गरिबको चमेली बोल्दिने कोही छैन ?

सोमबार, २४ पुष २०७४, ०९ : ३७ सुष्मा न्यौपाने

यो रसुवा जिल्लाको एउटा गाउँ इटपारेको कहालीलाग्दो व्यथाको कथा हो । जातीय, क्षेत्रीय रूपमा पछाडि पारिएका समुदायलाई आर्थिक रूपमा झनै कसरी विक्षिप्त बनाइँदैछ भन्ने मार्मिक कथन यसमा संगृहीत गरिएको छ ।
रसुवाको कालिका गाउँपालिका–३, इटपारेमा ४० परिवार दलित बस्छन् । प्रायः भूमिहीन छन् । उत्पादनका लागि भूमि र थप जीविकोपार्जनका लागि नियमित आम्दानीको स्रोत छैन । दैनिकी कष्टपूर्ण छ । प्रायः परिवार दैनिक मजदुरी गरी जीविका चलाइरहेका छन् ।

गरिबलाई गुलिया आश्वासन दिएर, फकाएर–झुक्याएर ऋण दिएका ९ माइक्रोफाइनान्स र ४ सहकारीले रसुवाका गरिब दलितलाई झनै कसरी गरिब बनाए ?

धनले धन कमाउँछ, ऋणले ऋणै कमाउँछ । यो उखान पुर्खाले त्यसै बनाएका होइन रहेछन् भन्ने उदाहरण आजकाल यो गाउँमा देख्न सकिन्छ । गाउँमा भित्रिएका ९ वटा लघुवित्त (माइक्रोफाइनान्स)ले गाउँमा भयावह स्थिति सिर्जना भएको छ । गरिब परिवारमा विभिन्न आशा देखाएर भित्रिएका वित्तीय संस्थाहरूले गरिबी उन्मूलन गर्नुको साटो झन्–झन् गरिबीतर्फ धकेलिरहेका प्रशस्त उदाहरण यहाँ छन् । बढ्दै गएको वित्तीय संस्थाको संख्या र उनीहरूले गरिब परिवारलाई बाँड्दै गएको ऋणको भार र उनीहरूले तिर्न नसक्दा सहनुपरेको अपमान, मानसिक तनाव र बेइज्जती साँच्चै भयावह छ ।
स्थानीय कान्छी भुषाल भन्छिन्, ‘लागे ऋण लागोस् तर दिन नलागोस् भन्थे तर अवस्था त्यस्तो नहुने रहेछ । ऋण लागेर तिर्न नसक्नुको पीडा जति ठूलो जीवनमा केही नहुने रहेछ । ऋण तिर्न नसकेको छटपटीले रातभरि निद्रा लाग्दैन । हरेक दिन बिहान उज्यालो हुनेबित्तिकै वित्तीय संस्थाका कर्मचारीहरू घरमा आउँछन् र कतै जान दिँदैनन्, ऋण जसरी हुन्छ जहाँबाट ल्याएर हुन्छ, तिर्नुहोस् भनी करकर गरिरहन्छन् । तिर्ने कहाँबाट ? एक दिन त हामीलाई केही समय दिनुस्, कमाएर तिर्छौं । तर, तपाईंहरूले यस्तै तनाव दिइरहनुभयो भने हामी सबै सामूहिक आत्महत्या गरेर मर्छौं भन्यौँ ।’ यसो भनेपछि त उल्टै ‘मरे ऋण मिनाहा हुन्छ, हामीलाई केको टन्टा ?’ भने । ‘मन साह्रै रोयो । गरिबको जीवन कति सस्तो रहेछ ! यसअघि त एउटाबाट ऋण लियो, अर्काेमा ति¥यो । बस्, चलेकै थियो तर अवस्था त्यस्तो पनि रहेन । न कसैले ऋण पत्याउँछ, न तिर्ने विकल्प छ । पसलमा भएको सामान, पालेका कुखुरा पनि बेचेर ऋण तिरेको हो तर न ऋण सकियो, न व्यवसाय बाँकी रह्यो ? घरको न घाटको भएका छौँ ।’
यहाँका २५ परिवार ९ माइक्रोफाइनान्स र ४ वटा सहकारीमा संगठित भएका छन् । गाउँलेसँग गरिएको छलफलअनुसार बाहिरबाट आएको माइक्रोफाइनान्स ९ वटा र जिल्लाकै ४ वटा सहकारी छन् । प्रायः सबैमा उनीहरू सदस्य छन् र सबैले धेरै–थोरै ऋण लिएका छन् । त्यही ऋण तिर्न नसक्दा अहिले गरिबको खिल्ली उडाइएको छ ।
गरिब र भूमिहीन दलित परिवार । सम्पत्तिको नाममा केही छैन । भएको घर पनि भूकम्पले भत्किएको छ । बनाउन पनि सकिएको छैन । व्यापार–व्यवसाय केही छैन । नियमित आम्दानीको स्रोत छैन । खेती गर्ने जग्गा छैन । यहाँका सबै मानिससँग फरक समस्या, चाहना, बाध्यता छन् । तर एउटै कुरा सबैसँग छ, त्यो हो ऋण । एकातिर लिइएको ऋणको किस्ता तिर्न सकिएको छैन, अर्काेतिर बिहान–बेलुका  के खाने भन्ने चिन्ताको पहाड छ । यस्तो नियति कति दिनसम्म चल्ने हो, कुनै टुंगो छैन ।
वित्तीय संस्थाहरू गाउँ आए । सबैलाई ठूला आश्वासन देखाए । समूह बनाए र सदस्य बनाए । जति सदस्य थपिए, जति ऋण लगानी गर्न सक्यो त्यति नै मात्रामा वित्तीय संस्थाका कर्मचारीहरूको पनि तलबमा वृद्धि हुने रहेछ । त्यसैले गरिब, दलित समुदाय जसलाई सजिलै प्रभावित बनाउन सकिन्छ, त्यस्तो ठाउँ छानीछानी वित्तीय संस्था पुगे । सदस्यको वास्तविक स्थिति नबुझी मागे जति ऋण दिए, त्यो पनि बिनाधितो । उद्देश्यबिनाको ऋण अन्यत्र खर्च भयो । व्यवसाय सुरुवात भएन, एकाध व्यक्तिहरूले गरेको व्यवसाय पनि यति बेला बन्द भएको स्थिति छ ।
उनीहरूकै भनाइअनुसार इटपारे गाउँमा मात्र वित्तीय संस्थाबाट २५ परिवारले १ करोड ७२ लाख ३९ हजार रुपियाँ ऋण लिएको देखिन्छ । यही पुस महिनासम्मको तथ्यांकअनुसार १ करोड १२ लाख १५ हजार ७ सय ४० रुपियाँ तिर्न बाँकी छ । उनीहरूको आफ्नो व्यवसाय पनि नभएको र ऋण तिर्न सक्ने स्रोतहरू पनि नभएको हुँदा यति ठूलो परिमाणको ऋण तिर्न सक्ने सजिलो अवस्था देखिँदैन । त्यसैले यतिबेला यहाँका यी ऋणीहरू चिन्ताको रहमा डुबेका छन् । उनीहरूले आफूहरूले ऋण तिर्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको स्थानीय वडा कार्यालय र गाउँपालिका कार्यालयलाई जानकारी गराइसकेका छन् । जुन कुरा लगानी गर्ने वित्तीय संस्थाहरूलाई पनि जानकारी भइसकेको हुनुपर्छ ।
वित्तीय संस्थाहरू ग्रामीण भेगमा भित्रिइनु नराम्रो होइन तर यसले निम्त्याउँदै गएको भयावह स्थिति भने जोकोहीलाई डरलाग्दो हुँदै गइरहेको छ । भनिएभन्दा बढी ब्याजदर असुली गर्ने, ऋण दिनेबित्तिकै सेवा शुल्क भनेर रकम असुली गर्ने, ऋण लिनेबित्तिकै पहिलो किस्ताबापतको रकम भनी लिने र त्यसको समेत अन्तिमसम्म ब्याज असुली गरिरहने प्रवृत्ति यस्ता माइक्रोफाइनान्सहरूको हुने रहेछ । दैनिक व्यवसाय गर्ने व्यापारीहरूलाई वित्तीय संस्थाको ऋण प्रवाहले व्यवसायमा सहयोग पुगेको हुन सक्छ, तर यस्ता गरिब समुदायमा उल्टो विपद् लागेको छ ।
वित्तीय संस्थाहरू गरिब, महिला, सीमान्तीकृत समुदायको आर्थिक उपार्जनका लागि भन्दै गाउँ छिरेको बताउँछन् । तर, राष्ट्र बैंकबाट सस्तो ब्याजदरमा ल्याएको रकम गरिब परिवारको ढाड नै भाँचिने गरी लगानी गर्छन् । वित्तीय संस्थाहरूलाई लगानी गर्ने राष्ट्र बैंकले पनि यसबारे अध्ययन गर्नु आवश्यक छ ।
ग्रामीण समुदायमा यसरी फैलिएका वित्तीय संस्थाको ऋणले गरिब परिवारको जीविका सुधार हुनेभन्दा पनि समस्या झन्झन् सिर्जना भएको छ । इटपारेकी दुर्गा दास परियार माइक्रोफाइनान्सबाट लिइएको ऋण तिर्न नसकेकै कारण केही महिनाअघि विदेशिन बाध्य भइन् । उनले विभिन्न वित्तीय संस्थाबाट गरी कुल १० लाख २० हजार रुपियाँ लिएकी थिइन् । केही समय त किस्ता तिर्दै आएकी थिइन्, जब आम्दानीको स्रोत भएन र अर्काे संस्थाबाट पनि ऋण लिन पाइनन्, तब उनले लिएको ऋणको किस्ता तिर्न सकिनन् । उनले अझै ६ लाख ४० हजार रुपियाँ ऋण तिर्नुपर्ने देखिन्छ । हाल उनी कुबेतमा घरेलु कामदारका रूपमा काम गर्न पुगेकी छिन् । एकातिर उनी विदेशिनु प¥यो, अर्कातर्फ श्रीमान् सधैँ रक्सीमै झुलेपछि स–साना चार छोरीको बिचल्ली भएको छ । श्रीमान् र एक छोरी शारीरिक अपांगता भएका छन् भने बाँकी तीन छोरी नाबालक छन् ।
सोही गाउँकी बबितालाई वित्तीय संस्थाले दिएको ऋण सुरुवातमा राम्रै लाग्यो । केही गरौँ भन्ने भयो । एउटा माइक्रोफाइनान्समा बसिन्, १ लाख रुपियाँ ऋण लिइन् र गाउँमै सानो पसल सुरु गरिन् । केही समय राम्रै चलेको पसल–व्यवसाय पछि चल्न छाड्यो, कारण पसलमा राखिएको सामान सकियो, फेरि सामान ल्याएर व्यापार गर्न ऋण
पाइएन् । उनी १, २, ३ हुँदै ११ वटा वित्तीय संस्थामा बसिन् । एउटाबाट लिएको ऋण तिर्न उनले ११ वटा वित्तीय संस्थाबाट १२ लाख ५० हजार रुपियाँ ऋण लिएकी छन् । केही समय पसल पनि चल्यो, किस्ता पनि तिरियो तर पछि किस्ता तिर्न सकिनन् । उनले विभिन्न वित्तीय संस्थालाई गरी कुल ७ लाख १५ हजार रुपियाँ तिर्नुपर्ने देखिन्छ । उनी भन्छिन्, ‘वित्तीय संस्थाले बिनाधितो ऋण दिन्छौँ, तपार्इंहरूलाई व्यवसाय सञ्चालन गर्न सहयोग पुग्छ । बचत, बिमा, बोनसजस्ता विभिन्न सुविधा दिन्छौँ भनेर आशा देखाए । सदस्य बन्न अनेक कुरा गरे । हामी केही नभएकालाई ठूलै कुरा लाग्यो, तर हामी बिस्तारै खाल्डोमा पर्दै गएको कुरा त थाहा नै भएन । अहिले जब ऋण तिर्न सकेनौँ अनि धेरै समस्यामा फसिसकेछौँ भन्ने महसुस भइरहेको छ ।’ उनी थप्छिन्, ‘एक लाख ऋण लिँदा १० हजार रुपियाँ पहिल्यै कटाएर राख्थे । ९० हजार लियो । १ महिना पुग्नेबित्तिकै किस्ता र ब्याज तिर्नुपर्ने, फेरि यसबीचमा छोराछोेरीलाई पढाउने, शिक्षा, स्वास्थ्य, चाडपर्व, घरखर्चमा पनि त्यही पैसाबाटै गर्न थालियो । थाहै नपाई समस्याको दलदलमा फसेछौँ । ऋण तिर्न नसक्दा वित्तीय संस्थाका कर्मचारीहरूले अपशब्द बोल्छन्, हेप्छन्, अपमान गर्छन् । एकदिन छोरीलाई खाना खुवाएर स्कुल बठाउने तयारीमा थिएँ । एउटा माइक्रोफाइनान्सको कर्मचारी आएर किन बैठकमा नआएको, अर्काको ऋण लिएपछि नतिरी भात खाएर बस्न लाज हुँदैन ? नतिरे घरमा जे छ त्यही, घरको जस्तासमेत उठाएर लान्छु, भन्नुभयो । म रोएको देखेर मेरी ९ वर्षकी छोरीले ममी मेरो कानको मुन्द्रा बेचेर ऋण तिरिदिनुस भनिन् । बच्चाहरूलाई पनि मानसिक रूपमा तनाव भएको छ । पढाउने वातावरणसमेत छैन ।’
उजेली नेपाली भन्छिन्, ‘ऋण बढ्दै गएपछि मासिक तिर्नुपर्ने ब्याज र किस्ता तिर्न नसक्ने भइयो । वित्तीय संस्थाहरू पालैपालो आउने–थर्काउने गर्छन् । पैसा समयमा नतिरे घरमा भएका भाँडाकुँडा, वस्तुभाउ वा घरको छानो भए पनि उप्काएर लैजान्छौँ भन्छन् । यतिसम्म हेप्छन् कि हामी त मानव नै हौइनौँ ।’
केही महिना पहिले सोही गाउँकी एक महिलाले आत्महत्या गरिन् । उनले घरभन्दा केही तल जंगल गई रुखमा झुन्डिएर आत्महत्या गरिन् । छिमेकीहरूकाअनुसार उनको पनि थुप्रै वित्तीय संस्थाहरूमा ऋण भएको र तिर्न नसकेको अवस्था थियो । आत्महत्याको कारण अरू पनि हुनसक्छ तर एक कारण भने ऋण तिर्न नसक्नु पनि हुनसक्छ भन्छन्, गाउँले ।
के यो एक कानले सुन्ने वा सुन्दै नसुन्ने विषय हो ? यदि राज्य बलियो हुन्थ्यो, गरिबमैत्री हुन्थ्यो भने समस्या यति भयाभह कसरी भयो ? समस्याको तत्काल छानबिन गरी गरिबलाई झनै गरिब बनाउने पात्र–प्रवृत्तिमा प्रहार कहिले गर्ने ? 








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

सामसङको प्रिमियम क्यामरा अब 'एथर्टी एस' मा

सामसङको प्रिमियम क्यामरा अब 'एथर्टी एस' मा

सामसङले हालै नयाँ डिजाइनको साथ ग्यालेक्सी 'एथर्टी एस' प्रस्तुत गरेको छ । ...

सिन्धुका थप दुई शाखा विस्तार

सिन्धुका थप दुई शाखा विस्तार

पछिल्लो समय आक्रमक ढंगले बैंकिङ एकाइ विस्तार गरिरहेको सिन्धु विकास बैंकले एकैदिन थप दुई शाखा विस्तार गरेको छ । ...

इन्टरनेट लिज लाइनको महसुल घट्यो

इन्टरनेट लिज लाइनको महसुल घट्यो

नेपाल टेलिकमले कात्तिक १ देखि लागू हुने गरी इन्टरनेट लिज लाइनको महसुल घटाएको छ । ...

गोंगबुमा सुविधायुक्त सिनेमा हल

गोंगबुमा सुविधायुक्त सिनेमा हल

गोंगबुस्थित अत्याधुनिक सुविधायुक्त सिनेमा हल आइएनआइले प्रदर्शन सुरु गरेको छ । ...

सिजीको लक्की–ड्र सम्पन्न

सिजीको लक्की–ड्र सम्पन्न

चाडपर्वका बेला सिजीले ल्याएको ‘सिजीसँग उत्साह उमंग थाइल्यान्ड जाउँ परिवारसँग’ नामक स्किमको पहिलो चरणको लक्की–ड्र समपन्न भएको छ । ...

बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ

बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ

बिएमडब्लू मोटराड नेपालका आधिकारिक बिक्रेता हिमालयन मोटराडले ‘बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ’ सम्पन्न गरेको जनाएको छ । ...

ओपो रेनोटू एफको नेपालमा विक्रि आरम्भ

ओपो रेनोटू एफको नेपालमा विक्रि आरम्भ

ओपोले नेपालमा आफ्नो बहुप्रतिक्षित मोडल ओपो रेनोटू एफको अक्टोबर १८देखि पाको, न्यूरोड स्थित आफ्नो आधिकारिक शोरुममा आयोजित फर्स्टसेल कार्यक्रम मार्फत...

टिभिएस एक्सचेन्ज मेला सम्पन्न

टिभिएस एक्सचेन्ज मेला सम्पन्न

नेपालका लागि टिभिएस टू ह्विलर्सको एकमात्र आधिकारिक वितरक जगदम्बा मोटर्सले ‘टिभिएस एक्सचेन्ज एन्ड फाइनान्स फेयर’को आयोजना गरेकोे छ । ...

Ncell Footer Ad