शान्ति दिवस र विश्व शान्ति

बुधबार, ०५ असोज २०७३, ०७ : ५९ टिकाराम पाेखरेल

0


आज सेप्टेम्बर २१ । ३५ औँ अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवस । सन् १९८१ मा संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाले आह्वान गरेअनुरूप सन् १९८२ देखि यो दिवस मनाउन सुरु गरिएको हो । सन् २००१ सम्म सेप्टेम्बरको तेस्रो मंगलबार मनाइँदै आएको यो दिवस २००२ देखि सेप्टेम्बर २१ मा मनाउन थालिएको छ । यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसको नारा ‘दिगो विकासका लक्ष्य :  शान्तिका मूलभूत आधार’ भन्ने छ । संसारका सबै देश र जनतामा शान्तिको कामनासहित यो दिवस प्रारम्भ भएको हो । नेपालमा यो दिवस २०६५ देखि मनाउन सुरु गरिएको हो । देशमा १० वर्षसम्म चलेको सशस्त्र द्वन्द्वको विश्रामसँगै २०६३ मंसिर ५ मा भएको विस्तृत शान्ति सम्झौताको भावना र मर्मलाई आत्मसात गर्दै नेपालले पछिल्लो समय यो दिवसलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ ।  

कुनै पनि देशको विकासको मूल आधार शान्ति हो । विकासको मूल आधार मात्र नभएर शान्ति मानव जातिको अमूल्य अधिकार पनि हो । शान्तिको अधिकार भनेको युद्धविरुद्धको अधिकार हो । युद्ध, हिंसा, हुलदंगा र सबै प्रकारका अशान्तिबाट स्वतन्त्र र मुक्त रहन पाउनु नै शान्तिको अधिकार हो । दोस्रो विश्वयुद्धपश्चात् १९४५ मा जारी संयुक्त राष्ट्र संघको बडापत्रको प्रमुख उद्देश्य नै ‘युद्ध रोकी शान्ति स्थापना गर्नु’ भन्ने छ । मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्र, १९४८ को प्रस्तावनामा नै ‘अधिकारहरुको मान्यता नै न्याय र शान्तिको स्थापना गर्नु रहेको’ भनी शान्तिलाई जोड दिइएको छ । विभिन्न देशमा भएका आमनरसंहारकारी युद्धपश्चात् अपराधीलाई कारबाही गर्न भनी गठन हुने गरेका अस्थायी ट्राइबुनलहरुको उद्देश्य पनि शान्ति स्थापना गर्नु नै रहने गरेको पाइएको छ ।

आज शान्तिको अधिकार अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको अभिन्न अंग बनेको छ । सबै मानव अधिकारहरु शान्तिपूर्ण अवस्थामा मात्र उपभोग गर्न पाउने हुँदा शान्तिको अधिकार अरु अधिकारको तुलनामा बढी महत्वपूर्ण हुन्छ । संयुक्त राष्ट्र संघले बेलाबेलामा शान्ति र अरु विषयगत अधिकारलाई सँगै जोडेर घोषणापत्रहरु जारी गर्दै आएको छ । पछिल्लो पटक जारी गरिएको शान्तिको अधिकारसम्बन्धी घोषणापत्र, १९८४ मा जनताको शान्तिपूर्ण अधिकारको रक्षा गर्नु राज्यको कर्तव्य हुने, जनतालाई शान्तिको अधिकार हुने र विवादको समाधान शान्तिपूर्ण तरिकाबाट गर्नुपर्ने कुरा उल्लेख छ । यो घोषणापत्रले शान्तिलाई यस धर्तीका बासिन्दाको महत्वपूर्ण र पवित्र अधिकारका रूपमा चित्रण गरेको छ ।
संयुक्त राष्ट्र संघका अलावा अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस जस्ता संस्थाहरुले पनि शान्तिका लागि कार्य गरिरहेका छन् । गैरसरकारी संस्थाका रूपमा विश्व शान्ति परिषद्लगायतका थुप्रै संस्था कार्यरत छन् । तर आज विश्वमा शान्तिका लागि जति धनराशि खर्च गरिँदैछ त्योभन्दा कैयौँ गुना बढी सशस्त्रको होडबाजी, आणविक अस्त्र परीक्षण युद्धमा खर्च भइरहेको छ । यसले गर्दा विश्वमा शान्ति स्थापनामा भएका प्रयासहरुमा चुनौती थपिइरहेको छ ।
विश्वमा हिंसा न्यूनीकरण हुन नसक्नुको मुख्य कारण हिंसा हुनुका कारणहरुको सम्बोधन हुन नसक्नु हो । आज अशान्ति रोक्ने जे÷जति प्रयास भएका छन् ती हिंसालाई बलका भरमा रोक्नेतर्फ मात्र केन्द्रित छन् । हिंसा हुनका कारणहरुको सम्बोधनतर्फ विश्वको ध्यान केन्द्रित भएको छैन । शान्ति, अहिंसा, मानव अधिकार र लोकतन्त्र एकापसमा पृथक रहन नसक्ने भएकाले मानव अधिकार र प्रजातन्त्रको जगमा नै शान्ति स्थापना हुन्छ भन्ने कुरामा अझै पनि सरकारहरुको ध्यान पुगेको छैन । अहिले पनि विश्वको ठूलो शक्ति हिंसा दबाएर शान्ति स्थापना हुन्छ भन्नेमा विश्वास राख्छ ।
नेपाल जस्तो सशस्त्र द्वन्द्व भइसकेको देशमा पुनः द्वन्द्व नहोस् र शान्ति नखल्बलियोस् भन्नका लागि पनि शान्तिको बहस बढी औचित्यपूर्ण हुन्छ । नेपालको सशस्त्र द्वन्द्वको कारण, प्रकृति र प्रभावहरु तथा यसको समाधानका लागि अपनाइएका उपाय मौलिक प्रकृतिको रहेकाले द्वन्द्वपछिको शान्ति स्थापनामा नेपालको शान्ति प्रक्रिया विश्वकै लागि चासो, चर्चा, अनुसन्धान, अध्ययनको विषय बन्नुका साथै अनुकरणीय पनि छ । वर्तमान सन्दर्भमा नेपालले विश्व शान्ति स्थापनामा समेत योगदान गर्न सक्ने अवस्था छ । तर यति हुँदाहुँदै पनि नेपालमा १७ हजार जनाको ज्यान जाने गरी भएको हिंसात्मक द्वन्द्वको असर अझैँ बाँकी छ ।

अहिले पनि न त शान्तिविरुद्धको अपराधका आरोपीलाई कानुनी कारबाहीको दायरामा ल्याउन र पीडितलाई परिपूरण दिन सकिएको छ न हिंसा हुनुका कारणहरुको सम्बोधनतिर कसैको ध्यान जान सकेको छ । मानिस एकातिर शान्ति चाहन्छ भने अर्कातिर हिंसा गर्छ । एउटै मानिसभित्र पनि शान्ति र हिंस्रक दुवै गुण हुन्छन् । द्वैधात्मक गुण भएको मानवलाई वातावरणले जता आकर्षित गर्छ ऊ त्यसैतर्फ मोडिन्छ । थुप्रै शान्तिप्रेमी युवा १० वर्षे द्वन्द्वमा हतियार बोक्न पुग्नु यसैको उदाहरण हो ।

संसार नै अहिले हिंसा र शान्तिको दोसाँधमा छ । एकातिर शान्तिको चाहना छ अर्कातिर हिंसाको स्थिति छ । हिंसा र शान्ति दुवै शक्ति हुन् । हिंसाको शक्तिलाई कम गर्न र शान्तिको शक्तिलाई प्रबद्र्धन गर्न विश्व नै लागिपरेको छ । तर सार्थक हुन सकिरहेको छैन । संसार सोचाइ एउटा र अवस्था अर्कोको स्थितिमा छ । शान्ति चाहने तर व्यवहारमा हिंसा गर्ने प्रवृत्ति पनि अन्त्य हुन सकेको छैन । ‘मुखमा राम राम बगलीमा छुरा’ को व्यवहारले नै विश्व शान्तिमा चुनौती खडा गरेको छ ।

वर्तमान विश्वमा शान्ति अन्तर्राष्ट्रिय एजेन्डा बनेको छ । मानसिको रंग, रहनसहन, भाषा, संस्कृति, धर्म, नागरिकता, विचार, इच्छा फरक हुन सक्तछ तर विश्वकल्याणका लागि शान्तिको एजेन्डा साझा हुुनुपर्छ भन्ने मान्यता विकास भएको छ । मान्छेले मान्छेलाई घृणा गर्ने र हिंसात्मक गतिविधि गर्ने काम शोभनीय नहुने पाठ मान्छेले मान्छेलाई सिकाउनुपर्ने स्थिति छ ।  

विश्वव्यापीकरणले गर्दा एक ठाउँ वा देशको हिंसाको असर विश्वमा नै पर्ने भएकाले पनि आज विश्वको ध्यान हिंसाको न्यूनीकरण र शान्ति स्थापनामा केन्द्रित छ । राष्ट्र संघ, विश्व समुदाय, गैरसरकारी संस्थाहरु यसमा लागिपरेका छन् तर सम्पूर्ण विश्वले शान्ति स्थापनाको प्रयास गर्दागर्दै पनि विश्वमा अपेक्षाकृत शान्ति हुन सकेको छैन । प्रथम र दोस्रो विश्व युद्धको विभीषिका पुनः नदोरियोस् भनी संयुक्त राष्ट्र संघको स्थापना भए पनि अझै तेस्रो विश्वयुद्धको सम्भावना टरेको छैन । विश्वका महाशक्ति राष्ट्रबीच अहिले पनि अघोषित युद्ध जारी छ । सीमा विवाद कायम छन् । कतिपय मुलुकमा आन्तरिक सत्ता संघर्ष चलिरहेका छन् । आणविक अस्त्र परीक्षणको होडबाजीले विश्व शान्तिलाई चुनौती दिइरहेको छ । आतंकवादले पनि विश्वलाई आतंकित बनाइराखेको छ ।

युद्ध शान्तिका लागि सबैभन्दा ठूलो सत्रु र अवरोध हो । हिंसाको आरम्भ नहुनु र अन्त्य हुुनुबाट नै शान्तिको सुरुवात हुन्छ । न्यायको उपस्थिति र सामाजिक न्यायको प्रत्याभूति शान्तिका लागि आवश्यक छ । महात्मा गान्धी भन्नुहुन्छ– ‘शान्तितर्फ कुनै मार्ग छैन, अपितु शान्ति नै मार्ग हो ।’ भनाइको तात्पर्य शान्ति कुनै अलौकिक शाक्तिको उपहार होइन । अनि यो धनी मुलुकले गरिब मुलुकमाथि दिने सहायता पनि होइन । न त विदेशी सहायताका नाममा आएका पैसाले शान्ति किन्न पाइने हो ।

शान्ति भनेको त संस्कृति हो, शान्ति खोज्न अन्त जानुपर्दैन । शान्ति मानवको मनमस्तिष्कमा हुनुपर्छ । त्यसैले हरेक मानवले मनमस्तिष्कबाट हिंसा हटाइ शान्तिलाई स्थान दिन सकेमात्र समाजमा शान्ति स्थापना हुन्छ । मानव मस्तिष्कमा यो वातावरण निर्माण गर्ने दायित्व राज्यको हुन्छ । मानव अधिकारको सम्मानबाट शान्ति स्थापना हुन्छ र उल्लंघनबाट नै शान्ति खल्बलिन्छ भन्ने मूल मन्त्रलाई राज्यले आत्मसात गर्न सके समाजमा शान्ति स्थापना हुन्छ । समाजमा शान्ति स्थापना हुन सकेमा नै अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसको सार्थकता हुन्छ ।

 








यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

आजबाट iOS १२ रिलिज हुँदै

आजबाट iOS १२ रिलिज हुँदै

iOS १२ सेप्टेम्बर १७ मा रिलिज हुने कुरा एप्पलले आफ्नो किनोटमा घोषणा गरेको थियो | ...

कुन प्रोसेसर भएको ल्यापटप किन्ने ?

कुन प्रोसेसर भएको ल्यापटप किन्ने ?

ल्यापटप खरिद गर्न कुनै पसल जानुभयो भने तपाईंलाई सबैभन्दा पहिलो प्रश्न ‘कुन प्रोसेसर भएको ?’ भनेर नै सोधिने छ ।

एप्पल आइफोनका ३ नयाँ मोडलहरु

एप्पल आइफोनका ३ नयाँ मोडलहरु

एप्पलले यस वर्ष तीन वटा नयाँ आइफोनका मोडलहरु रिलिज गर्ने भएको छ - आइफोन XS आइफोन XS MAX र आइफोन...

२०१८ का स्मार्टफोनमा भएका उत्कृष्ट क्यामरा फिचरहरु

२०१८ का स्मार्टफोनमा भएका उत्कृष्ट क्यामरा फिचरहरु

क्रमागत रुपमा विकास हुदैँ स्मार्टफोनका क्यामराहरु अहिले पहिलेको भन्दा धेरै उन्नत र सक्षम भएका छन् ...

पुराना घरलाई भूकम्प प्रतिरोधी कसरी बनाउने ?

पुराना घरलाई भूकम्प प्रतिरोधी कसरी बनाउने ?

बनिसकेका घर लगायत पुराना घरहरुलाई नयाँ प्रविधि र विशेषताहरु थप्ने प्रक्रियालाई रेट्रोफिटिंग भनिन्छ। ...

फ्रिज किन्दा ख्याल गर्नुपर्ने कुराहरु

फ्रिज किन्दा ख्याल गर्नुपर्ने कुराहरु

बजारमा दशौं ब्राण्डले उत्पादन गर्ने सयौं मोडलका फ्रिजहरु उपलब्ध हुने भएकाले फ्रिज सम्बन्धि न्यून ज्ञान भएकालाई फ्रिज खरिद गर्न गाह्रो...

नेपाली बजारका लागि पहिलो जीप : जीप कम्पास

नेपाली बजारका लागि पहिलो जीप : जीप कम्पास

ढिलै भएपनि नेपालमा पहिलो पटक जीपका गाडीहरु आधिकारिक रुपमा आउने भएको छ । नेपालका लागि रिलिज हुने सबैभन्दा पहिलो जीपको...

महँगो भएपनि 4K टिभी नै किन्ने त ?

महँगो भएपनि 4K टिभी नै किन्ने त ?

टिभी वा मनिटर खरिद आज भोलि धेरै सुनिने कुरा हो – 4K । टिभी र मनिटरमा 4K को ट्याग यसको...