निशान किन बाँच्न पाएनन् ?

सोमबार, २८ साउन २०७५, ०८ : ३७ डा. सुरेश आचार्य

सिन्धुपाल्चोकबाट काठमाडौँ छिरेपछि सामान्य व्यापार व्यवसाय गरेर परिवार धान्दै आएको खड्का दम्पतीको परिवार छोरो निशानको हत्यापछि उजाडिएको छ । आफूले खाई नखाई हुर्काएको ११ वर्षको कलिलो छोरो निशान मारिदा परिवारले चित्त बुझाउने कुनै ठाउँ छैन । बै“शालु उमेरमा पति पत्नी छुट्टिएर मलेसियामा कमाउन गएका बाबुले आफ्नो छोरो मारिनुपर्ने कुनै कारण पाउनेछैनन् । परिवारसँग छुट्टिएर कमाउन जानु गोविन्दको अपराध हो ? बाबु विदेशी भूमिमा पसिना बगाउन जानु छोराको अपराध हो ? आफ्नो दुःखजिलोको कमाइमा उधारो ख्वाएर गोपाल तामाङ र अजय तामाङलाई पोस्नु आमा चमेलीको अपराध हो ? खड्का परिवारले छोराको हत्याको कारणमा आफ्नो भूमिका पाउने कुनै आधार छैन । न त, अबोध निशानले मारिनुपर्ने कुनै गल्ती मानव अधिकारका आँखामा देखा पर्नेछ।

अपहरणकारीहरू परिचित थिए । एउटै भान्सामा खाना खानेहरू थिए। उधारो पत्याएका विश्वासिला थिए । तर छिनभरमा त्यो विश्वास अविश्वासमा परिणत भयो । उनीहरूले निशान अपहरणमा परेको जानकारी दिए र फिरौती रकम त बताए, तर त्यसपछि उनीहरू सम्पर्कविहीन मात्र भएनन्, निर्दोष बालकको हत्यारासमेत बनिसकेका थिए । घरमूलीकै भनाइमा पनि उनीहरूले मध्यरात अघि नै बालकको हत्या गरिसकेर हिलाम्मे भएका कपडा र जुत्ता धोएर भ¥याङमा सुकाएका थिए । हुन त हत्या गरिसकेपछि पनि फिरौती लिने प्रवृत्ति अपराधीहरूमा नदेखिएको होइन, तर बालकको हत्या गरिसकेपछि दोहो-याएर फिारौती माग्ने आँट गर्न सकेका थिएनन्।

आज निशान खड्काको अपहरण र हत्यामा संलग्न ती अपहरणकारी थिएनन् भन्ने आँट र प्रमाण कसैसँग छैन। तर उनीहरूले गरेको काम गलत थियो भन्ने भन्दा उनीहरू मारिनु चाहिँ गलत थियो भन्ने तर्क स्थापित गर्न खोजिँदै छ।

अपराधको सोच ती युवकहरूमा आइसकेको थियो । उनीहरू पूर्व योजनाका साथ निशानको अपहरणको प्रतीक्षामा थिए । चिया चमेना बेचेर साहुनीले जम्मा गरेको पैसामा मात्रै उनीहरूले आँखा गाडेका थिएनन्, मजदुरी गर्न विदेशिएका बाबुको रगत पसिना पनि खाने उनीहरूको योजना थियो । हुर्कंदो उमेरका, पाखुरी बजारेर कमाइ गर्न सक्ने आँट र क्षमता भएका यी युवकमा अर्काको दुःखको मूल्यमा रजाइँ गर्ने मानसिकताको विकास भएको थियो । सामान्य आम्दानीका यी युवामा काम कम र मोजमस्ती ज्यादा गर्ने सोच पछिल्लो पटक दुई बोटल बियर उधारोमा खाएर हिँड्ने प्रवृत्ति पनि देखाएको छ । उनीहरूले एउटा परिवारको दुःखमा आफ्नो मोजमस्ती देखिरहँदा आफ्नो सुखद भविष्यको कल्पना गरेका हुँदा हुन् । अन्ततः उनीहरूको पनि दुःखद अन्त्य नै भएको छ।

बाबु गोविन्दको प्रतीक्षामा बसेको निशानको लास आर्यघाटमा विसर्जन भएसँगै गोपाल र अजयको बाँच्न पाउने अधिकारका पक्षमा बहस सुरु भएका छन् । मानौ“, निशानको नियति नै यस्तै थियो र खड्का दम्पतीको भाग्यमा नै यस्तै लेखिएको थियो । र, अपहरणमा परिसकेको युवक मारिनु स्वाभाविक दुर्घटना थियो । त्यो निरपराध र अबोध बालकको मानव अधिकार गौण विषय हो र अपहरणकारी चाहिँ मारिनुपर्ने थिएनन् । मानव अधिकारका नाममा अत्यन्त अमानवीय सोचका आधारमा मिडियामा बहसले ठाउँ पाउन थालेको छ । विद्वान्हरूले आफ्नो समय र विद्वत् शब्दहरूको खर्च यस निम्ति गर्न थालेका छन्।

यो प्रश्नको जडमा अपहरणकारीलाई फेक इन्काउन्टर गरिएको भन्ने आधारमा उठाइएका छन् । घटना प्रकृति हेर्दा प्रहरी अपहरणकारीको कोठामा पुगेको र उनीहरूलाई त्यहीँ पक्राउ गरिएको स्थानीय नागरिकको भनाइ छ । उनीहरूलाई पक्राउ गरिसकेपछि प्रहरी कानुनी पक्रियामा जानु पथ्र्यो । यसमा पनि कुनै विवाद छैन । तर अबोध युवकलाई अपहरण गर्ने अधिकार कुन कानुनले कुनै अपराधीलाई दिएको छ ? अपहरित भएपछि मारिनुपर्ने कुन मानव अधिकारका दस्तावेजमा उल्लेख छ ? दुःखले कमाएको सम्पत्तिमा कसैको आँखा लाग्यो भन्दैमा सुम्पनुपर्ने कुन कानुनको व्यवस्था हो ? अपहरणका कारण परिवारजन तड्पिएर रात गुजारिरहँदा अबोध युवकको हत्या गरेर निर्मग्न कोठामा सुतिरहने अधिकार कुन कानुनले उनीहरूलाई सुरक्षित गरेको हो ? के यी प्रश्नको अधिकार सोध्ने र जवाफ पाउने अधिकार खड्का दम्पतीलाई छैन?

कुनै पनि नागरिक अनाहकमा मर्नु वा मारिनु हुँदैन । यसमा बहस गर्नुपर्ने कारण नै छैन । बहसको मूल प्रश्न के हो भने निरपराध नागरिकले बाँच्न पाउने अधिकार ठूलो हो कि अपराध गरेर अरुलाई पीडित बनाएर बाँच्न पाउने चाहिँ ठूलो अपराध हो ? कसैलाई जंगलका बीचमा लगेर हत्या गर्ने अधिकार प्रहरीलाई छैन । कानुनी राज्यमा कानुन हातमा लिने अधिकार प्रहरीलाई पनि छैन र नागरिकलाई त झन् हँुदैन । तर एउटी आमाको मायामा लुटपुटिएर हुर्कंदै गरेको युवकलाई अपहरण गर्ने र निःसहाय बनाएर मार्ने अधिकार कुनै नागरिकलाई छ ? एउटा हास्दै खेल्दै गरेको युवकलाई झुक्याएर आफ्नो कोठामा पु¥याउने र उसलाई बन्धक बनाउने अधिकारचाहिँ कहाँ लेखिएको छ । आफ्नो अपराध छुपाउन नसक्ने अवस्था आएपछि उसको हत्या गरेर हिलोमा गाड्ने अधिकार चाहिँ कुनै नागरिक अधिकार हो । यो राज्य अपराधीको जगजगीको सुरक्षण र संवद्र्धनका लागि हो कि निर्दोष नागरिकले स्वतन्त्रपूर्वक बाँच्न पाउनका लागि हो ? निर्दोषको हत्याभन्दा अपराधीको सुरक्षाप्रति देखिएको चिन्ता कुन अर्थमा जायज मान्ने?

यो मुलुकमा हत्या कुनै अर्थमा न्यायिक हँुदैन । किनकि संविधानले मृत्युदण्ड वर्जित गरेको छ । तसर्थ, जो जसले जसरी गरेका हत्या पनि गैरन्यायिक हुन् । गैरकानुनी हुन् । आज निशान खड्काको अपहरण र हत्यामा संलग्न ती अपहरणकारी थिएनन् भन्ने आँट र प्रमाण कसैसँग छैन । तर उनीहरूले गरेको काम गलत थियो भन्ने भन्दा उनीहरू मारिनु चाहिँ गलत थियो भन्ने तर्क स्थापित गर्न खोजिँदै छ । कसैको हत्या पनि न स्वाभाविक हुन्छ, न कानुनी । मानव अधिकारभन्दा मानवीय सोच पहिला आउनुपर्ने होइन र ? किन मानवता दोस्रो र मानव अधिकार पहिलो प्राथमिकतामा पर्न थालेको छ?

अध्ययनका क्रममा अमेरिकामा रहँदा नाइजेरियाको प्रोफेसर गाम्बो मेरो फ्ल्याटमेट थियो । काला जातिको ऊ अमेरिकामा रहेका काला जातिप्रति जहिले आक्रोश व्यक्त गथ्र्यो । अमेरिकामा आएर नागरिक बनेको छ । कामको पर्याप्त अवसर छ । काम नहुनेलाई बेरोजगार भत्ताको व्यवस्था छ । र पनि, हत्या र लुट जस्ता अपराधमा यिनै कालाहरूको नाम आउने गर्छ । यी कालाहरूले समग्र काला जातिलाई बदनाम गरेका छन् । सडकमा उत्ताउलिँदै हिँडेका कालाहरू देख्यो भने गाम्बो प्रतिक्रिया जनाइहाल्थ्यो।

नेपालमा पनि अधिकांश हिंसात्मक अपराधमा जातीय सहभागिता जबर्जस्त रूपमा देखिँदै आएको छ । यो लेखको आशय कुनै जाति विशेषलाई अपराधकर्मी करार गर्नु होइन । तर घटनाक्रमहरूलाई नियाल्ने हो भने अपराध प्रवृत्तिमा संलग्नहरूको बारेमा सम्बन्धित जातिले गम्भीरताका साथ सोच्नुपर्ने अवस्था आएको छ । उहिले नेपालको सार्वभौमसत्ताको सुरक्षा गर्नेहरूको जाति यही थियो । संसारमा वीर गोर्खालीको पहिचान गराउने जाति पनि यही हो । डा. हर्क गुरुङले देशका योजनामा मात्रै योगदान दिएनन्, नेपालमा साँच्चै बुद्धिजीवी पनि छन् भनेर पहिचान गराउने पनि डा. गुरुङ हुन् । राजनीतिमा बितेका बखानसिंह गुरुङदेखि जीवित केबी गुरुङको नाम सम्मानका साथ लिइन्छ । अहिले पनि राजनीतिक शिखरमा देव गुरुङ, पृथ्वी सुब्बा गुरुङ, किरण गुरुङ आदरपूर्वक लिइने नाम हुन् । तर अपहरण, हत्या, लुटपाटका पछिल्ला घटनामा प्रहरी कारबाहीमा पर्नेहरू गोपाल तामाङ, अजय तामाङ, अमरबहादुर तामाङ (खुँडे), अशोक लामाका नाम आएका छन् । अरु त अरु, राजनीतिक हैसियत बनाएर पनि हातहतियार मुद्दामा गणेश लामा दोषी करार भएका छन् । संघीयताको मामिलासँगै उठेको आफ्नो पहिचानका सन्दर्भमा सम्बन्धित सबै सचेत र सजग हुन जरुरी छ, जुन सजगता अमेरिकामा गाम्बोले देखाउने गथ्र्यो । ऊ त्यही काला जातिको अमेरिकी मार्टिन लुथर किङप्रति उत्तिकै गर्व गथ्र्यो।

अहिले निशान खड्का प्रकरणमा उठेको एउटा जायज प्रश्न वा आशंका प्रहरी कतै अराजक बन्ने त होइन ? भन्ने हो । प्रहरी पनि कानुनले खडा गरेको निकाय हो । ऊ कानुन विपरीत स्वेच्छाचारी हुने खतराप्रति राज्य सञ्चालकहरू सचेत हुनैपर्छ । राज्यले नागरिकको सुरक्षामा अपनाउने नीतिमा प्रहरी परिचालन हुन्छ । हुनुपर्छ । हामी बिहारमा नीतिशराजको प्रशंसा गरिरहेका छौ“ भने त्यहाँ शान्ति सुव्यवस्था ल्याउन अपनाइएको तरिकाको हामी कतिपय जानकार पनि छौ“ । मुलुकभित्र शान्ति सुरक्षा नहुँदा राजा नभएका कारणले भनेर सुनिने नेपाली तर्कको आधार के हो ? उसबेला राजाले पनि अपराधकर्मीको नियन्त्रणमा पक्कै कठोर नीति लिएकै कारण हुनुपर्छ । मुलुकको शान्ति सुव्यवस्था सम्बन्धी नीति के हुने र यो राज्यमा बाँच्न पाउने पहिलो अधिकार कसको हुने ? यो सुनिश्चित गरिएका दिन कसैले कसैको भूमिका र अधिकारमा प्रश्न उठाउनुपर्ने छैन।








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

इटहरीमा भोलि एनसेल मेला

इटहरीमा भोलि एनसेल मेला

एनसेल प्राईभेट लिमिटेडले इटहरीको श्री जनता माध्यामिक विद्यालयको फुटवल मैदानमा शनिबार (मंसिर २८) एनसेल मेला २०७६ को आयोजना गर्ने भएको...

कतार एयरवेजले  ए डिभिजन शहीद स्मारक लिगको प्रायोजन गर्ने

कतार एयरवेजले ए डिभिजन शहीद स्मारक लिगको प्रायोजन गर्ने

कतार एयरवेजले अखिल नेपाल फुटबल संघ (एनफा) सँग साझेदारी गर्ने भएको छ । ...

आइएमई जनरल इन्स्योरेन्स सम्मानित

आइएमई जनरल इन्स्योरेन्स सम्मानित

आइमएमई जनरल इन्स्योरेन्स एसियाज मस्ट ट्रस्टेड कम्पनी अवार्ड २०१९ बाट सम्मानित भएको छ । ...

‘भिबोन’ ब्रान्डका कुर्सी नेपालमा

‘भिबोन’ ब्रान्डका कुर्सी नेपालमा

अन्तर्राष्ट्रिय शोधकर्ताहरुको संस्था बिआइएफएमएबाट इर्गाेनोमिक्स प्रमाणित गरेको भारत तथा सिंगापुरस्थित ब्लुबेल इर्गाेनोमिक्सको ‘भिबोन’ ब्रान्डका कुर्सी अब नेपालमा उपलब्ध हुने भएका...

टाटा मोटर्सको सोरुममा विन्टर ब्लेसिङ

टाटा मोटर्सको सोरुममा विन्टर ब्लेसिङ

नेपालका लागि टाटा मोटर्सको एकमात्र अधिकारिक वितरक, सिप्रदी ट्रेडिङले विन्टर ब्लेसिङ कार्यक्रम आयोजना गर्ने भएको छ । ...

सेन्सेई ब्रान्डको लोकप्रियता बढ्दो

सेन्सेई ब्रान्डको लोकप्रियता बढ्दो

नेपाली बजारमा सेन्सेई ब्रान्डका घरायसी सामग्रीको लोकप्रियता बढेको छ । ...

२५ जिल्लामा टेलिकमको एफटिटिएच सेवा

२५ जिल्लामा टेलिकमको एफटिटिएच सेवा

नेपाल टेलिकमले देशभरका २५ जिल्लामा तीव्र गतिको डाटा र भ्वाइस सेवासमेत चलाउन मिल्ने एफटिटिएच अर्थात फाइबर टु द होम सेवा...

होन्डाको नयाँ सोरुम भैरहवामा

होन्डाको नयाँ सोरुम भैरहवामा

होन्डा मोटरसाइकल, स्कुटर तथा गाडीका लागि नेपालको एक मात्र अधिकृत बिक्रेता स्याकार ट्रेडिङ कम्पनी प्रालिले भैरहवामा नयाँ सोरुम सञ्चालनमा ल्याएको...

Ncell Footer Ad