तीजकाे समाजशास्त्र

बिहिबार, २८ भदौ २०७५, १० : ३५ गोविन्द न्यौपाने

नेपाली समाज पुरुषप्रधान समाज हो। पारिवारिक शान्ति र समुन्नतिका साथै श्रीमान्को खुसीमा नै हिन्दु नारीले आफ्नो जीवनयापन गर्नुपर्ने धर्मशास्त्रको गलत व्याख्याका कारण सामाजिक संरचनामा महिलाको महत्वलाई कम मूल्यांकन र अनादर गरिएको छ। एउटा आदर्श हिन्दु समाज निर्माण गर्नका लागि शास्त्रले महिला र पुरुषको समान भूमिकालाई महत्व दिएको छ । महिला र पुरुषको भौतिक र आध्यात्मिक आवश्यकताहरूको परिपूर्णताका लागि दुवैको अस्तित्वलाई समान रूपले स्वीकार गरी आकाशलाई पिता र पृथ्वीलाई माताको रूपमा पूजन र नमन गरिएको पाइन्छ । नारीको सहभागिताविना पुरुष शक्ति कमजोर भई आध्यात्मिक उपलब्धिको प्राप्तिमा समेत पुरुषलाई महिलाको आवश्यकता पर्ने भएकाले शास्त्रहरूमा पत्नीलाई सहधर्मिणी र अर्धाङ्गिनी भनिएको हो । हिन्दु संस्कारमा विवाह केवल भौतिक आवश्यकता परिपूर्ति गर्ने सामाजिक बन्धन र सम्झौता मात्र नभएर पति पत्नीबीचको प्रणय प्रतिष्ठा र आध्यात्मिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने आधार हो । यस आधारले गर्दा विवाह अर्थात् पाणिग्रहणलाई विशेष स्थान दिइएको हो।

बदलिँदो सांस्कृतिक र राजनैतिक परिवेशअनुसार हाम्रा धर्म र संस्कृतिहरू पनि परिवर्तित र पुनःपरिभाषित भएका छन् । मानवजीवनका अन्य पक्षहरू जस्तै धर्म, संस्कृति र सामाजिक रीतिरिवाजलाई  पनि  आर्थिक, सामाजिक, भाषिक र राजनैतिक दृष्टिकोणबाट संश्लेषित रूपमा परिभाषा गर्न सकिएमा यस परिभाषाभित्र मानव जीवनका समष्टिगत समालोचना हुन सक्छ । कतिपय राजनैतिक शास्त्रीहरूले संस्कृतिलाई धार्मिक, चिन्तन र मिथकद्वारा सामाजिक रूपमा बहिष्कृत र कथित तल्लो जात–जातिलाई अलौकिक फल प्राप्तिको अनन्त भ्रममा राखेर  लौकिक फलमा एकाधिकार जमाउन सकिन्छ र यस अनन्त भ्रमको आडमा कथित तल्लो वर्ग वा जातजातिमाथि शोषण गर्ने माध्यमका रूपमा संस्कृतिलाई व्याख्या गरिएको पाइन्छ । यस किसिमको गलत व्याख्या र राजनैतिक स्वार्थबाट अभिप्रेरित अभिव्यक्तिले धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थामाथि खलल पु¥याउने कुचेष्टा गरिएको आभास हुन्छ । (चैतन्य मिश्र, बदलिँदो संस्कृतिमा नेपाल)।

संस्कृतिले नै राजनीतिलाई निर्देशित गरिएमा समाज र राष्ट्रलाई सही मार्गमा डो-याउन सकिन्छ । पति पत्नीबीचको एक आपसको समर्पणको भाव र प्रेम सम्बन्धको गहिराइमा समर्पित भएर मनाइने यस पर्वको समाजशास्त्रीय, मानवशास्त्रीय, ऐतिहासिक र सामाजिक मनोविज्ञानको अध्ययन नै नगरी तीज लगायतका धार्मिक पर्व र परम्पराहरू पुरुषले महिलालाई दमन गर्ने सांस्कृतिक हतियार हुन् भनी एकपक्षीय ढंगले आलोचना गरिनु राजनैतिक स्वार्थ र अन्धवादको परिणाम मात्र हो।

नारी र प्रकृति संस्कृतिका संवाहक हुन् । हाम्रा संस्कृति, पर्व र परम्पराहरूलाई नारीहरूले नै आजपर्यन्त जीवन्त राखेका छन्। तीजले पनि यसै भावलाई स्वीकार गरेको छ । खानपान, नाचगान, लोकगीत, लोकसंगीत र संस्कृतिले पूर्ण तीजलाई सामाजिक एकता र सद्भावको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिनु मनासिब नै मानिन्छ। तीजको सन्दर्भमा लेखिएका साहित्य र गीति सिर्जनाहरू र तिनमा प्रयोग गरिने बाजाहरूमा लोकधुन र लोकलयको नै सिर्जन गर्नेतर्फ यस क्षेत्रका स्रष्टाहरूले विशेष ध्यान पु-याउनु आवश्यक हुन जान्छ। परिवर्तित सामाजिक परिवेशको सन्दर्भमा  तीजलाई संस्कृति र प्रकृतिको संवाहकका रूपमा मनाउनु यथोचित नै मानिन्छ । संस्कृतिविना कुनै पनि समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन । त्यसैले संस्कृतिको पर्दाभित्र रहेका कुसंगति र विकृतिलाई हटाई सकारात्मक धार्मिक र सांस्कृतिक  सचेतनामा समाहित हुँदै तीज पर्व मनाइएमा त्यो समग्र नेपाली महिलाहरूका लागि परिवर्तनको दिवस र सकारात्मक क्रान्तिको प्रथम मार्ग बन्ने सुनिश्चित छ । नेपाली समाजमा बढ्दै गएको पारिवारिक विखण्डन र दाम्पत्य जीवनमा आएको सम्बन्धविच्छेद जस्तो विकराल समस्याहरूलाई न्यूनीकरण गर्नका लागि हिन्दुहरूको महान् पर्व हरितालिका तीजले प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छ।







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

आइफोन ( iPhone ) मा i को अर्थ के ?

आइफोन ( iPhone ) मा i को अर्थ के ?

एप्पलले i अक्षरको प्रयोग सन् १९९८ मा रिलिज भएको iMac ( आइम्याक ) मा प्रयोग गरेको थियो ...

महिन्द्राका दुई नयाँ मोडल सार्वजनिक हुने

महिन्द्राका दुई नयाँ मोडल सार्वजनिक हुने

नेपालका लागि महिन्द्रा एण्ड महिन्द्रा लिमिटेडको प्यासेन्जर भेहिकलहरुको आधिकारीक वितरक अग्नी इन्कर्पोरेटेडले यस पटकको नाडा अटो शोमा महिन्द्राको पछिल्लो उत्पादनहरु...

अब २५ लाख मै डेढ तल्ले घर

अब २५ लाख मै डेढ तल्ले घर

सामान्यतः घर बनाउन कति लाग्ला ? ५० लाख, ७५ लाख वा १ करोड ? तपाईंको डिजाइन र सजावटले यो मूल्यमा...

मेगा बैंकको एक्सटेन्सन काउन्टर यातायात व्यवस्था कार्यालयमा

मेगा बैंकको एक्सटेन्सन काउन्टर यातायात व्यवस्था कार्यालयमा

मेगा बैंक नेपाल लिमिटेडले काठमाडौँको स्वयम्भु ठूलो भर्याङ्ग स्थित यातायात व्यवस्था कार्यालयको परिसरमा एक्सटेन्सन काउन्टर सञ्चालनमा ल्याएको छ । ...

नेपाल–फिलिपिन्स उद्योग वाणिज्य संघमा ज्ञवाली अध्यक्ष

नेपाल–फिलिपिन्स उद्योग वाणिज्य संघमा ज्ञवाली अध्यक्ष

नेपाल–फिलिपिन्स उद्योग वाणिज्य संघको तेस्रो वार्षिक सधारणसभा सम्पन्न भएको छ । ...

डिप्रोक्सको तनाव व्यवस्थापन तालिम

डिप्रोक्सको तनाव व्यवस्थापन तालिम

डिप्रोक्स लघुवित्त वित्तीय संस्था लिमिटेडले संस्थाको उच्च व्यवस्थापनलाई लक्ष्य गरी साउन २९ र ३० गते आवासीय तनाव व्यवस्थापन तालिम आयोजना...

नेपाल इन्फ्रास्ट्रक्चर बैंकको लगानी सुरु

नेपाल इन्फ्रास्ट्रक्चर बैंकको लगानी सुरु

नेपाल इन्फ्रास्ट्रक्चर बैंकले आफ्नो लगानीको सुरुवात कास्कीको माछापुच्छ्रे र सर्दीखोला गाउँपालिकास्थित ३२ मेगावाट  उत्पादन क्षमतको करुवा सेती हाइड्रोपावर परियोजनाबाट गरेको...

काञ्जिरोवामा स्टिम प्रशिक्षण

काञ्जिरोवामा स्टिम प्रशिक्षण

कोटेश्वरस्थित काञ्जिरोवा नेसनल माध्यमिक विद्यालयमा विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणित (स्टिम) विषयक दुई दिवसीय प्रशिक्षणात्मक कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ ।

Ncell Footer Ad