अरू सडक पनि खासै बनेका थिएनन् । त्यसैले काठमाडौं जान भारतीय बाटोको सहारा लिनुपथ्र्यो । पूर्वपश्चिम राजमार्गको पश्चिम खण्ड २०४२ सालपछि मात्र बनेको हो । विसं २०३८ सालमा प्रथम बृहत् राष्ट्रिय खेलकुद काठमाडौंमा हुने खबर आयो। भदौ २७ देखि असोज ४ गतेसम्म बृहत खेलकुद हुने भनिएको थियो । त्यसले नेपालगन्जसम्मै एकखालको तरङ्ग पैदा गरिदिएको थियो।

हामीलाई भने बृहत् राष्ट्रिय खेलकुदको अर्थ समेत थाहा थिएन । सबै खेलहरू एकै थलोमा हुने, ओलम्पिकजस्तै हुन्छ भन्ने सुनेको थिएँ । यसअघि हरेक खेलका आफ्नै प्रतियोगिता मात्र हुन्थे । बृहत् खेलकुदमा देशभरका सबै खेलका खेलाडीहरू जमघट हुँदै थिए । यसले हामी पनि रोमान्चित भयौँ । मैले टेबलटेनिस, क्रिकेट र भारोत्तोलन राष्ट्रिय प्रतियोगिताको अनुभव बटुलिसकेको थिएँ । प्रथम बृहत् राष्ट्रिय खेलकुदमा भारोत्तोलन खेलाडीको रूपमा भाग लिने मौका पाएँ । सो खेलकुद्मा १४ अञ्चलले भाग लिने व्यवस्था थियो । त्यो बेला अञ्चल खेलकुद विकास समितिले टिम तयार गर्दथ्यो।

केही दिनको तयारी गरेर हामी सीमावर्ती रूपैडिहा नाकाबाट भारत प्रवेश गरी बलरामपुर, बहनीहुँदै कृष्णनगर पुग्यौँ । कृष्णनगरबाट बुटवलवारिसम्म गाडी चल्थ्यो । तिनाउ नदीमा पुल थिएन । बस ट्रक वारपार गर्न सक्दैनथ्यो । यताबाट गएका गाडी यतै रोकिन्थ्यो । झोलुङ्गे पुलबाट नदी तर्नुपथ्र्यो।

हाम्रो टोलीले आफूलाई चाहिने चामल, दाल, तरकारी आफै लिएर गएको थियो । टिमको खानपिनको सम्पूर्ण बन्दोबस्तीसहित हिँड्दा पनि रत्तिभर दुःख अनुभूति भएन । निकै उत्साहित भएर बृहत् खेलकुद्मा भाग लिन गएका थियौँ । अरू बेला त खास त्यस्तो केही लाग्दैनथ्यो, नदी पार गर्ने बेलाचाहिँ चामलको बोरा कसले बोक्ने भन्ने पिरलो हुन्थ्यो । अग्रज दाइहरू भनिहाल्थे, ‘भारोत्तोलनवाला खेलाडी बलिया छन्, सुरेन्द्रहरूले बोक्छन् ।’

अग्रज दाइहरूको वचन काट्नु कल्पनाबाहिरको कुरा थियो । कसैले पनि नाइँ भन्ने आँट गर्दैनथ्यौं। अनुशासनको डोरीले यति कसिलोसँग बाँधेको थियो कि कोही फुस्किने सम्भावनै थिएन । अनि, चामलको बोरा म र मनोजले बोकेर नदी पार गरेर खस्यौली पुर्यौं। खस्यौलीदेखि नारायणघाटसम्म बस चल्थ्यो । नारायणी नदीमा पनि पुल थिएन । त्यहाँ पनि झोलुङ्गे पुलबाट नदी तरेपछि बल्ल सिधा काठमाडौंको बस फेला पथ्र्यो । ठाउँठाउँमा चामल बोक्दै झोलुङ्गे पुल तर्दै बल्लतल्ल काठमाडौं पुगियो ।

० ० ० ० ० ०

बृहत् राष्ट्रिय खेलकुद्को आयोजनासँगै नेपाली खेलकुदले नयाँ दिशा लिएको हो । खेलाडीहरू खेलको बिशिष्टीकरणतर्फ लागे । अर्थात् मेरो लागि भारोत्तोलन लक्ष्य बनिसकेको थियो । नेपाली खेलकुद विकासको आधारस्तम्भ भनेकै वास्तवमा बृहत् राष्ट्रिय खेलकुद नै हो ।

बृहत् राष्ट्रिय खेलकुद्को आयोजनासँगै नेपाली खेलकुदले नयाँ दिशा लिएको हो । खेलाडीहरू खेलको बिशिष्टीकरणतर्फ लागे । अर्थात् मेरो लागि भारोत्तोलन लक्ष्य बनिसकेको थियो । नेपाली खेलकुद विकासको आधारस्तम्भ भनेकै वास्तवमा बृहत् राष्ट्रिय खेलकुद नै हो । त्यसको सुरुवाती साक्षी बन्न पाएकोमा अहिले पनि मलाई खुशी लाग्छ, आफूलाई सौभाग्यशाली ठान्छु । अरू देशमा पहिल्यै यो अभ्यास थालिएको थियो, नेपालमा भने बल्ल सुरु हुँदै थियो ।  हक्की, निडर र सिर्जनशील क्षमताका धनी थिए, शरदचन्द्र शाह । उनैले त्यसको अगुवाई गरे । म जस्तै त्यो पुस्ताका अधिकांश नेपाली खेलकर्मीहरू उनलाई बृहत राष्ट्रिय खेलकुदका जन्मदाताका रूपमा सम्झिन्छन् । बृहत् प्रतियोगिताको आयोजनाले नेपाली खेलकुदमा ठुलो हलचल ल्याइदियो, एक प्रकारको क्रान्ति नै ल्यायो भन्दा पनि हुन्छ । त्यसको जगबाट अहिलेको अवस्थामा आएको हो नेपाली खेलकुद । तर विडम्बना प्रतियोगिता आरम्भको तीन दशकमा बृहत् खेलकुदका ६ वटा संस्करण मात्र हुन सके ।

ओलम्पिक खेलकुद, एशियाली खेलकुद र विश्वकप फुटबलजस्ता बृहत् प्रतियोगिताहरूले विश्वलाई एउटै मालामा जोड्दै थियो । त्यसको प्रभाव पनि कुनै न कुनै रूपमा नेपाली खेलकुदमा पर्ने नै भयो । नेपालमा पनि एकपछि अर्को नयाँ खेल भित्रिइरहेका थिए । त्यसले नेपाली खेलकुदको दायरा पनि फराकिलो बन्दै थियो । राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का तत्कालीन सदस्यसचिव शरदचन्द्र शाहको भूमिका महत्वपूर्ण रह्यो । उनले बृहत् खेलकुदको अवधारणा ल्याउनुमा उनको अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुदप्रतिको चासो र जानकारी पनि प्रमुख हो । अर्को रोचक कारण पनि चर्चामा थियो ।

स्वर्गीय राजा वीरेन्द्र बंगलादेशको भ्रमणमा थिए । त्यही बेला ढाकामा मिनी ओलम्पिक भइरहेको रहेछ । बंगलादेशको खेलकुद हेरेपछि राजा वीरेन्द्र निकै प्रभावित भएछन् । स्वदेश फर्किएपछि उनले शरदचन्द्रलाई दरबारमै बोलाएर नेपालमा पनि त्यस्तै बृहत् खेलकुद् प्रतियोगिता आयोजना गर्न निर्देशन दिएछन् । शरदचन्द्र संभवतः यस्तै अवसरको पर्खाइमा थिए । सक्रिय पनि उत्तिकै । कुनै योजना साेंचे पछि पूरा गरेरै छाड्ने स्वभावका थिए । राजा वीरेन्द्रको निर्देशनपछि उनले तत्कालै तयारी थाले । राखेप बोर्ड बैठक बोलाई निर्णय गराए, अनि आफै पनि जुटे । 

खेल पूर्वाधार थिएनन् । खेलकुदका पदाधिकारीहरु समेत बृहत् स्पर्धाबारे अनभिज्ञ थिए । हरेक प्रतिस्पर्धाहरू नौला थिए । अन्यौल किन पनि थियो भने प्रतियोगिता पहिलोपल्ट हुँदै थियो । अनि खेलको व्यवस्थापन र अनुभव पहिलो थियो । तर खेल पदाधिकारीहरुको रातदिनको मेहनत, धैर्य र साहसले सो प्रतियोगिता नेपाली खेलकुद इतिहासकै कोशेढुङ्गा बन्न पुग्यो ।

२०३८ साल भदौ २७ गते एउटा भव्य समारोहबिच राजा वीरेन्द्रले बृहत् खेलकुद्को उद्घाटन गरे । त्यो साँच्चै भव्य थियो । देख्नेसुन्नेहरू भन्थे, २०३१  सालमा वीरेन्द्रको शुभराज्याभिषेकमा दशरथ रङ्गशालामा गरिएको छात्रछात्राहरूकोे प्रस्तुतिमा भव्य सहभागिता थियो रे । त्यसबाहेक नेपालमा फुटबल प्रतियोगितामा धेरै दर्शक जुट्थे । तर यसपटक भने झण्डै १५ सय खेलाडी र दर्शकको भीडको व्यवस्थापन थामिनसक्नु थियो । तर सदस्यसचिव शाहको कार्यकुशलताले यो सबै सहज ढङ्गले अघि बढ्यो । 

छात्रछात्राको प्रस्तुति, परम्परागत सांस्कृतिक झाँकीहरूले दशरथ रङ्गशाला रङ्गीविरङ्गी भएको थियो । नेपाली खेल इतिहासमा पहिलोपल्ट १५ सय खेलाडीले मार्चपास गरेका थिए । विभिन्न १६ खेल खेलाइएका थिए । तीमध्ये ७ खेल भर्खर भित्रिएका थिए । नौ वटा भने एशियाली प्रतियोगितामा समावेश हुने खेल थिए । खेलमा विभिन्न अञ्चलका खेलाडीले २ सय २६ पदकका लागि सङ्घर्ष गरेका थिए ।

नौला खेलहरूप्रति दर्शकको आकर्षण र चासो धेरै थियो । प्रशस्त अभ्यास वा जानकारीविना भित्रिएको खेल दर्शकले नरुचाउलान् कि भन्ने अर्को चिन्ता थियो । अरू सबै राम्रै थियो । तर नेपाली माँैलिक परम्पराको डन्डीबियो खेल स्पर्धामा नराखिएको भन्दै राखेप नेतृत्वको आलोचना भएको थियो ।

प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न सरकारले ८ लाख ७६ हजार रूपैयाँ बजेट निकासा गरेको थियो । त्यति धेरै बजेट खेलकुदमा खर्चिनुको अर्थ नहुने भन्दै एकथरिबाट आलोचना पनि गरियो । तत्कालीन अधिराजकुमार धीरेन्द्र शाह राखेपको संरक्षक थिए । राजपरिवारको साथ खेलकुदमा थियो । त्यसैले खुलेर कसैले बिरोध भने गरेनन् । त्यसैले, प्रतियोगिता विना कुनै बाधाव्यवधान सम्पन्न भयो । समापन समारोहमा खेलाडीलाई हौसला साथै पुरस्कार र पदक प्रदान गर्न पनि राजा वीरेन्द्र आफै सरिक थिए ।

(किर्तिमानी खेलाडी सुरेन्द्र हमालको आत्मकथा ओलम्पियनको पुस्तक अंशबाट) 

 

 







यसमा तपाईको मत


अन्य समाचार

कस्तो भ्याक्युम क्लिनर किन्ने ? -  भ्याक्युम क्लिनर खरिद गाइड

कस्तो भ्याक्युम क्लिनर किन्ने ? - भ्याक्युम क्लिनर खरिद गाइड

भ्याक्युम क्लिनर किन्दा के के हेरेर किन्ने ? कस्तो किन्ने ? ...

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक बिच सम्झौता

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक बिच सम्झौता

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक बिच सम्झौता ...

अब कोरियन प्रबिधिको भुकम्प प्रतिरोधी सस्तो घर, ६० बर्ष टिकाउ

अब कोरियन प्रबिधिको भुकम्प प्रतिरोधी सस्तो घर, ६० बर्ष टिकाउ

फेब्रिकेटेड भवन निर्माण सम्बन्धि सामान उत्पादन गर्ने कम्पनीले यसै उत्पादन शुरु गरेको हो ...

ढुङ्गा माटोको घरलाई कसरी भुकम्प प्रतिरोधी बनाउने?

ढुङ्गा माटोको घरलाई कसरी भुकम्प प्रतिरोधी बनाउने?

घरको के को बनाउने भन्दा पनि घर बनाऊँदा के कस्तो कुरामा ध्यान दिनु भन्ने कुरा बढि महत्वपुर्ण हुन्छ । विधि...

डाबर नेपालको  रियल मिक्स्ड फ्रुट मसला

डाबर नेपालको रियल मिक्स्ड फ्रुट मसला

फ्रुट जुसको बजारमा आफ्नो बर्चस्व कायम गर्न सफल रियलले उपभोक्ताहरुलाई अझ बढी छनौट प्रदान गर्न चटपटा र स्पाइसी मसला स्वादका...

इटहरीमा अग्नि ग्रुपको विक्री कक्ष

इटहरीमा अग्नि ग्रुपको विक्री कक्ष

अग्नि ग्रुप अन्तर्गतको बालाजु अटो वक्र्स प्रा.लि.ले इटहरीमा महिन्द्रा गाडीहरुको लागि आधिकारिक सर्भिस सेन्टर स्थापना गरेको छ । नयाँ स्थापना...

हुवावे माथि गुगलको प्रतिबन्ध - हुवावेका स्मार्टफोनमा गुगलका एप्सहरू नचल्ने

हुवावे माथि गुगलको प्रतिबन्ध - हुवावेका स्मार्टफोनमा गुगलका एप्सहरू नचल्ने

यस अन्तर्गत प्लेस्टोर, जिमेल, गुगल म्याप्स, युट्युब र अन्य सम्पूर्ण गुगलका सेवाहरू पर्छन् ...

ज्वेलरी एक्सपोको रौनक ( भिडियो )

ज्वेलरी एक्सपोको रौनक ( भिडियो )

नेपाली आभुषण तथा मौलिक हस्तकलालाई बिश्वसामु उजागर गरि अन्तर्रा्ष्ट्रिय क्षेत्रमा निर्यात तथा प्रवद्र्धन गर्नुका साथै राजश्व अभिवृद्धि गर्ने अभिप्रायका साथ...