फुकुयामावादी वामपन्थीको शासन र संकट

शुक्रबार, २९ असार २०७५, ०९ : ५६ रमेश के.सी.

28


नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) को बहुदलीय जनवाद र नेकपा (माओवादी केन्द्र) को एक्काइसाैँ शताब्दीको जनवादको मिलनपछि एक भएको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको एक छत्र शासन अहिले राष्ट्रमा कायम छ । संघीय समाजवादी फोरमको सरकार प्रवेशले दुई तिहाइ बहुमतको जनादेश बोकेको मूलतः यो साम्यवादी सरकार हो । बिसौँ शताब्दीको नब्बेको दशकमा इतिहास बनेको साम्यवादी राजनीतिक प्रणालीको दाबी गर्ने साम्यवादीहरू २१ औँ शताब्दीको दोस्रो दशकमा कसरी केही अघिसम्म हिन्दु राष्ट्र भएको नेपालमा सत्तासीन बन्न पुगे ? प्रश्न विचारणीय छ।

संसदीय प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिबाट सत्तासीन हुन पुगेका के यी साँच्चीकै साम्यवादी हुन् त ? के यिनीहरू अति उत्साह र जाँगरसहित नेपाली समाजलाई मात्र होइन कि विश्वलाई नै कार्ल माक्र्सको युटोपिया साम्यवादतर्फ लैजान उन्मुख छन् त ? उत्तर त्यति सजिलो छैन । यसको उत्तरका लागि मनोविश्लेषक र हेगेलवादी चिन्तक स्लाभोज जिजेकको एउटा शब्दावली सापट लिनुपर्ने हुन्छ, त्यो हो “फुकुयामावादी वामपन्थी” । विशेष गरेर सोभियत साम्यवादी साम्राज्यको पतनपश्चात् नवउदारवादको राजनीति र अर्थनीतिमा अभ्यस्त हुन थालेका पूर्वसाम्यवादीहरूको दार्शनिक संकटलाई यो पदावलीले सम्बोधन गर्छ । यो पदावलीले लिबरल लेफ्टलाई पनि सम्बोधन गर्छ । आजभन्दा करिब २ सय वर्षअघि प्रकाशित कम्युनिस्ट घोषणापत्रको दर्शनलाई लागू गर्न साम्यवादी राजनीतिको प्रारम्भ भएको थियो । जसको सफल प्रयोग सन् १९१७ मा सोभियत संघमा लेनिनले लागू गरे भने १९४९ मा माओले चीनमा लागू गरे । यही आदर्शबाट प्रभावितहरूले २००६ सालमा नेपालमा साम्यवादीहरूले कम्युनिस्ट पार्टीको गठन गरे । विशेष गरेर शीतयुद्ध कालमा सोभियत र चीन साम्यवाद दुवै प्रस्तावनाबाट सञ्चालित नेपालको साम्यवादी राजनीतिलाई १९९० को सोभियत संघको विघटनले नराम्ररी धक्का दियो । पूर्वी युरोपबाट एकसे एक साम्यवादी सत्ताहरू तासको पत्ता ढलेजस्तै गरेर ढले।

सन् १९६२ मा अमेरिकी राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनको चीन भ्रमणपछि चीनले अमेरिकासँग सम्बन्ध सुधार ग-यो । सन् ७८ मा आएर चीनले आर्थिक खुलापन र उदारवादलाई आत्मसात् ग¥यो । चीन सोभियत साम्यवादी गठबन्धनबाट अलग भएर स्वतन्त्र बाटो लियो । आज नेपाल, भियतनाम र लाओसका बचेखुचेका साम्यवादीहरूलाई चिनियाँ मोडेल आदर्श भएको छ । सन् ९० को साम्यवादी पतनपछि प्रसिद्ध अमेरिकी राजनीतिशास्त्री फ्रान्सिस फुकुयामाले त्यसलाई “इतिहासको अन्त्य” नामकरण गरी चर्चित “दि इन्ड अफ हिस्ट्री एन्ड दि लास्ट म्यान” पुस्तक नै लेखे । फुकुयामाको निचोड थियो कि इतिहास भनेको विचारधाराहरूको लडाइँ हो । यो लडाइँमा उदार प्रजातन्त्र र अर्थतन्त्रले वंशानुगत राजतन्त्र, फासीवाद, सैनिक शासन लगायत साम्यवादलाई पराजित गरेको छ । यो उदारवादको विजयलाई अमेरिकीहरूले एकध्र्रृवीय क्षण भनी विजयोत्सव मनाए । प्रजातन्त्र मानव अधिकार, बजार अर्थतन्त्र र भूमण्डलीकरणको विश्वव्यापी लहर चल्यो।

साम्यवादको यस पतनसँगै ३० वर्ष शासन चलेको एक दलीय पञ्चायत व्यवस्था नेपालमा ढल्यो । विश्वव्यापी प्रजातन्त्रको यस लहरलाई हार्वर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक स्यामुयल हन्टिङ्टनले प्रजातन्त्रको तेस्रो लहर भनी व्याख्या गरे । तर यता नेपालमा भने तत्कालीन एमाले निर्वाचनमार्फत संसद्मा प्रवेश गर्र्दै थियो । यही बेला परम्परागत साम्यवादबाट राजनीति सम्भव छैन भनी तत्कालीन एमालेका महासचिव मदन भण्डारीले बहुदलीय जनवादको कार्यक्रम प्रतिपादन गरे । यही बेला एमाले फुकुयामावाद वामपन्थी बनिसकेको थियो । संसदीय प्रतिस्पर्धामार्फत प्रजातन्त्र र मानव अधिकारलाई मान्दै अन्य उदार प्रजातन्त्रवादीजस्तै राजनीति गर्ने एमालेले थाल्यो । उनीहरू सबै वर्ग र तप्काको राजनीति गर्न थाले । सर्वहारा वर्गको तानाशाही भन्ने साम्यवादी मन्त्र उनीहरूको शब्दकोशबाट हरायो । कतिपय सामाजिक आर्थिक मुद्दामा वाम हुँदै उदारवादको राजनीतिक अनुसरण गर्न थाले । माओवादी केन्द्रले १० वर्षे सशस्त्र विद्रोहपछि शान्ति सम्झौताको एक दशकपछि एमालेकै अनुसरण गरेको छ।

वास्तवमा बहुदलीय जनवाद र एक्काइसौँ शताब्दीको जनवादमा तात्विक अन्तर छैन । दुवै साम्यवादको खोल ओडेर फुकुयामावादलाई अभ्यास अहिलेसम्म गर्दैछन् । भर्खरै सरकारले ल्याएको बजेट पनि नवउदारवादबाट अलग छैन । यिनीहरूले अब गर्ने भनेको अमेरिकाको अमेरिकाका डेमोक्रेटिक पार्टीका बर्नी स्यान्डर्स, बेलायतको लेबर पार्टीका जेरेमी कोर्वेन र भारतमा भारतीय जनता पार्टीभन्दा कांग्रेस  (आई) वाम भएजस्तै गर्ने संसदीय राजनीति हो । साम्यवाद आज विश्वमा पराजीत राजनीतिक प्रणाली हो । आजको यो उत्तर विचारधाराको युगमा कुनै एक वादमा आधारित राजनीति हुनै सक्दैन । बेलायतका भूतपूर्व प्रधानमन्त्री टोनी ब्लेयरले सीएनएन टेलिभिजनका फरिद जाकारियासँग हालै कुरा गर्दै अबको राजनीति वामपन्थी र दक्षिणपन्थीको बीचमा नभई खुला समाज वा बन्द समाज चाहने बीचमा हुने बताएका छन् । तर नेपालका फुकुयामावादी वामपन्थीको शासनको छोटो कालखण्डमै फेरि नेपाली समाज बन्द समाज हुने त होइन भन्ने शंका पनि पैदा भएको छ । डा. गोविन्द केसी माथिको दुव्र्यवहार सार्वजनिक स्थलमा विरोध प्रदर्शन गर्न नियन्त्रण र गंगामाया अधिकारीको अनशनप्रति बेवास्ताले सरकारको सोच एकाधिकारवादी रहेको देखिन्छ । नेपाली समाजलाई उदार र खुला बनाउनुपर्ने दायित्व नेपालका राजनीतिक दलहरूको हो । यो कुरा नेपालको संविधानले निश्चित गरिदिएको छ।

यसर्थ संविधानवादको पालना आजको आवश्यकता हो । दार्शनिक कार्ल पोपरले सन् १९४० को दशकमै “ओपेन सोसाइटी एन्ड इट्स इनेमिज” नामक ग्रन्थ लेखी माक्र्सलाई बन्द समाजको हिमायती प्रमाणित गरेका थिए । उदारवादी पोपरले भनेबमोजिम नेपालका संसदीय वामपन्थीहरू आशा गरौँ शास्त्रीय साम्यवादको अभ्यासमा फर्कने छैनन् । यी फुकुयामावादी वामपन्थी समृद्धि र समाजवादको नाममा लोकप्रियतावादी बन्ने खतरा पनि त्यतिकै छ । दुई तिहाइ बहुमतको नाममा प्रजातन्त्रको दुर्मत लिने काम भयो भने नेपाली समाज पुनः पछाडितर्फ फर्कनेछ । हुनत अहिले युरोप, अमेरिका, भारत, चीन, रुस, टर्की, भेनेजुएला र थाइल्याल्ड सबैतिर अनुदारवादी शासनहरू छन् । विश्वमा प्रजातन्त्रको गौरव हराउँदै गएको छ । निर्वाचित शासकहरू नै एकाधिकारवादी बन्दै गएका छन । अमेरिकाको फ्रिडम हाउसको अध्ययनअनुसार अहिले संसारमा लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको अवस्था नाजुक बन्दै गएको छ । यही रैथाने राष्ट्रवाद र लोकप्रियतावादको लहरमा लागेर प्रधानमन्त्री केपी ओली हंगेरीका भिक्टर ओरवानका टर्कीका तैयव इड्रोजन बन्ने हैनन् । प्रजातन्त्रको मृत्यु भनेर अहिले संसारमा उदारवादीहरू शोक मनाउन थालेका छन् । नेपाललाई परम्परागत साम्यवादको खतरा भन्दा पनि नयाँ अधिनायकवादको खतरा छ । शास्त्रीय साम्यवादबाट फुकुयामावादी वामपन्थीमा रूपान्तरितहरू के बन्ने हुन् सबैको चिन्ता यसमा छ । नेपाली समाजको रूपान्तरणका लागि प्रजातन्त्र आवश्यक छ  । यही व्यवस्थालाई जनताले पटक पटकको आन्दोलनबाट अनुमोदन गरेका छन् । विश्व अनिश्चयको युगबाट गुिज्रएजस्तै नेपाल पनि अनिश्चयमा छ । स्वतन्त्रताबिनाको स्थायित्व तानाशाही हुन्छ । यसर्थ स्वतन्त्रताको रक्षा यस युगको स्वर हो । यही स्वरलाई आशा छ माक्र्सका नेपाली चेलाहरूले सम्मान गर्नेछ लाग्छ । अहिले विश्व ठूला आदर्श र महाभाष्यको राजनीतिबाट स्थानीय हुँदै गएको छ ।

राष्ट्रवाद र रैथानेवादका नाममा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल ट्रम्पका सल्लाहकार रहेका स्टिभ ब्यानोनजस्ता उदारवादका शत्रु ओलीका सल्लाहकार बन्ने छैनन् । अहिले विश्वमा विचारधाराको संकटले राजनीति साँघुरो हुँदै गएको छ । नेपालमा पनि यो संकटले अलोकप्रिय मोड लिन सक्छ । यसर्थ वर्तमान संविधानको रक्षा र नेपाली प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका उपलब्धिहरू जोगाउनुपर्ने दायित्व खडा छ ।







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

घरमा मोर्डन लाइटिंग

घरमा मोर्डन लाइटिंग

सही लाइटिंगको प्रयोगबाट घरलाई मोडर्न र नयाँ रुप दिन सकिन्छ । लाइटिंग मिलेको घर हेर्दामा साह्रै राम्रा हुन्छन । ...

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु हुन्छन् | यस गाइड मार्फत तपाईले आफ्नो परिवारको लागि कस्तो फ्रिज खरिद...

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सुरक्षित शैलीमा प्रयोग नगर्नाले ठूला ठूला दुर्घटना हुन सक्छ। यी सुझावहरु पालाना गर्नाले यस्तो दुर्घटना न्यून हुन्छ ।

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको औसत आयु १३ वर्ष मानिन्छ | तर यी कुराहरु ध्यानमा राखेर फ्रिजलाई कथित औसत आयुभन्दा धेरै समयसम्म प्रयोग गर्न...

श्रीशको ‘अठोट’ बजारमा

श्रीशको ‘अठोट’ बजारमा

पत्रकार श्रीश भण्डारीले बाल र किशोर मनोविज्ञानमा आधारित रहेर नयाँ पुस्तक ‘अठोट’ बजारमा ल्याएका छन् । ...

चन्द्रागिरीमा ‘रोमियो एन्ड मुना’

चन्द्रागिरीमा ‘रोमियो एन्ड मुना’

आगामी साउन ११ गतेबाट रिलिज हुने फिल्म ‘रोमियो एन्ड मुना’ले चन्द्रागिरी हिल्समा फिल्मको प्रमोसन कार्यक्रम आयोजना गरेको छ । चन्द्रागिरीमा...

‘स्क्रिप्ट सुन्दा सासै लिन गाह्रो भयो .....’

‘स्क्रिप्ट सुन्दा सासै लिन गाह्रो भयो .....’

फिल्म ‘किस्मत’देखि पछिल्लो फिल्म ‘रुद्रप्रिया’सम्म आइपुग्दा नायक आर्यन सिग्देलले थुप्रै चरित्र निभाए । तर उनको करिअर ग्राफ हेर्ने हो ज्यादाजसो...

सलमान ल्याउने भनेर ठग्ने दुई पक्राउ

सलमान ल्याउने भनेर ठग्ने दुई पक्राउ

आवर ड्रिम्स कम्पनीमार्फत भारतीय कलाकार सलमान खानको टुँडिखेलमा कार्यक्रम गर्ने भनि विभिन्न दरका टिकट बिक्री गरी सर्वसाधारणलाई ठगी गरेको अभियोगमा...