बलात्कारमा अनुसन्धान?

मङ्गलबार, ०९ असोज २०७५, ०९ : ३७ डा. दीपेश केसी

बलात्कार अनि हत्या । त्यो पनि किशोरावस्था भर्खर टेकेकीको । कुन मानिसको मन नरोला ! को आक्रोशित नहोला ! को भावुक नहोला ! तर अपराध अनुसन्धान मन रुवाएर, आक्रोशित र भावुक भएर गर्ने विषय होइन । त्यसमाथि पनि शंका र अनेकन् सम्भावनाहरूलाई जन्म दिएको बलात्कारपछिको हत्याको विषय ! यस्ता घटनामा  धैर्य र अनुसन्धानमा दक्षता अति जरुरी हुन्छ । राजनीति गरेर प्रधानमन्त्री वा गृहमन्त्री भएको व्यक्ति अनुसन्धानमा दक्ष हुँदैन, लोकसेवाको परीक्षा उत्तीर्ण गरेर प्रशासनिक दक्षता हासिल गरेको व्यक्ति पनि हुँदैन । सुरक्षा निकायमा रहँदैमा पनि त्यो व्यक्ति अपराध अनुसन्धानमा दक्ष नहुन सक्छ । अनुसन्धानसम्बन्धी गहिरो अध्ययन र अनुसन्धानबाट खारिएको दृढसंकल्पित तथा धैर्यवान् व्यक्तिमा मात्र त्यस्तो दक्षता हुनसक्छ । मुख होइन आवश्यकताअनुसार सही तरिकाले दिमाग र खुट्टा चलाउन सक्ने व्यक्ति दक्ष हुन्छ । जब क्षमतावान्लाई अविश्वास गरेर अपराध अनुसन्धानको जिम्मा समितिका नाममा कर्मचारीलाई दिइन्छ तब घटनाले परिघटनालाई जन्म दिन्छ । देशमा यही भइरहेको छ।

निश्चय पनि कञ्चनपुरको बीभत्स घटनाको अनुसन्धान जतिसक्दो छिटो टुंगोमा पुग्नुपर्छ । ‘ढिलो न्याय दिनु न्याय नदिनु हो ।’ तर, हतार गर्दा निर्दोषको जीवन बर्बाद हुन्छ । अपराध अनुसन्धानमा त्यस्ता धेरै घटना छन् जसमा निर्दोषहरूको जीवनको उर्वर समय जेलमा बितेको छ । त्यो जवानी फर्केर आउँदैन । कसैको जवानी कुनै क्षतिपूर्तिले भर्ताल हुँदैन । यस्तो गल्ती कञ्चनपुरको हत्याकाण्डमा पनि गरिनुहुन्न । लोकको आवाज सुनुवाइ हुनुपर्छ । लोकतन्त्रको सौन्दर्य यही हो । तर, लोकतन्त्रमा भीडतन्त्र हाबी भए खतरा निम्तन्छ । अपराध अनुसन्धान जस्तो संवेदनशील विषय भीडबाट निर्देशित हुनुहुन्न । भीडको दबाबमा अनुसन्धान गिजोलिने र निर्दोषहरू जेल जानुपरेका घटनाहरूको फेहरिस्त छ नेपालमा । पंक्तिकारले शोध तयार गर्दा विगत १५ वर्ष कारागार र कारागारबाहिर अध्ययनका सिलसिलामा फेला पारेको तथ्य हो यो । जुन तथ्यबाहिर ल्याउँदा मित्रहरू समेतले प्रश्न उठाएका छन्, पंक्तिकारलाई । सत्यको विकल्प सत्य नै हुन्छ । सत्य तीतो पनि हुन्छ । तर, सत्य छिप्दैन । जेल परेका सबै वास्तवमा दोषी छैनन्, सबै निर्दोष पनि होइनन् । त्यसैले, अपराधको घटनाको संवेदनशीलता मनन गर्न जसरी छ । निर्दोषमाथि अन्याय नहोस् र पीडितमाथि न्याय मिलोस् भनेर सबैले आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गर्न जरुरी छ।

कहाँ चुक्यौँ ?
आखिर जे हुनु थियो त्यही भयो । कञ्चनपुर घटना एउटा माध्यम मात्र बन्यो जसले नेपाली समाज, राजनीति गर्नेको स्तर, कर्मचारीतन्त्रको स्वार्थ र प्रहरीको कमजोरीलाई सतहमा ल्याइदियो । नेपाली समाजमा बलात्कार बढेको तथ्यांक आइरहेको छ । प्रहरीमा उजुरी दर्ताको संख्याका आधारमा यसको निक्र्याेल गरिएको हो । तर, बलात्कारको घटना हिजो पनि थियो, आज पनि छ र भोलि पनि भइरहनेछ । प्रहरीमा उजुरीको तथ्यांकका आधारमा केलाउँदा घटना बढेको भन्दा उजुरी बढेको मान्नुपर्छ । नेपाली समाजमा चेतनास्तर बढेछ, मानिसहरूमा साहस बढेछ र अब चुप लाग्न हुन्न भन्ने सोच बढेछ । अब बलात्कारको घटना दबाउने दुष्प्रयास विफल हुँदैछ । चेतना वृद्धि महत्वपूर्ण उपलब्धि हो । घटनाहरूको उजुरी बढ्न थालेपछि प्रहरी निकायबाट चाहिँ कमी कमजोरी देखिएको छ । यस्ता घटनालाई कसरी अनुसन्धान गर्ने र सम्भावित जनआक्रोशलाई मत्थर पार्न सकारात्मक भूमिका कसरी खेल्ने भन्नेबारे प्रहरी गम्भीर हुन जरुरी छ।

राजनीति गरेर जिम्मेवार पदमा बसेकाहरूले जघन्य अपराधप्रति जनआक्रोश बढिरहँदा सही भूमिका निभाउन सकेनन् । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र गृहमन्त्री रामबहादुर थापा बादलसमेत यसमा चुके । उनीहरूका भूमिका र अभिव्यक्ति अपराध अनुसन्धानलाई समेत प्रभावित पार्ने खालका देखिए । घटनाको छानबिन गर्न समिति बनाउनेदेखि एकजना समिति सदस्यले राजीनामा दिएको विषयमा समेत छानबिन समिति बनाएर जग हँसाउने काम भयो । अपराध अनुसन्धानमा दक्ष मानिएको नेपाल प्रहरीको दक्ष अनुसन्धानकर्ताहरूलाई समेत निरुत्साहित पार्ने व्यवहार भयो । प्रहरीले पनि बयानका आधारमा अपराधी निक्र्याेल गर्ने परिपाटीलाई निरन्तरता दिन खोज्दा चुक्यो । बयानका आधारमा नभई प्रमाणका आधारमा अपराधी निक्र्यौल हुनुपर्छ । विज्ञान र प्रविधिको युगमा प्रयोगशालाबाट घटनाको प्रमाण फेला पर्छ । बयानलाई अझै आधार मानिरहने हो भने नेपाल प्रहरीले करोडौँ खर्च गरेर देशभित्र र बाहिर अध्ययन र तालिम दिन लगाएका दक्ष जनशक्तिको के काम ? अर्कोतर्फ, नेपालको अदालत घटनाको अनुसन्धान सायदै गर्छ । अपराधसम्बन्धी मुद्दामा अदालत प्रहरी र बयानमा भर पर्छ । कानुन अध्ययन गर्नेले अपराधशास्त्र र फोरेन्सिक साइन्सजस्ता विषय अध्ययन गर्नुको उपयोगिता के?

नेपालमा कर्मचारीहरू अध्ययन र अनुसन्धानमा भन्दा प्रशासनिक काममा दक्ष हुन्छन् । यतिसम्म कि चिकित्साशास्त्र, इन्जिनियरिङका साथै विज्ञान प्रविधि अध्ययन गरेर निजामती सेवामा प्रवेश गरेकाहरू समेत प्रशासनिक ढर्रामा रुमल्लिन थाल्छन् । यहाँ विधि–विज्ञान प्रविधिको प्रयोगशालामा काम गरेर नवीनता ल्याउने जोस जाँगर कमैमा मात्र छ । निजामती सेवाको ढर्रामा रुमल्लिएर निवृत्त भएपछि धेरैले कुण्ठा व्यक्त गर्न थाल्छन् विज्ञका रूपमा । यो भन्दा हाँस्यास्पद र उपहासको विषय के हुनसक्छ । अपराधशास्त्र र फोरेन्सिक विज्ञानको अल्पज्ञानका आधारमा फलाक्ने पूर्वप्रहरी अधिकृतहरूको कमी छैन । कतिपयका अभिव्यक्तिले अपराध अनुसन्धानमा त्रुटि बढ्न भूमिका मात्र निभाएको छैन, भीडलाई उत्तेजित पार्न भूमिका खेलिरहेछ । अनुसन्धान निष्कर्षमा नपुगी अनुमानका भरमा निकालिने निष्कर्षले अर्को समस्या खडा गर्छ । अभियुक्त अपराधी ठहर भइसकेको हुँदैन । अपराधी ठहर नभई कसैलाई दोष दिन मिल्दैन । कञ्चनपुर घटनामा शंकाको भरमा लिइएका नामहरू दोषी हुन् भने त अहिले जे भएको छ ठीकै होला निर्दोष छन् भने तिनको सामाजिक प्रतिष्ठामा पुगेको ठेसको क्षतिपूर्ति हुन सक्दैन । यसतर्फ जिम्मेवार निकायमा रहेकाहरूले ध्यान पु¥याउन जरुरी छ । विशेषगरी धेरैले पढून् भनेर अपराधको समाचारलाई जसरी प्रस्तुत गरिएको छ त्यसमा पनि त्रुटि छ । हाम्रो मिडिया यसमा चुक्दै गएको छ । जसले मिडियाको विश्वसनीयता गुम्ने मात्र नभई समाजमा नकारात्मक सोच बढ्न सक्छ । बलात्कारकी पीडितको नाम र तस्बिर सार्वजनिक गर्नु नै त्रुटि भइसकेको छ । विकसित देशमा यस्ता घटनामा इथिक्स सम्झेर नाम र तस्बिर सार्वजनिक गरिँदैन । भारतमा मिडियाले बेला बेलामा विवादास्पद क्रियाकलाप देखाए पनि २०१२ को डिसेम्बरमा भएको ‘निर्भया’ बलात्कार र हत्याको घटनामा पीडितको नाम र तस्बिर सार्वजनिक गरेन । ‘निर्भया’ नाम मिडियाले दिएको नाम हो।

समाधानको उपाय
कञ्चनपुर घटनाको दोषी कुनै हालतमा उम्कन हुँदैन तर गहिरो अनुसन्धान गरी हल गर्नुपर्छ । अनुसन्धानमा समय लाग्न सक्छ । नेपालमा कतिपय हत्याकाण्डका दोषी एक दशकपछि पत्ता लागेका छन् । भारतको नोयडामा सन् २००८ मा भएको आरुषी हत्याकाण्डले अनुसन्धानका क्रममा अनेकन् मोड लियो । नेपालीसमेत मारिएको उक्त हत्याकाण्डमा अपराध अनुसन्धानमा दिग्गजहरू समेत सफल हुन सकेनन् । अमेरिकामा कतिपय हत्याकाण्ड अझै निष्कर्षमा पुग्न सकेको छैन । यतिसम्म कि जोन अफ केनेडीको हत्याकाण्डको फाइल अझै बन्द भएको छ।

अपराध अनुसन्धानको फाइल कहिले बन्द हुँदैन, बेवास्ता हुन सक्छ । त्यसैले, ३७ वर्षअघि भएको नमिता–सुमिता हत्याकाण्डको शैलीमा कञ्चनपुर घटनामा बेवास्ता नहोस् । निजामती सेवामा रहेका उच्च अधिकृतका छोरीहरूको पोखरामा बलात्कारपछि निर्ममतापूर्वक हत्या गर्ने अपराधीले उन्मुक्ति पायो । पञ्चायतको कालरात्रिमा धेरै नमिता–सुमिताहरू बलात्कृत भए मारिए र अपराधीले उन्मुक्ति पायो । अब समाज धेरै बदलिएछ । ३७ वर्षपछि निर्मलाहरू शिकार भएका छन् तर शिकारीहरूले चैन नपाउने देखिएको छ । विपन्न परिवारकै किन नहुन् निर्मलाका परिवारका आवाज सुनिन थालेछ । अपराधीहरूले उन्मुक्ति पाउने सम्भावना नरहने अवस्था बन्दै गएछ । यो नेपाली समाजको बदलिँदो परिवेशको प्रमाण हो।

प्रहरीमा केहीले गरेको त्रुटिलाई सिंगो संगठन गलत भन्न मिल्दैन । व्यक्ति खराब हुन सक्छ संगठन हुँदैन । तर, प्रहरी नेतृत्व जिम्मेवारबाट पन्छिन हुँदैन । कञ्चनपुर हत्याकाण्डको दोषी जोसुकै भए पनि कारबाहीको दायरामा ल्याउन सके प्रहरी निकायप्रति जनविश्वास झन् बलियो हुनपुग्नेछ । कुनै पनि नेपाली नारी आफ्नो देशभित्र जुनसुकै ठाउँमा निर्धक्क एक्लै हिँड्न सक्ने साहस जाग्न सक्नेछ । समाज परिवर्तनका क्षेत्रमा यसले महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्नेछ । यही सम्झेर नेपाल प्रहरीले कुनै प्रकारको दबाबलाई बेवास्ता गरेर अर्जुनदृष्टि लगाएर काम गर्नुपर्छ । अनुसन्धानले लय लिँदा कुनै पनि प्रकारको बाह्य घटनाक्रमबाट प्रभावित हुनु हुँदैन । सरकारले प्रहरीलाई विश्वास गर्ने र प्रहरीले जनताको आस्थाको सम्मान गर्ने थिति बस्नुपर्छ । नियत सबैको एउटै हुँदैन र जस्तो नियत त्यस्तै नियति भोग्नुपर्छ । सरकारमा बसेका÷नबसेका, सडकमा आएका/नआएका सबैमा यो लागू हुन्छ । जनआवाजको सम्मान गर्दै अपराध अनुसन्धानलाई सही निष्कर्षमा पु-याउने दायित्व पूरा गर्नुमै प्रहरी नेतृत्वको क्षमता मापनको मापदण्ड बनेको छ । अपराध अनुसन्धानको जिम्मेवार निकाय जुन हो मूल रूपमा त्यसले जिम्मेवारी सही ढंगले पूरा गर्नुपर्छ । बलात्कार जस्तो घटना अनुसन्धानको संवेदनशीलतालाई कसैले बिर्सन हुँदैन।








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

टर्कीपीडितलाई ९७ लाख क्षतिपूर्ति

टर्कीपीडितलाई ९७ लाख क्षतिपूर्ति

काम नपाएपछि टर्कीबाट फर्केका व्यक्तिले ९७ लाख ९० हजार नौ सय ५७ रुपैयाँ क्षतिपूर्ति पाउने भएका छन् । ...

हिमालयन आर्ट फेस्टिभलमा उत्तम नेपाली कला उस्ताद

हिमालयन आर्ट फेस्टिभलमा उत्तम नेपाली कला उस्ताद

नेपालको समकालीन नेपाली कलालाई विश्व बजारमा प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यसहित सन् २०१० मा स्थापना भएको इ–आर्टस् नेपालले स्थानीय कलाकार र कलामार्फत...

स्टक क्लियरेन्स मेलामा घुइँचो

स्टक क्लियरेन्स मेलामा घुइँचो

राजधानीको भृकुटीण्डपमा जारी स्टक क्लियरेन्स मेला शनिबार ३१ हजारले अवलोकन गरेका छन् । ...

भृकुटीमण्डपमा यार्न तथा टेक्साइल मेला

भृकुटीमण्डपमा यार्न तथा टेक्साइल मेला

नेपाल धागो उत्पादक संघले नेपालमा दोस्रोपटक स्वदेशी लगाऔं, स्वदेशी बनौं नाराका साथ टेक्सटाइल एक्स्पो २०१९ राजधानीको भृकुटीमण्डपमा आयोजना गरेको छ...

एनआइसी एसियाका न्यौपानेलाई प्रबल जनसेवाश्री

एनआइसी एसियाका न्यौपानेलाई प्रबल जनसेवाश्री

एनआइसी एसिया बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत रोशनकुमार न्यौपानेलाई राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले संविधान दिवसका दिन प्रबल जनसेवा श्री (चतुर्थ श्रेणी) द्वारा...

ग्लोबल आइएमई बैंकद्वारा वृक्षरोपण

ग्लोबल आइएमई बैंकद्वारा वृक्षरोपण

ग्लोबल आइएमई बैंकले संविधान दिवसको अवसरमा वृक्षरोपण गरेको जनाएको छ । ...

कामना सेवाको सरसफाइ अभियान

कामना सेवाको सरसफाइ अभियान

कामना सेवा विकास बैंकले संविधान दिवसको अवसरमा बैंकका देशभर रहेका शाखा कार्यालयमार्पmत सरसफाइ अभियान चलाएको जनाएको छ । ...

गुगलका एप्स नचल्ने हुवावेको पहिलो फ्ल्याग्शिप स्मार्टफोन

गुगलका एप्स नचल्ने हुवावेको पहिलो फ्ल्याग्शिप स्मार्टफोन

यी स्मार्टफोनहरूमा गुगलका एप्सहरू चल्ने छैनन् | जस मध्ये गुगल प्ले स्टोर, गुगल क्रोम, गुगल म्याप्स, गुगल प्ले म्युजिक, गुगल...

Ncell Footer Ad