अतीतमोहमा फसेको कांग्रेस

बुधबार, १६ फागुन २०७४, ०८ : ३६ डा.कुन्दन अर्याल

काँग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवाकै पुस्ताका वरिष्ठ नेता रामचन्द्र पौडेलले अतीतमुखी होइन, भविष्यमुखी कांग्रेस आजको आवश्यकता रहेको ठहर्‍याएका छन् । भर्खरैको निर्वाचनमा पराजित भएर आएका पौडेलको सूत्रको सुनुवाइ होला कि नहोला भन्न सजिलो छैन । तर उनले कांग्रेसको एउटा गम्भीर समस्या भने फेला पारेका छन् । उनको ठहर छ, वर्षौंदेखि नयाँ मानिसलाई पार्टीमा आकर्षित गर्ने र पार्टी सदस्य र समर्थकको संख्या बढाउने प्रयत्न गरिएकै छैन । 
कांग्रेसमा अतीतमुखी सोच प्रभावशाली छ । यद्यपि छयालीस सालमा कम्युनिस्टहरूसँग संयुक्त भएर आन्दोलन गर्ने वा २०६२–६३ पछि गणतन्त्रको नारामा समाहित हुने कांग्रेसको निर्णय अतीतमुखी सोच विपरीत थियो । तर ती ऐतिहासिक निर्णयहरूलाई आत्मसात् गर्ने क्रममा कांग्रेस धरमराएको देखिन्छ । २०४६ सालको जनआन्दोलनको सफलतापछि वामपन्थीहरू विरुद्धको उग्र अभिव्यक्ति र व्यवहार त्यसको एउटा उदाहरण हो । अर्को उदाहरण, आजसम्म पनि गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्षताविरोधी धारणाले त्यही पार्टीमा आश्रय र स्थान पाइरहेकै छ । कांग्रेस आजसम्म यो ठाउँमा रहनुको कारण ००७, ०४६ र ०६२–६३ को आन्दोलनमा यसले निर्वाह गरेको सकारात्मक भूमिका नै हो । तर ०६२–६३ को आन्दोलनका उपलब्धिलाई संस्थागत र सुदृढ गर्दै लैजान यसले व्यवहारमै संशयविहीन दृढता दर्शाउन सकेको छैन । नेपाली राजनीतिमा हिजोका कठिन दिनहरूजस्तै आउँदा दिनहरूमा पनि वामपन्थी र कांग्रेसबीच प्रतिस्पर्धासँगसँगै सहकार्यको सम्बन्ध पनि कायमै रहनुपर्ने देखिन्छ । तर त्यसका लागि सबैभन्दा पहिले कांग्रेस भविष्यमुखी र परिवर्तनलाई निशंकोच सुदृढ गराउने आधारभूत सर्तमा प्रतिबद्ध देखिनुपर्छ। 

कांग्रेस आजसम्म यो ठाउँमा रहनुको कारण ००७, ०४६ र ०६२–६३ को आन्दोलनमा उसले निर्वाह गरेको सकारात्मक भूमिका नै हो । तर ०६२–६३ को आन्दोलनका उपलब्धिलाई संस्थागत र सुदृढ गर्दै लैजान यसले व्यवहारमै संशयविहीन दृढता दर्शाउन सकेको छैन । 

निश्चय पनि निर्वाचनअघिसम्म एमाले र कांग्रेसबीच सहकार्य प्रमुख र प्रतिस्पर्धाको पक्ष गौण हुनुपर्छ भन्ने आग्रह लोकतन्त्रका पक्षपातीहरूबीच थियो । अब एमाले र माओवादी केन्द्रबीचको एकतापश्चात् उदाउने एकीकृत कम्युनिस्ट पार्टी र कांग्रेसबीचको सम्बन्ध प्रवृत्ति र तत्कालीन मुद्दाका आधारमा प्रतिस्पर्धा र सहकार्यको मान्यताअनुसार कायम हुनुपर्छ । त्यसैले कांग्रेसभित्र उठेको आन्तरिक लोकतन्त्रको बहस सफल हुन सक्यो भने नेपाली मतदाताको आकांक्षाअनुसारको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको निर्माण, राष्ट्रिय हितको रक्षा र समृद्धितर्फको बाटो फराकिलो हुनेछ । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन मौलिक बाटोबाट यहाँसम्म आइपुगेको हो । यहाँको कम्युनिस्ट आन्दोलन चीनलगायतका देशमा जस्तो गरी कम्युनिस्ट पार्टीको एकल नेतृत्वमा हिंसात्मक क्रान्ति सम्पन्न गर्दै यहाँसम्म आइपुगेको होइन । कांग्रेससँगको प्रतिस्पर्धामै कम्युनिस्ट पार्टीले चरणबद्ध रूपमा प्राप्त उपलब्धिहरूको रक्षा गर्दै आएको छ । अहिले पनि एकीकृत कम्युनिस्ट पार्टी प्रतिस्पर्धाकै माध्यमबाट सामाजिक आर्थिक रूपान्तरण गर्न र देशलाई समाजवादतर्फ डो¥याउन अग्रसर भएको छ । अहिलेसम्मको अवस्थाको अवलोकन गर्दा, कांग्रेस अतीतबाट मुक्त भएको खण्डमा मात्रै नेपालमा राजनीतिक प्रतिस्पर्धा तीव्र हुन सक्ने देखिन्छ । नेपालको लोकतान्त्रिक क्षितिजमा दलहरूबीच जति बढी सकारात्मक प्रतिस्पर्धा हुन्छ, नेपाली जनता त्यति नै परिमाणमा लाभान्वित हुन सक्नेछन्। 

सात सालको परिवर्तनमा आफ्नो भूमिकाको सधैँ गौरव गाउने कांग्रेसले सत्र सालपछि कष्ट र अपमानको कथा सुनाउँदै सहानुभूति बटुल्ने राजनीति गर्दै अएको छ । प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभाको निर्वाचनपछि पहिलो पल्ट कांग्रेसलाई तलदेखि माथिसम्म आफ्नो स्वर्ण युगको पटाक्षेप भइसेकेको अनुभूति भएको छ । तर यो अवस्था रातारात आएको होइन । ०१५ फागुनमा सुरु भएर ०१६ वैशाखमा सम्पन्न भएको पहिलो आमनिर्वाचनमा कुल १ सय ९ स्थानमध्ये ७४ स्थानमा विजय हासिल गरेको गौरवमय इतिहास कांग्रेसको स्मृतिमा छ । त्यसबेला अभिवाजित नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले केवल चार स्थानमा जितेको इतिहास पनि कांग्रेसले निकै सम्झने गर्छ । त्यस चुनावमा प्रमुख प्रतिपक्ष नेपाल राष्ट्रिय गोरखा परिषद्ले केवल १९ स्थानमा जितेको थियो । तर त्यति व्यापक परिमाणमा लोकप्रिय मत हासिल गर्ने पार्टीले लोकतन्त्र जोगाउन नसकेकामा आफ्नो पनि कमजोरी थियो कि थिएन भन्ने समीक्षा कहिल्यै गरेको छैन । पञ्चायतकालभरि मात्र होइन, गणतन्त्रको उदय हुनु अघिसम्म दरबारसँग प्रधान अन्तरविरोध रहेका कारणले गर्दा यस विषयमा कांग्रेस इतरबाट प्रश्न नउठाइएको मात्र हो । अब बल्ल कांग्रेसका यावत् विगत र वर्तमानको हिसाब किताब हुन थालेको छ। 

पञ्चायतको अन्तिम समयतिर ०४२ सालमा कांग्रेसले आन्दोलनमा कम्युनिस्टहरूबाट अघि बढाइएको सहयोगको प्रस्तावलाई लत्यायो । केही वर्षपछि, छयालीस सालमा वाममोर्चासँग संयुक्त रूपमा गरिएको आन्दोलन सफल भएपश्चात् कांग्रेसले फेरि आफ्नो स्वर्ण युग आएको ठान्यो । दरबारसँग धोका खाँदै, दरबारसँगै सम्झौता गर्दै त्यहाँसम्म पुगेको कांग्रेसले ०४६ पछि प्राप्त लोकतान्त्रिक उपलब्धिहरूको रक्षाका निम्ति संयुक्त जनआन्दोलनका सहयात्रीसँग न्यूनतम सहमति पनि कायम गर्न चाहेन । ०४८ सालको निर्वाचनका क्रममा कांग्रेसका नेताहरू व्यंग्य गर्थे, ०१५ सालमा एउटै कम्युनिस्ट पार्टी हुँदा त चार सिट ल्याएका थियौँ, अहिले अनेकौँ कम्युनिस्ट पार्टीका नाममा निर्वाचन लड्दा कति स्थानमा जिताैँला । त्यसअघि पनि कांग्रेसले अतीतमुखी हुँदै नेपाली सामन्तवादको प्रतिनिधि संस्था दरबारसँग निर्णायक संघर्ष होइन, दबाब र मेलमिलापको नीतिलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको थियो । छयालीस सालपछि सत्ता पुगेपछि कांग्रेसको सर्वसत्तावादी आचरण यति व्यापक भयो, पार्टीभित्रै विद्रोहको स्थिति उत्पन्न भयो।  

छयालीस सालअघि नेपालका कम्युनिस्ट पार्टी र कांग्रेसबीच तुलना गर्न ०१५ सालको निर्वाचन परिणाम मात्रै उपलब्ध थियो । २०४८ सालको निर्वाचनमा कांग्रेस करिब ३८ प्रतिशत मत ल्याएर १ सय १० स्थानमा जित्न सफल भयो । तर कांग्रेसको बलियो प्रतिपक्षका नेकपा (एमाले) को उदय भयो । त्यस बखत एमालेले करिब ३० प्रतिशत मत ल्याएर ६९ स्थानमा जितेको थियो । वामपन्थी मतको बढोत्तरी कायम रह्यो र ०५१ सालको निर्वाचनमा एमालेले करिब ३० प्रतिशत मत हासिल गरी ८८ स्थानमा जित्यो । कांग्रेसले ३३ प्रतिशत मत र ८३ स्थानमा चित्त बुझाउनु प¥यो । त्यसपछिको निर्वाचनमा एमालेले सुविधाजनक बहुमत हासिल गर्न सक्ने बलियो आधार थियो । तर नेतृत्वलाई विर्सजनवादी भएको आरोप लगाउँदै पार्टीको एउटा हिस्सा अलग भएपछि ०५६ सालको आमनिर्वाचनमा एमालले झन्डै ३१ प्रतिशत मत हासिल गरे पनि ७१ स्थानमै चित्त बुझाउनु प¥यो । यसबाट चोटिएर चुनावमा होमिएको मालेले एकै स्थानमा पनि जितेन, तर ६ प्रतिशतभन्दा बढी मत हासिल ग¥यो । कांग्रेसले ३६ प्रतिशत मत हासिल गरी १ सय ११ स्थानमा जित्यो।

सपछिका दिनमा पनि नेपालमा वामपन्थी मत बलियो देखिँदै आएको छ । ०६४ सालको पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा माओवादी सबैभन्दा ठूलो दलका रूपमा देखाप¥यो, जसले प्रत्यक्षतर्फ ३० प्रतिशतभन्दा बढी मत ल्याएर १ सय २० स्थानमा जित हासिल ग¥यो । त्यसबेला माओवादीले समानुपातिकतर्फ २९ प्रतिशत मत हासिल गरेर १०० स्थानमा जितेको थियो । त्यस निर्वाचनबाट कांग्रेसले कुल १ सय १० र एमालेले १ सय ३ जनालाई विधायक बनाएको थियो । कांग्रेसले त्यसबेला प्रत्यक्षतर्फ करिब २३ र समानुपातिकतर्फ २१ प्रतिशत मत हासिल गरेको थियो । एमालेले त्यस निर्वाचनमा प्रत्यक्षतर्फ झन्डै २२ र समानुपातिकतर्फ २० प्रतिशतभन्दा बढी मत हासिल गरेको थियो। 

संविधानसभाको दोस्रो निर्वाचनमा कांग्रेसले प्रत्यक्षतर्फ झन्डै ३० प्रतिशत मत हासिल गरेर १ सय ५ स्थानमा जित्यो । त्यसबेला कांग्रेसले समानुपातिकतर्फ २५ प्रतिशतभन्दा बढी मत ल्याएर ९१ स्थानमा जितेको थियो । त्यसबेला कांग्रेसका कुल सांसदको संख्या १ सय ९६ पुगेको थियो । दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा एमालले प्रत्यक्षतर्फ २७ प्रतिशतभन्दा बढी मत ल्याएको थियो भने समानुपातिकतर्फ झन्डै २४ प्रतिशत मत हासिल गरेको थियो । एमालेको कुल सांसद संख्या कांग्रेसकै हाराहारीमा १ सय ७५ पुगेको थियो । दोस्रो संविधान सभामा माओवादीले प्रत्यक्षतर्फ झन्डै १८ प्रतिशत मत ल्याएको थियो भने समानुपातिकतर्फ १५ प्रतिशत मत पाएको थियो । त्यसबखत माओवादी विधायकको कुल संख्या ८० मा झर्‍यो। 

यस्तो पृष्ठभूमिमा मतपरिणाम आउनुअघि नै यसपटक देउवाको नेतृत्वमा कांग्रेसको आकार घट्ने अनुमान गरिएको थियो । प्रत्यक्ष र समानुपातिकतर्फ गरी प्रतिनिधिसभामा कांग्रेस अब ६३ स्थानमा खुम्चिएको छ । तर समानुपातिकतर्फ यसले यसपालि पनि झन्डै ३३ प्रतिशत मत हासिल गरेको छ । एमाले र माओवादीले समानुपातिकतर्फ संयुक्त रूपमा ४७ प्रतिशतभन्दा बढी मत हासिल गरेका छन् र २ सय ७५ सदस्यीय प्रतिनिधि सभामा दुवैका सांसदको कुल संख्या १७४ पुगेको छ । यद्यपि एमाले एक्लैले समानुपातिकतर्फ ३३ प्रतिशत मात्रै मत त हासिल गरेको छ भन्न सकिएला । तर ०४६ सालयता एमालेले केही अपवादबाहेक निरन्तर बढोत्तरी नै हासिल गर्दै आएको प्रस्टै देखिन्छ । कांग्रेसले सातदेखि सत्र, सत्रदेखि छत्तीस–सैँतीस र त्यसपछि छयालीस सालसम्मका कालखण्डमा निर्वाह गरेको भूमिकाको सरसर्ती अवलोकन गर्दा यो अवस्था आउनु अस्वाभाविक होइन । अब कांग्रेसमा साँच्चै भविष्यमुखी सोच स्थापित हुन सक्यो भने मात्र नेपाली राजनीतिमा जनताबीच अब्बल ठहरिन सकारात्मक प्रतिस्पर्धा गर्ने क्रम तीव्र र घनिभूत हुन सक्नेछ । 








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

सामसङको प्रिमियम क्यामरा अब 'एथर्टी एस' मा

सामसङको प्रिमियम क्यामरा अब 'एथर्टी एस' मा

सामसङले हालै नयाँ डिजाइनको साथ ग्यालेक्सी 'एथर्टी एस' प्रस्तुत गरेको छ । ...

सिन्धुका थप दुई शाखा विस्तार

सिन्धुका थप दुई शाखा विस्तार

पछिल्लो समय आक्रमक ढंगले बैंकिङ एकाइ विस्तार गरिरहेको सिन्धु विकास बैंकले एकैदिन थप दुई शाखा विस्तार गरेको छ । ...

इन्टरनेट लिज लाइनको महसुल घट्यो

इन्टरनेट लिज लाइनको महसुल घट्यो

नेपाल टेलिकमले कात्तिक १ देखि लागू हुने गरी इन्टरनेट लिज लाइनको महसुल घटाएको छ । ...

गोंगबुमा सुविधायुक्त सिनेमा हल

गोंगबुमा सुविधायुक्त सिनेमा हल

गोंगबुस्थित अत्याधुनिक सुविधायुक्त सिनेमा हल आइएनआइले प्रदर्शन सुरु गरेको छ । ...

सिजीको लक्की–ड्र सम्पन्न

सिजीको लक्की–ड्र सम्पन्न

चाडपर्वका बेला सिजीले ल्याएको ‘सिजीसँग उत्साह उमंग थाइल्यान्ड जाउँ परिवारसँग’ नामक स्किमको पहिलो चरणको लक्की–ड्र समपन्न भएको छ । ...

बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ

बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ

बिएमडब्लू मोटराड नेपालका आधिकारिक बिक्रेता हिमालयन मोटराडले ‘बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ’ सम्पन्न गरेको जनाएको छ । ...

ओपो रेनोटू एफको नेपालमा विक्रि आरम्भ

ओपो रेनोटू एफको नेपालमा विक्रि आरम्भ

ओपोले नेपालमा आफ्नो बहुप्रतिक्षित मोडल ओपो रेनोटू एफको अक्टोबर १८देखि पाको, न्यूरोड स्थित आफ्नो आधिकारिक शोरुममा आयोजित फर्स्टसेल कार्यक्रम मार्फत...

टिभिएस एक्सचेन्ज मेला सम्पन्न

टिभिएस एक्सचेन्ज मेला सम्पन्न

नेपालका लागि टिभिएस टू ह्विलर्सको एकमात्र आधिकारिक वितरक जगदम्बा मोटर्सले ‘टिभिएस एक्सचेन्ज एन्ड फाइनान्स फेयर’को आयोजना गरेकोे छ । ...

Ncell Footer Ad