मूर्ख राजा, चौपट राजकाज

बिहिबार, ०३ जेठ २०७५, ०९ : ४८ अनिलकुमार कर्ण

48


काठमाडौं- अंग्रेजको औपनिवेशिक शासनको उत्पीडनविरुद्ध संगठित विदोह र जातीय कट्टरता, धार्मिक संस्कारसँग जोडिएका कुरीति तथा निरर्थक पारम्परिक एवं धार्मिक कृत्यजस्ता घरेलु समस्याबाट आजित भारतीय समाजमा जागरणको दृष्टिले १९ औं शताब्दीलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण कालखण्ड मानिन्छ । अंग्रेज शासकविरुद्ध निष्कर्षविहीन तर प्रेरक सिपाही विद्रोह र राजा राममोहन राय, हेनरी विवियन डेराजियो, देवेन्द्रनाथ ठाकुर, ईश्वरचन्द्र विद्यासागर, स्वामी रामकृष्ण परम्हंस, स्वामी विवेकानन्दजस्ता धार्मिक एवं सामाजिक सुधारका प्रवर्तकहरूको युग हो यो शताब्दी।

बुद्धिविवेक र प्रकृत्तिप्रदत्त सत्यभन्दा परका भूतकालीन विश्वास तथा प्रवृतिलाई त्याज्य गर्ने र रणनीतिक कारणले बनाइएका नीति अस्वीकार गर्ने यो समयमा नै भारतेन्दू हरिश्चन्द्रको जन्म भएको थियो । राजनीतिक, सामाजिक र धार्मिक सुधारको यो युगमा भरतीय समाजमा हीनताबोध र यसबाट उत्पन्न परिणामका रूपमा आत्मनिन्दा पनि चरमोत्कर्षमा थियो । यही युग थियो जहाँ अंग्रेज शासकको संवेदनहीन र अहंकारपूर्ण व्यवहारको कहालीलाग्दो परिणति पनि देखिँदै थियो । हो, यही समय थियो, नाटककार हरिश्चन्द्रले ‘अन्धेर नगरी चौपट्ट राजा’ लेखेको ।

अर्थात् तत्कालीन समयको राजनीतिक–सामाजिक परिदृश्यलाई दुरुस्त उतार्ने प्रयत्न पनि । भनिन्छ, विविधताको विशिष्ठताप्रति निरपेक्ष दृष्टिकोणको विसंगत नतिजाको बान्की यो नाटकजति कमैमात्रमा पाइन्छ । क्षयीकृत विवेकबाट उत्पन्न कुपोषित सोच अस्थिर, द्वन्द्वग्रस्त र मुढतापूर्ण हुन्छ ।

शासकमा विद्यमान यस्तो प्रवृत्तिको प्रतिबिम्बन नागरिकमा पर्नु स्वाभाविक हो । राज्यको चरित्रअर्थात् शासन सञ्चालन गर्नेको बाटो नै हो जसमा नागरिकले आफ्ना पाइला चाल्छन् । नाटकले तत्कालीन समयको यथार्थ पस्केको छ जहाँ जनता शासक अर्थात् राजाको सनक, लहड र मूर्खताका कारण उटपट्याङ लोभलालचमा फस्छन् । र, एउटा आत्मघाती हास्यश्रृंखला तयार हुन्छ । संगतिपूर्ण न्यायनिरुपण गर्न असक्षम बौलाहा राजा अर्कालाई झुन्ड्याउन तयार पारेको रस्सीमा आफैं झुन्डिन्छन् र उनका प्रियपात्रहरूबीच सत्ताको लुछाचुँडी सुरु हुन्छ ।

 नाटकले तत्कालीन समयको यथार्थ पस्केको छ जहाँ जनता शासक अर्थात् राजाको सनक, लहड र मूर्खताका कारण उटपट्याङ लोभलालचमा फस्छन् । र, एउटा आत्मघाती हास्यश्रृंखला तयार हुन्छ । संगतिपूर्ण न्यायनिरुपण गर्न असक्षम बौलाहा राजा अर्कालाई झुन्ड्याउन तयार पारेको रस्सीमा आफैं झुन्डिन्छन् र उनका प्रियपात्रहरूबीच सत्ताको लुछाचुँडी सुरु हुन्छ ।

परिकल्पनाको स्तर वास्तविक र उच्च भयो भने रचना कालजयी हुन्छ । मानवीय संवेग शाश्वत हो । यसैलाई टेकेर हरिश्चन्द्रले यो नाटक लेख्दा यो काल्पनिक भए पनि यथार्थको जमीन नछोडेको भान हुन्छ । यसै स्वरलाई समाजको मौलिकता र समयको गतिसँगै समाउन खोजेका छन् आशीष घिमिरे र संगीत सापकोटाले । नाटकको भावानुवाद गरेर ‘अँधेरी नगरी चौपट राजा’ नामले निर्देशकद्वय घिमिरे र सापकोटाको दिग्दर्शनमा यो नाटक राजधानीको कुञ्ज थिएटरमा यतिबेला प्रदर्शन भइरहेको छ।

मञ्चमा देखिने फरक–फरक पेसावाल पात्रका माध्यमले धर्माचरण, मर्यादा, इमान्दारी र चुगलीचाप्लुसीसमेत सस्तिएको र यसले समाज झुटफरेब, नाफाखोरी, फट्याइँले प्रश्रय पाएको नाटकको मूलसन्देश छ । गुरुआज्ञाको उपेक्षा गर्दै गोबद्र्धन दास सुविधापूर्ण जीवनयापन गर्न छाडेर अनिच्छित मृत्युवरणको संघारमा पुग्छ ।

तर, सिल्ली राजाको आदेशमा फाँसी चढ्नबाट बल्लतल्ल जोगिन्छ । सत्तान्ध राजा अमूर्त आकांक्षाबाट वशीभूत हुँदै आफ्नै आत्महन्ता र छँटाहा निर्देशबाट मत्र्यलोकबाट बिदा हुन्छ । हो, अन्धेर नगरी विश्वसमाजमा छयाप्छयाप्ती छन् । नेपाली समाजमा पनि अन्धेर नगरी छ । सित्तैमा पाए फलामको च्युरा चपाउन खोज्ने मतिहीन पात्रहरू छन् यसै समाजमा । यही समाजमा हो जहाँ सद्बुद्धिको अभावमा थुप्रै शासकको दुर्गति भएको छ र अन्ततः उनीहरू राजपाठबाट च्युत भएका छन् ।

समाजमा अन्याय छ, अत्याचार छ र सँगैसँगै हुर्केको छ अनाचार र दुराचार । लोभलालच र सनकका भरमा जीवनदशा तय गर्नेहरू जोसुकैलाई बिनाकारण बलीको बोको बनाएको उदाहरण हिंसक र भ्रष्टाचारी समाजमा प्रशस्त पाइन्छन् । वस्तुको भाउसँग दाँजेर नाटककारले जीवनमूल्य नै एकन्नी हुँदै गएको दुरवस्थाको चित्रण गरेका छन् । नाट्यलेखनमा द्वन्द्वात्मक विरोधाभाषी शैलीको यो अनुपम नमुना बिरलै पाइन्छ । यसैगरी कलाकारको शारीरिक स्फूर्तिले पनि दर्शकलाई चकित तुल्याउँछ । नाटक हेरिरहँदा केही कलाकारको ‘फिजिकल एक्टिभिटी’ले तपाईं प्रभावित नभई रहनु सक्नुहुन्न।

मञ्चनको दृष्टिले नाटकको सर्वाधिक बलियो पक्ष हो, परिवेशजन्य तारतम्यता । नाटक हेरिरहँदा दर्शकले आफ्नो वरपरको समाज र पात्र अनभूत गर्ने औसर पाउँछन् । खस, मैथिल, नेवार, शेर्पा, मुस्लिम पात्रहरूका र तिनका लबजमात्र होइन, त्यसअनुसारको वृत्तिले अन्धेरीलाई अँधेरी र चौपट्टलाई चौपट बनाएको छ ।

अर्थात् नाटक आञ्चलिक बनेको छ । यसमा प्रयोग गरिएका गीत र उखानटुक्कायुक्त संवादमा लालीगुराँस र कमल फूलको सम्मिश्रण छ । मैनाको चिरबिर छ भने डाँफेमुनालको गुञ्जन छ । निर्देशकद्वयको प्रारम्भिक सफलता नै यस नाटकको भावानुवाद हो । तर, गीत र उखानटुक्कालाई प्रेक्षागृहबाहिरसम्म दर्शकको ओठमा झुन्ड्याउने सम्प्रेषणीयताको अभाव देखिन्छ । कलाकारले चाँडो चाँडो बोल्दा संवादको मर्म दर्शकसम्म मज्जाले सम्प्रेषण हुन पाएको छैन ।

नाटकमा नयाँपुस्ताका व्यवसायिक कलाकारको उपस्थिति छ । त्यसैले अभिनयमा खोट लगाउने ठाउँ छैन । तर केही चरित्रले जबर्जस्ती हँसाउन खोजेको स्वाभाविक देखिएको छैन । यसका लागि निर्देशकले अझै मिहिनेत गर्नुपर्नेछ । सँगसँगै नाटकको अन्त्य पनि हठा्त भएको छ । अझ जोगीमा आएको आमूल परिवर्तन पनि निर्देशकले स्वाभाविक बनाउन सकेका छैनन्।

नाटकको आयाम ठूलो छ । त्यसका लागि नाटकघरमा उपलब्ध प्रविधि पर्याप्त छैन । नाटकसँगै यात्रा गर्ने गीतसंगीतले यस्ता प्राविधिक कमजोरीमा दर्शकको ध्यानाकर्षित नगरे पनि सुधारको गुञ्जायसप्रति कुञ्जघरको तत्परता आवश्यक छ । क्याप मोसन पिक्चर्स र कलाशी प्रडक्सनको प्रस्तुति रहेको नाटक वैशाख १४ गतेबाट सुरु भएको हो । नाटक जेठ ५ सम्म चल्ने प्रडक्सन म्यानेजर सगुन शर्मा पोखरेलले जानकारी गराइन् ।

 







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

घरमा मोर्डन लाइटिंग

घरमा मोर्डन लाइटिंग

सही लाइटिंगको प्रयोगबाट घरलाई मोडर्न र नयाँ रुप दिन सकिन्छ । लाइटिंग मिलेको घर हेर्दामा साह्रै राम्रा हुन्छन । ...

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु हुन्छन् | यस गाइड मार्फत तपाईले आफ्नो परिवारको लागि कस्तो फ्रिज खरिद...

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सुरक्षित शैलीमा प्रयोग नगर्नाले ठूला ठूला दुर्घटना हुन सक्छ। यी सुझावहरु पालाना गर्नाले यस्तो दुर्घटना न्यून हुन्छ ।

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको औसत आयु १३ वर्ष मानिन्छ | तर यी कुराहरु ध्यानमा राखेर फ्रिजलाई कथित औसत आयुभन्दा धेरै समयसम्म प्रयोग गर्न...

डेढ सय वर्ष देखि खलंगामा लाखे नाँच, संरक्षणकाे अभावमा लाेप हुने खतरा बढ्दै

डेढ सय वर्ष देखि खलंगामा लाखे नाँच, संरक्षणकाे अभावमा लाेप हुने खतरा बढ्दै

जाजरकोटको  इतिहास र  सामाजिक परम्परासंग जोडिएको  लाखे नाँच सुरु भएको  झन्डै डेढ सय वर्ष पुगेको छ। जाजरकोटी राजा उपेन्द्रविक्रम शाहले  आफनो...

मारुनी नाच संरक्षणमा स्थानीय

मारुनी नाच संरक्षणमा स्थानीय

मगर समुदायमा परम्परादेखि नै विभिन्न शुभकार्यमा देखाइने गर्रा अर्थात मारुनी नाच देशका विभिन्न स्थानमा अहिले लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ।

‘माथि माथि हिउँचुली’मा समृद्धि

‘माथि माथि हिउँचुली’मा समृद्धि

उमेरले ११ वर्षमा पाइला टेक्दै गरेकी समृद्धि तिमल्सिना सानैदेखि गीत संगीतमा रुचि राख्छिन्। घरमा होस् या विद्यालयमा उनी गीत गुनगुनाइ...

सुपरस्टारको खोजीमा ऐश्वर्या

सुपरस्टारको खोजीमा ऐश्वर्या

आमा बनेपछि बलिउडमा कमव्याक गरेकी नायिका ऐश्वर्या राय बच्चनका लागि कमव्याक सुखद बन्न सकेको छैन। ...