किन कद घटाउँदैछाैं हामी ?

बिहिबार, ०३ फागुन २०७४, ०९ : ३९ डा. प्रेमसिंह बस्न्यात

केही वर्षअघि एक जना प्रधानसेनापतिले नेपाली सेनाको इतिहासलाई २४० वर्षदेखि भनी माओवादीले बोलेको भनाइ आफ्नो जीवनीमा लेखेका छन् । किनकि, राजाविहीन नेपालका प्रधान सेनापतिहरूले पनि राज गरिरहेका छन् भने तिनले जे मन लाग्यो त्यही बोल्न, जे मन लाग्यो त्यही युनिफर्म लगाउन, जति मन लाग्यो खर्च गर्न छुट छ । उति खेरको ५३ राज्यमध्ये गोर्खाको मात्र लहरो समातेर नेपालको राजनैतिक इतिहास अघि बढेको छ । त्यही राज्यका राजवंशले बृहत् नेपाल निर्माण गर्न नेतृत्व गरेकाले बृहत् नेपालको रूपरेखा तयार भएबारे दुई मत नहोला । १६१६ भदौ २५ मा द्रव्य शाह लिगलिगकोट (हाल गोर्खा) को राजा भएपछि उनले सेना पनि सोही मितिमा खडा गरेका थिए । भगीरथ पन्तलाई पहिले सेनापति दिएर सानो सेना खडा गरी लिगलिगकोटपछि माथिल्लो कोट र तल्लो कोटसमेत सोही वर्ष विजय गरी ती सबैलाई समेटेर ‘गोर्खा’ नामकरण गरेर अब गोर्खा राज्यको नामबाट नेपाल पुनः निर्माण गरिएको हो । हामीसँग प्रमाण छन्, द्रव्य शाहका नाति, खनातिहरूले उनै सेना प्रयोग गरेर तिब्बतको कुकुरघाट लगायत भूगोल जितेको अनि उपत्यकाका मल्लका राजाहरूको सहयोगमा पटकपटक गोर्खा राज्यले सेना पठाएको र राजा नरभुपाल शाहले समेत १७९९ सालतिर नुवाकोटमाथि हमला गरेको र अन्ततः १८०१ मा पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा नुवाकोट विजय गर्ने त्यही द्रव्य शाहले खडा गरेको सेनाको निरन्तरता थियो । नुवाकोट, बेलकोट, शिवपुरी, नाल्दुम, दहचोक, मकवानपुर, हरिहरपुर लगायत थुप्रै भूगोल जितिसकेपछि १८१९ सालमा बंगाली फौजले मकवानपुरबाट नेपाल हमला गर्न लाग्दा गोर्खाली फौजले ती बंगाली फौजलाई हराएर तिनबाट खोसिएका करिब ५०० नाल बन्दुक र २ थान तोपबाट पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना धेरै फौजमध्ये करिब ५०० जना छानेर १०० जनाको एक एक कम्पनी (गुल्म) बनाई ती बैरीबाट खोसिएका हतियारबाट १०० नाल राइफल प्रत्येक कम्पनीमा बाँडियो । गोर्खाली सेनामा पहिला पटक कम्पनीको संगठन बनाएर औपचारिक रूपले १८१९ सालमा श्रीनाथ, काली बक्स, गोरख, बर्जवाणी र सबुज कम्पनीको नामकरण गरियो । यद्यपि पहिला पनि गोर्खाली सेनामा आफ्नो संगठन त छँदै थियो । यसर्थ, पृथ्वीनारायण शाहले नेपाली सेनाको संगठनात्मक र पेसागत विकास गरेका थिए । ती १६१६ सालमा खडा भएकै सेनाका क्रमिकता हुन् । राजनैतिक इतिहास लेख्ने इतिहासकारहरूले नेपाली सेना खडा गर्ने पृथ्वीनारायण शाह हुन् भनेर लेखेका छन् । यस कुरामा कुनै प्रमाण देखिँदैन । 

२०६३ सालमा भन्ने गरेको २४० वर्षे नेपाली सेना । मतलब १८२५ सालमा कान्तिपुर (नेपाल) जितेपछि मात्र नेपाली सेना भएकाले २४० वर्ष भनिएको रे । यो माओवादीको भनाइ थियो । अनि हाम्रा नेताका कुरा छाडौँ, अनि इतिहासकारका कुरा छाडौँ प्रधानसेनापतिका फुली लगाएर पनि यही कुरो बोले र इतिहास लेखाए । यो सेनाकै दुर्भाग्य हो । १६१६ देखि १८२५ सम्म नेपाली सेनाले गरेका एकीकरण युद्ध, बंगाली फौज र अंग्रेजी फौजसँगको युद्ध कसको नेतृत्वमा कुन देशका फौजले गरे त ? अनि २०९ वर्षको इतिहास काटेर हाम्रो कद हामी आफैँ घटाउँदै छौँ । 

नेपाली सेनाको आधिकारिक सैनिक गान अब नयाँ बनाइनु पर्छ । हाल प्रचलनमा रहेको गान भन्दा पहिलाको भारतीय मिलिटरी एकाडेमीको गान रहेको तथ्य भारतीय जर्नेल मेहताले नेपाली सेनाविरुद्ध लेखेका पुस्तकमा लेखिसकेका छन् भने हाल प्रचलित सैनिक गानमा हामीले अंग्रेज र चीन दुई सामाज्यलाई हरायौँ भनेर लेखिएका शब्द एउटा कवि हृदयले कल्पना गरेको हो । त्यो सत्य छैन । सुगौली सन्धि र बेत्रावती दुवै सन्धिले दुवै साम्राज्यसँग हाम्रो हार भएको तथ्य छर्लंगै छ । अर्को कुरो हाल चलिरहेको सैनिक गानको रचनाकारलाई मरणोपरान्त र तत्काल जीवित रहेका संगीतकारलाई कर्नेल पद दिइयो । अनि संगीतकारलाई त फुल कर्नेलको सैनिक पोसाक लगाउन दिइयो । त्यस बखतका राजविहीन प्रधान सेनापतिले राज गर्दा त्यो सम्भव भयो । भर्खर मात्र राष्ट्रकवि माधव घिमिरेलाई पोसाक लगाउने गरी सहायक रथी दर्जाको मानार्थ दिनु अर्को गल्ती भएको छ । सेनाको पोसाक सेनायोग्य हुन लायक व्यक्तिले लगाउने हो कवि, कलाकार, गायकले लगाउने होइन । सिभिललाई दिने मानार्थ दर्जा मात्र हो, पोसाक होइन । गैरसैनिकलाई मानार्थ सैनिक पद दिँदा जंगी पोसाक लगाउन दिइएको थिएन । राजा त्रिभुवनको पालामा प्रधानमन्त्री भएका मातृकाप्रसाद कोइरालालाई जंगबहादुर राणालाई जस्तै प्रधानमन्त्री र महारथी (जर्नेल) हुन मन लागेपछि राजाले मानार्थ जर्नेल दिए । तर मातृकाले बहालवाला महारथीले लगाउने जंगी पोसाक लगाएर हिँडेपछि बबाल भयो । तुरुन्त राजा त्रिभुवनले मातृकालाई झपारेर जंगी पोसाक उतारे । त्यसपछि सेनाबाट निवृत्त हुनेले बाहेक अरू गैरसैनिकले मानार्थ दर्जा पाउनेले कहिलै जंगी पोसाक लगाएनन् । वरिष्ठ राजनीतिज्ञ विश्वबन्धु थापा अहिले पनि मानार्थ उपरथी हुन् । उनलाई जंगी पोसाक लगाउन कसरी रोक्ने त ? ती संगीतकार, कवि, कलाकारको नजीर दिएर उनले आजै जंगी पोसाक लगाउन मिल्छ । त्यस्तै व्यक्तिहरू अरू पनि होलान् । यो सैनिक इतिहासले बोल्ने कुरो हो । नेपाल सरकाले वीरगति पाउने सेनालाई सहिद घोषणा गरेको छ । सेनाले सहिद होइन, राष्ट्रिय विभूति पाउने हो।

गोर्खाली सेना, नेपाली सेना, शाही सेना, शाही नेपाली सेना र पुनः नेपाली सेनाको नामबाट ४५८ वर्षदेखि अविछिन्न रूपले देशको सेवा गर्दै आएको यो सेनाको इतिहास घाम जस्तै छर्लंग छ। 

सेना दिवस राजा वीरेन्द्रको पालामा र प्रधानसेनापति महारथी सत्चितशम्शेर राणाको कार्यकालबाट सुरु भएको हो । संसारका प्रायः सबै सेनाको सेना दिवस छन् । उस बखत नेपाली सेनाको खर्च, समय र परिश्रम जोगाउने हिसाबले शिवरात्रिको दिनलाई नै सैनिक दिवस मानियो । शिवरात्रिमा सेनाको ठूलो खर्च हुन्छ । फूलपाती, घोडे जात्रा, शिवरात्रि पर्वहरू सैनिक होइनन्, सामाजिक पर्व हुन् । सेनाले नेपाली संस्कृतिमा ठूलो सहयोग गरिरहेको छ । वास्तवमा अब यो स्थानीय सरकार वा नगरपालिकाले जिम्मा लिनु जरुरी पनि देखिन्छ । सेना दिवसलाई छुट्टै मान्ने हो भने अर्को ठूलो व्यय हुने हुँदा ‘एक पन्थ, दुई काज’ जस्तै भएको हो । यसमा कुनै धर्मसँग जोडिनु संयोग मात्र हो । यद्यपि उस बेलाको परम्परामा युद्धको बेला हामी देवी÷दैवी शक्तिमा भर पर्ने जातजाति भएकाले नेपाली सेनाको निशान, पूजा, आज तिनै शक्तिमा आधारित छन् । यो सत्यतालाई नबुझेर हाल समाज भड्काउने खाले अपव्याख्या पनि गरिन्छ । हुन त राजाविहीन नेपालका एक जना प्रधानसेनापतिले विदेशी र माओवादीको प्रभावमा परेर शिवरात्रिको दिनमा मनाइने सेना दिवसलाई खारेज गर्न लागेका थिए । तर, असफल भएको कुरा सुनियो । क्रुरतन्त्र, राजतन्त्र, लोकतन्त्र, प्रजातन्त्र, गणतन्त्र जे भए पनि संसारभरिको सेनाको संस्कार राजनीति जस्तै छिनछिनमा बदलिँदैन । सेनाले सरकारको संवैधानिक आदेश मान्ने हो । यो परिवेशलाई सबैले बुझिदिएमा सबैलाई रमाइलो हुनेछ । नेपालको सार्वभौमसत्ताको खम्बा ठानिएको नेपाली सेना देश टुक्रिने गतिविधि भइरहँदा पनि मौन रहेकामा राष्ट्रवादी नेपालीहरूले आक्रोश व्यक्त गरिरहेका तथ्यलाई जंगी अड्डाले ध्यान दिनेछ भन्ने विश्वाससहित परापूर्वकालदेखि वर्तमानसम्म नेपाल र नेपालीका लागि वीरगति प्राप्त गर्ने ज्ञात–अज्ञात सम्पूर्ण नेपाली सैनिक परिवारमा सेना दिवसको सन्दर्भमा भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली र सलाम।
(लेखक पिएचडी एसोसिएसनसँग आबद्ध छन्)







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।


अन्य समाचार

आइफोनमा iOS १३  कसरी इन्स्टल गर्ने ?

आइफोनमा iOS १३ कसरी इन्स्टल गर्ने ?

आजबाट एप्पलले आइफोनका लागि iOS १३ को सार्वजनिक बेटा उपलब्ध गराउने भएको छ ...

प्रभु बैंक लि. को आरुघाट शाखा कार्यालय सञ्चालन

प्रभु बैंक लि. को आरुघाट शाखा कार्यालय सञ्चालन

संघीय संरचना बमोजिम गठित विभिन्न स्थानीय तहमा आफ्नो शाखा कार्यालय सञ्चालनमा ल्याई बैंकको शाखा सञ्जाल विस्तार गर्नुका साथै गाउँ गउँमा...

एभरेष्ट बैंकका ग्राहकलाई धनगढीको सीपी हस्पिटलमा १०% छुट

एभरेष्ट बैंकका ग्राहकलाई धनगढीको सीपी हस्पिटलमा १०% छुट

एभरेष्ट बैंक लिमिटेडले धनगढीको सीपी हस्पिटल प्रा.लि.सँग ग्राहकहरुलाई विशेष छुटको व्यवस्था गर्न साझेदारी गरेको छ । ...

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा रौतहटको गरुडामा

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा रौतहटको गरुडामा

सिभिल बैंकले आफ्नो शाखा बिस्तारको क्रममा रौतहटको गरुडामा शाखा संचालनमा ल्याएको छ । सो शाखाको उद्घाटन गरुडा नगरपालिकाको मेयर इन्नु...

ओपो रेनो १०एक्स नेपालमा सार्वजनिक हुँदै

ओपो रेनो १०एक्स नेपालमा सार्वजनिक हुँदै

दक्षिण एसियामा ओपो रेनो १०एक्स सिरिज सार्वजनिकसँगै नेपालमा असार १५ बाट उपलब्ध हुने भएको छ । ...

दराज मोबाइल विक यही असार ९ देखि १५ सम्म

दराज मोबाइल विक यही असार ९ देखि १५ सम्म

दराज मोबाइल विक अभियान यही असार ९ देखि १५ सम्म हुने भएको छ । ...

ह्वावेका उत्पादनमा पैसा फिर्ताको ग्यारेन्टी

ह्वावेका उत्पादनमा पैसा फिर्ताको ग्यारेन्टी

नेपालका लागि ह्वावे स्मार्टफोनको अधिकृत वितरकले आफ्ना स्मार्टफोन र ट्याब्लेटमा गुगल एप तथा फेसबुक नचलेमा ग्राहकलाई पूरै पैसा फिर्ता गरिने...

टाटा टियागो एक्सजेड प्लस नेपालमा

टाटा टियागो एक्सजेड प्लस नेपालमा

टाटा मोटर्सको नेपालका लागि आधिकारिक वितरक सिप्रदी टेडिङले औपचारिक रूपमा नयाँ टाटा टियागो एक्सजेड प्लस नेपाली बजारमा सार्वजनिक गरेको छ...