श्रद्धा कि श्राद्ध?

मङ्गलबार, १६ असोज २०७५, ०९ : ५८ डा. नम्रता पाण्डे

जुन कार्य श्रद्धाले गरिन्छ, त्यो श्राद्ध हो । हिन्दु धर्मको मान्यताअनुसार असोज महिनाको कृष्ण पक्षबाट औँसीसम्म आफ्ना पितृहरूको सम्मान स्वरूप सोह्र श्राद्ध गर्ने परम्परा चलिआएको छ । एक वर्षमा हुने बाह्र महिनाको मध्यमा पर्ने भदौ–असोज महिनाको १५ दिनलाई पितृ पक्षका रूपमा मनाउने प्रचलनको आफ्नै मान्यता छ । सूर्य पनि आफ्नो पहिलो राशी मेषबाट भ्रमण सुरु गरेर छैटौँ राशी कन्यामा पुग्दाको बखत सोह्र श्राद्ध पर्ने हुँदा वर्षको मध्य भागमा पर्नु र ग्रहको आधारमा पनि मध्यमा पर्नुले मानिसको शरीर र महत्वसँगै यसको महत्व छ । शास्त्रअनुसार पनि मानिसलाई सिधा भएर उभिनका लागि हड्डी (ब्याक बोन) बलियो हुनुपर्छ जुन शरीरको मध्य भागमा नै हुन्छ । जसको सहाराले हाम्रो शरीरको पहिचान दिन्छ । त्यसैगरी, हाम्रा पूर्वज, पितृहरूको सहारा र सहयोगले हाम्रो जीवनको पहिचान मिलेको हुनाले उनीहरूको श्रद्धास्वरूप वर्षको मध्यमा सोह्र श्राद्धका रूपमा चलिआएको हो भन्ने गरिन्छ । हाम्रा वंशज हाम्रा पारिवारिक पहिचान भएकाले उनीहरूको सम्मान र श्रद्धास्वरूप श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्ने र स्मरण गर्ने एउटा शुभ अवसर पनि हो श्राद्ध।

त्यसैगरी, हिन्दू धर्मले बताउँछ कि मानव जीवनमा ३ किसिमका ऋण हुन्छन्, देवऋण, ऋषिऋण र पितृऋण । यी ३ मध्ये पितृऋण सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छ र पितृ ऋणबाट मुक्ति पाउनका लागि श्राद्ध गर्ने प्रचलन चलेको मानिन्छ । श्राद्धको अघिल्लो दिन एकछाकी बसेर घर सफाइ, पात खुटेर दुना टपरी गाँस्ने र शुद्ध खाएर भोलिपल्टको श्राद्धका लागि तयारी गर्ने गरिन्छ । श्राद्धको दिन पितृहरूलाई सम्झना गर्नु, पूजा गर्नु, पिण्ड दान गर्नु, तर्पण दिनु, पितृहरूलाई मन पर्ने किसिमका थरीथरीका भोजन तयार गरेर ब्राह्मण एवं आफन्तलाई खुवाउनु र दान दक्षिणा दिनु र पितृबाट आशीर्वाद लिनु यसका प्रमुख विधि हुन् । तापनि, सक्नेले आफ्नो गच्छे र सुविधाअनुसार सामान्य तरिकाले पितृ स्मरण गरे पनि आशीर्वाद मिल्छ भनेर उल्लेख गरिएको पाइन्छ । अवश्य पनि शरीर छुटिसकेका पितृहरूले हामीले बनाएको भोजन सिधै ग्रहण गर्न पाउँछन्, पाउँदैनन् । यो मान्यता आफ्नै ठाउँमा छ तर हाम्रो भावपूर्ण स्मरण र श्रद्धाञ्जली भयो भने अवश्य प्राप्त गर्नेछन्।हिन्दूधर्ममा पितृ पूजा सबैभन्दा महत्वपूर्ण र पितृको उद्धार गर्ने छोरा हुन्, त्यसैले छोरा चाहिन्छ भनेर व्याख्या छ । तर, सन्तान सन्तान नै हुन् छोरा र छोरीमा भेद गर्नुको कुनै तुक छैन । जन्मदाता मातापिता र वंशजको मृत्यु उपरान्त उनीहरूलाई बिर्सन नपरोस् भन्ने हेतुले श्राद्ध गर्ने विशेष विधान बनेको होला भन्ने मान्यता सबैको छ । आफ्ना तीन पुस्ताले यो कार्य गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता पनि छ । पितृहरूलाई खुसी पार्नु नै पितृ ऋणबाट मुक्ति, पापबाट मुक्ति र जीवनमा मोक्ष पाउने भएकाले श्राद्ध महत्वपूर्ण पुण्य कर्म हो भनेर विश्वास गरिँदै आइएको छ।

परम्परा र मान्यता जे भए पनि आफ्ना पुर्खाहरूले हामीमाथि गरेको योगदानको कदर गर्दै उहाँहरूप्रति अहोभाव व्यक्त गर्नु हामी सबैको कर्तव्य मात्र नभई स्वभाव नै बन्नुपर्छ । हाम्रा पितृहरूको योगदान, प्रेम र आशीर्वादस्वरूप हामी आज यो स्थानमा रहन सकेको तथ्य कसैले भुल्नुहुन्न। ओशो भन्नुहुन्छ, ‘तिमीलाई तिम्रो दाइले मनी ट्रान्सफरमार्फत अमेरिकाबाट डलर पठाए भने नेपालमा डलर नै प्राप्त गर्दैनौ । अमेरिकाबाट तिम्रो नाममा पैसा आएको खबर तिमीलाई दिइन्छ । त्यो डलरलाई यहाँको एजेन्सीले रुपियाँमा रूपान्तरण गर्छ र तिमीलाई दिन्छ । त्यसैगरी तिमीले तिम्रा पितृलाई गर्ने श्रद्धासुमन कर्महरू अस्तित्वको माध्यमबाट पितृसम्म पुग्छ । तिमीले पठाउने भनेको खबर हो त्यो खबर ध्यानबाट स्मरण गरेर पनि पठाउन सक्छौ । ध्यानले स्वयं तिमीलाई जागृत त गराउँछ नै, तिम्रा पितृहरूप्रति अरू सजग र अहोभावले भरिन्छौ । तिमी कुनै ध्यान उत्सवद्वारा पनि आफ्ना पितृहरूको स्मरण गर्न सक्छौ । परोपकारका कामबाट पनि पितृ ऋण तिर्न सक्छौ । जुनसुकै पुण्य र परोपकारका काम तिमीले गर्छौ त्यो तिम्रा पितृसमक्ष भावद्वारा पुग्नेछ । पुराना मान्यता र प्रचलन अँगाल्नु कुनै हानि नहोला तर स्वयंको रूपान्तरणका लागि मान्यताभन्दा उचित कर्मलाई अँगाल्नु अधिक राम्रो हुनेछ।’

आफ्ना पितृहरूको योगदान कसैले भुल्नु हुँदैन र भुल्न पनि सक्दैन तर त्यसलाई अभिव्यक्ति गर्ने क्रममा नयाँ आयामले सोच्दा पनि फरक पर्दैन । हामीले गर्ने पुरातन प्रचलन र विधिले हामीमा सकारात्मक सोच, पुण्य कर्मको प्रेरणा, शान्त शुद्ध चित्त, आनन्दित जीवन मिलेको छ कि छैन त्यो महत्वपूर्ण कुरा हो । कर्मकाण्डमा हामीले गर्ने खर्च कहीँ अशक्त र असहायका लागि काम आउन सक्छ कि त्यो पनि सोचनीय छ । कर्मकाण्डस्वरूप बनाइने असामान्य भोजन, चाहिनेभन्दा बढी तडकभडक र देखासिकी बढ्दै नजाओस् भन्नेतिर पनि त्यत्तिकै सजग हुनुपर्ने जरुरी छ । बाहिरी शुद्धता र सफाइको महत्व त छँदै छ, आन्तरिक सफाइ, शुद्ध चित्त र भित्रैबाट परोपकारी भाव जागृत हुनु पनि त्यति नै जरुरी छ । पितृको स्मरणका लागि गरिने कर्म पितृले प्रत्यक्ष देखेका हुँदैनन् तर हामीमा कर्ताभाव बढी नै जागेको हुन सक्छ । हामीले गर्ने दान–पुण्यका काम देखावटी हुनु जरुरी नै छैन । श्रद्धा र प्रेम भित्र हृदयबाट जागृत हुनुपर्छ र त्यो सबै प्राणीप्रति हुनुपर्छ ।  पितृको आशीर्वाद सधैँ बर्सन्छ, जबसम्म हाम्रो आचरण सही र हाम्रो मार्ग सत्यमा हुन्छ । पितृ ऋण तब तिर्न सक्छौँ हामी जब उहाँको हामीप्रतिको चाहना असल व्यक्ति भएर समाज हितमा काम गर्न सक्छौँ र स्वयं शान्त र आनन्दित जीवन जिउन सक्छौँ । हामीले असत्य कर्म गरेर कमाएको सम्पत्तिको दान र असत्यको मार्गमा हिँडेको मनले पितृहरू अवश्य खुसी हुन सक्दैनन् । हाम्रो सही कर्म, सही विचार र सही मार्ग नै पितृ खुसी राख्ने माध्यम हो । स्वयं आनन्दित हुनु र अरूलाई आनन्दित हुने मार्ग प्रशस्त गर्नु पितृ ऋण तिर्ने सर्वोत्तम उपाय हुन सक्छ।








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

टाटा मोटर्सको सोरुममा विन्टर ब्लेसिङ

टाटा मोटर्सको सोरुममा विन्टर ब्लेसिङ

नेपालका लागि टाटा मोटर्सको एकमात्र अधिकारिक वितरक, सिप्रदी ट्रेडिङले विन्टर ब्लेसिङ कार्यक्रम आयोजना गर्ने भएको छ । ...

सेन्सेई ब्रान्डको लोकप्रियता बढ्दो

सेन्सेई ब्रान्डको लोकप्रियता बढ्दो

नेपाली बजारमा सेन्सेई ब्रान्डका घरायसी सामग्रीको लोकप्रियता बढेको छ । ...

२५ जिल्लामा टेलिकमको एफटिटिएच सेवा

२५ जिल्लामा टेलिकमको एफटिटिएच सेवा

नेपाल टेलिकमले देशभरका २५ जिल्लामा तीव्र गतिको डाटा र भ्वाइस सेवासमेत चलाउन मिल्ने एफटिटिएच अर्थात फाइबर टु द होम सेवा...

होन्डाको नयाँ सोरुम भैरहवामा

होन्डाको नयाँ सोरुम भैरहवामा

होन्डा मोटरसाइकल, स्कुटर तथा गाडीका लागि नेपालको एक मात्र अधिकृत बिक्रेता स्याकार ट्रेडिङ कम्पनी प्रालिले भैरहवामा नयाँ सोरुम सञ्चालनमा ल्याएको...

सिटिजन्स–टेस्ला डायग्नोस्टिक क्लिनिकबीच सम्झौता

सिटिजन्स–टेस्ला डायग्नोस्टिक क्लिनिकबीच सम्झौता

सिटिजन्स बैंक र टेस्ला डायग्नोस्टिक क्लिनिकबीच हस्पिटलको सेवा शुल्कमा छुट दिने सम्झौता भएको छ । ...

एनसेलद्वारा दुई विजयी ग्राहकलाई नगद पुरस्कार हस्तान्तरण

एनसेलद्वारा दुई विजयी ग्राहकलाई नगद पुरस्कार हस्तान्तरण

एनसेल प्राईभेट लिमिटेडले ‘रिचार्जमा चमत्कार’ योजना अन्तर्गत सिराहाका आशिष राउत र धादिङ्की नानी मैयाँ थापालाई जनही रु २ लाख नगद...

डिबेन्चर निष्काशन तथा बिक्री प्रबन्धकमा नियुक्त

डिबेन्चर निष्काशन तथा बिक्री प्रबन्धकमा नियुक्त

नेपाल क्रेडिट एन्ड कमर्स बैंकले नबिल बैंकलाई डिबेन्चर निष्काशन तथा बिक्री प्रबन्धकमा नियुक्त गरेको छ । ...

डिएभी स्कुलको वार्षिकोत्सव सम्पन्न

डिएभी स्कुलको वार्षिकोत्सव सम्पन्न

वीरगन्जस्थित डिएभी स्कुलको २६औं वार्षिकोत्सव सम्पन्न भएको छ । ...

Ncell Footer Ad