धनीबाट लिने, गरिबलाई बाँड्ने

बुधबार, ०८ असार २०७३, ०७ : ०७ एङ्गस डिटन

अन्तर्राष्ट्रिय विकास सहयोगको मुख्य सिद्धान्त ‘रबिन हुड’मा आधारित छ । धनीबाट पैसा जम्मा गर र गरिबलाई बाँड । यही कुरा दिमागमा राखेर राष्ट्रिय विकास निकाय, द्विपक्षीय संस्था, गैरसरकारी संस्थाहरूले वर्षको १ सय ३५ अर्ब डलर धनी मुलुकबाट जम्मा गर्दै गरिब मुलुकमा स्थानान्तरित गरिरहेका छन् ।

रबिन हुड सिद्धान्तलाई अझै बढी औपचारिक शब्द प्रयोग गर्ने हो भने त्यसलाई ‘कस्मोपोलिटन प्रायोरिटारियनिज्म’ (विश्वजनिन प्राथमिकतावाद) भन्न सकिन्छ । यो एउटा नैतिक नियम हो । यसले भन्छ, हामीले विश्वका सबैजनालाई उस्तै सोच्नु पर्छ, चाहे उनीहरू जहाँसुकै बसून्, रहून् । तिनलाई सहयोग गर्न सोच्नुपर्छ । त्यसपछि सहयोग त्यहाँ केन्द्रित गर्नुपर्छ, जहाँ यसले सबैभन्दा बढी सहयोग पु¥याउँछ । जोसँग छैन भएकाहरूले तिनलाई सहयोग पुर्याउनु पर्छ । यो फिलोसफीले स्पष्ट वा अस्पष्ट दुवै तरिकाले आर्थिक विकास, स्वास्थ्य सेवा र मानवीय संकटका सहयोगलाई निर्देश दिन्छ ।

यस हिसाबले विश्वजनिन प्राथमिकतावादको अर्थ हुन्छ । गरिब मुलुकका जनतालाई यसको आवश्यकता बढी नै हुन्छ । फेरि ती देशको मौद्रिक मूल्य कम हुनाले डलर वा युरो तिनको मुलुकसम्म पुग्दा दोब्बर, तेब्बर मूल्यको बन्नपुग्छ । त्यसैले प्रत्येक डलर वा युरो घरैमा खर्च गर्नुभन्दा गरिब मुलुकमा खर्च गर्नु राम्रो ।
मैले कैयौँ वर्षदेखि विश्वको गरिबीलाई मापन गर्ने प्रयास गरेँ र यो बाटो (विश्वजनिन प्राथमिकतावाद)ले मलाई साँच्चै वृहद् अर्थमा ठीक लाग्यो तर हालैका दिनमा यो ठीक होइन कि भन्ने महसुस भइरहेको छ । तथ्य र नैतिकताको कसीमा पनि विश्वजनिन प्राथमिकतावाद समस्या देखिरहेको छु ।

भूमण्डलीय गरिबी घटाउन वृद्धि र भूमण्डलीकरणका माध्यमभन्दा विदेशबाट ल्याइने सरसहयोगले निश्चय नै ठूलो र निर्णायक काम गरेको छ । गएका ४० वर्षको अवधिमा २ अर्बभन्दा बढी गरिबहरू घटेका छन् र १ अर्बभन्दा मुनि मात्रै गरिबीमा बाँचिरहेका छन् । यो निश्चय नै एउटा उल्लेखनीय उपलब्धि हो । सन् २००८ यता संसारको जनसंख्या र विश्व अर्थतन्त्र वृद्धिमा दीर्घकालीन सुस्तताका बाबजुद यो उपलब्धि हासिल भएको छ ।

गरिबी न्यूनीकरणमा भएको यो प्रभावशाली कदम बिना कुनै मूल्य हासिल भएको होइन । भूमण्डलीकरणले कैयौँ गरिब मुलुकका सर्वसाधारणलाई उकास्न गरिएको क्रियाकलापले धनी मुलुकका केही व्यक्तिलाई अवश्य असर पु¥याएको छ । खासगरी धनी मुलुकका कारखाना र जागिर  सस्ता कामदार पाइने मुलुकतर्फ बसाइँ सरेका छन् । यसो हेर्दा यो मूल्य तिर्नुपर्ने स्वीकार्य नैतिक मूल्य देखिन्छ किनभने अहिले सुविधा पाइरहेकाहरूले पहिल्यै धनी (र स्वस्थ पनि)बाट पाएका हुन्, गरिबबाट खोसिएको होइन ।
धनी मुलुकबाट खोसिएको मूल्यको असुविधा लामो समयदेखि चलिरहेका कारकप्रति हामी निर्णायक भनिनेहरूले कत्तिको जायज र उचित ठाउँमा राखेर हेरेका छौँ त ? विकास उद्यममा बसेका र विज्ञ, मसमेत, भूमण्डलीकरणको फाइदा लुट्नेमध्येका हौँ । यो सुविधा त्यसले पाएको छ, जसले आफ्नो सेवा बजारमा बेच्न सक्छ । हामीले बेच्ने यो क्षमता कति वृहद्, ठूलो र सम्पन्न छ भने मेरा बाआमाले यसअघि सपनामा पनि सोच्न सकेका थिएनन् ।

आफ्ना कुरा बेच्न वा फाइदा लिन नसक्नेका लागि भूमण्डलीकरण उति सुन्दर चिज होइन बरु यसबाट उल्टै पीडित भएका छन् । हामीलाई लामो समयदेखि नै थाहा छ, उदाहरणका लागि, कम पढेलेखेका वा कम आय भएका अमेरिकीहरूले चार दशकयता निकै कम आर्थिक उपलब्धि हासिल गर्न सकेका छन् । झन् अमेरिकाको श्रम बजारमा सबैभन्दा तल्लो तप्काका मजदुरहरू भूमण्डलीकरणको क्रूर वातावरणमा रुमलिएका छन् । के तिनको अवस्था अहिलेका एसियालीभन्दा गतिलो छ ?
अधिकांशतः अवस्थामा शंका नै छ । तर लाखौँ काला, सेता र हिस्पानिक अमेरिकीहरू यतिबेला प्रतिव्यक्ति आय २ डलरभन्दा कममा गुजारा गरिरहेका छन् । यो तह भारत वा अफ्रिकी मुलुकमा विश्व बैंकले गरिबीको रेखामुनि रहेको मापन गर्ने भन्दा तलको अवस्था हो । २ डलर दैनिक कमाउने अमेरिकीको अवस्था र भारत वा अफ्रिकामा २ डलर कमाउनेको अवस्था अवश्य पनि फरक हुन्छ । अमेरिकी गरिबहरूको अवस्था चर्को छ भनिरहनु परेन । तिनले अमेरिकामा कुनै पनि किसिमको आश्रय पाउँदैनन् ।

यसभन्दा पनि पर सबैलाई बराबरको हक र अवसरको उपलब्धता हुने अमेरिकाको गफ यतिबेला संकटमा परेको छ । स–साना नगर र सहरले भूमण्डलीकरणका कारण कारखाना गुमाएका छन् । ती नगर र सहरको मुख्य आय भन्नु नै ती कारखाना थिए । यस्तो अवस्थामा तिनलाई स्तरीय स्कुल चलाउन हम्मे पर्न थालेको छ । यस्तो अवस्थामा अर्को पुस्तालाई यहाँ अझै गाह्रो पर्ने निश्चित छ । सम्पन्न स्कुलले धनीमानी विद्यार्थी नै खोज्छ ताकि तिनको शुल्क तिर्न सकून् । वर्षौंदेखि शताब्दीऔँदेखि विभेद बेहोरिरहेका अल्पसंख्यक र काला जातिको उत्थानका नाउँमा सकारात्मक विभेद चलाइरहँदा कामदार गोरा वर्गका सन्तानले उचित काम, दाम र धामको ‘ब्रेभ न्यु वल्र्ड’ हासिल गर्न नसक्दा कुँडिएर बस्नु परिरहेको अवस्थालाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन ।

मैले एनी केससँग गरेको अध्ययनले धेरै निराशाहरू खुलासा गरेको छ । यस्तै निराशाका कारण आत्महत्या, मदिराजन्य हिंसा र लागू औषधको अति प्रयोगले हुने मृत्युको दुर्घटना क्रमैसँग बढिरहेको छ र यो गोराहरूमाझ बढी देखिएको छ । सन् २०१४ मा भन्दा यस्ता मृत्यु २०१५ मा बढी देखिएको छ र त्यो वर्गको आयु सम्भाव्यता तीव्र गतिमा झरिरहेको छ ।
हुन त हामीले भौतिक जीवनस्तरका बारे तर्क गर्न सक्छौँ । महँगी अतिरञ्जित पारिएको र जीवनस्तर बढेको कुरालाई कम महत्व दिएको वा साँच्चिकै सबैतिरका स्कुल गएगुज्रेका नै छन् त भन्न पनि सक्छौँ तर हामीले बढ्दो आत्महत्या र मृत्युदरलाई नदेखेझैँ गर्न सक्तैनौँ । शायद गरिबी, भोकमरीबाट उक्सन अमेरिकालाई भन्दा बढी तेस्रो विश्वलाई आवश्यकता होला ।

नागरिकता पाउनुको अर्थ अधिकार र जिम्मेवारीको समूह नै हो जुन हामीले अन्य मुलुकसँग बाँडीचुँडी गर्न सक्तैनौँ । यद्यपि आफ्नो भूमिमा भएका जनतालाई नदेखेझँै गरेर ‘भूमण्डलीकरण’को नैतिक दिशानिर्देश लागू गर्ने बहानामा छाड्न सक्तैनौँ ।
हामीले आपसी इन्स्योरेन्स सम्झौताका रुपमा ती अधिकार र बाध्यताका बारेमा सोच्न सक्छौँ । हाम्रा जनताका विशेष किसिमका असमानतालाई अस्वीकार गर्ने वा सहने होइन बरु प्रत्येकले तिनप्रति जिम्मेवारीबोध गरी सहयोग गर्ने वा सहयोगको अपेक्षा गर्ने दिन कुर्ने होइन । सामूहिक घात आउँदैछ र त्यसलाई कुर्नु खतरनाक हुनेछ । यी जिम्मेवारीले गरिब मुलुकलाई गर्नुपर्ने हाम्रो दायित्वलाई अवैध बनाउँदैनन् न त कुल्चेर जान्छन् । हामीले त्यो सहयोगलाई भौतिक आवश्यकताका रुपमा मात्र बुझ्यौँ भने चाहिँ हामीले महत्वपूर्ण विचारलाई बाहिरै थन्क्याउने खतरा मोल्नेछौँ ।

जब सर्वसाधारण जनताले देशका धनी वर्ग सात समुद्र पारिका गरिबका बारेमा मात्र सोच्छन् भन्ने भान प¥यो भने त्यो ‘इन्स्योरेन्स’ भाँच्चिनेछ । हामी दुई फ्याकमा बाँडिनेछौँ र जो पछाडि पारिएका वा छाडिएका छन्, ती रिसाउने छन्, तिनलाई राजनीतिले दिग्भ्रमित पार्नेछ र राजनीतिले तिनको सेवा गर्दैन भन्ने पर्नेछ । तिनले अँगाल्ने उपचार वा खोज्ने बाटोप्रति हामी सहमत नहुन सक्छौँ तर तिनको वास्तविक पीडालाई भने लामो समयसम्म बेवास्ता गर्न सक्तैनौँ ।
(२०१५ मा अर्थशास्त्रमा नोबेल विजेता तथा प्रिन्सटन विश्वविद्यालयस्थित वुड्रो विल्सन स्कुल अफ पब्लिक एन्ड इन्टरनेसनल अफेयर्सका प्राध्यापक डिटनको पुस्तक ‘द ग्रेट इस्केपः हेल्थ, वेल्द एन्ड द ओरिजिन्स अफ इनइक्वालिटी’ प्रकाशित छ । प्रोजेक्ट सिन्डिकेटबाट)

 








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

सामसंग GearVR र गुगल डेड्रिम जस्ता स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा परेको छ ! ...

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

नेपालको लागि टिभिएस टू ह्विलर्सको एकमात्र आधिकारिक वितरक जगदम्बा मोटर्सले ‘टिभिएस एक्सचेन्ज एन्ड फाइनान्स फेयर’को आयोजना गर्ने भएको छ ।

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

नेपाल टेलिकमले विभिन्न प्याकेजसहितको आकर्षक अटम अफर सार्वजनिक गरेको छ । ...

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यासबीच सहकार्य

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यासबीच सहकार्य

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यास इन्डस्ट्रिज प्रालिबीच आय संकलन सुविधासम्बन्धी एक सहकार्य भएको छ । ...

सानो गौचरनमा केटिएमले सर्भिस सेन्टर

सानो गौचरनमा केटिएमले सर्भिस सेन्टर

नेपालका लागि केटिएमको आधिकारिक बिक्रेता हंसराज हुलासचन्द एन्ड कम्पनी प्रालिले राजधानीको सानो गौचरनमा सर्भिस सेन्टर सञ्चालनमा ल्याएको छ । ...

सिटिजन लाइफको सभा सम्पन्न

सिटिजन लाइफको सभा सम्पन्न

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्सले दोस्रो वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न गरेको छ । ...

बैंक अफ काठमाण्डूको सभा

बैंक अफ काठमाण्डूको सभा

बैंक अफ काठमाण्डूको २५औं वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न भएको छ । ...

ओपोद्वारा नेपालमा रेनोटू एफ सार्वजनिक

ओपोद्वारा नेपालमा रेनोटू एफ सार्वजनिक

ओपोले नेपालमा रेनो सिरिज अन्तर्गत आफ्नो नयाँ स्मार्टफोन रेनोटू एफ सार्वजनिक गरेको छ । ...

Ncell Footer Ad