हस्तकलामा सम्मान र पैसा दुवै छ

शुक्रबार, ०७ पुष २०७४, ०८ : ५९ नागरिक

नेपाली कला, संस्कृति र परम्परासँग जोडिएर उत्पादन हुँदै आएको हस्तकला सामग्री पछिल्लो समय राम्रो आम्दानीको स्रोत बन्दै गएको छ । निर्यात व्यापारमा मुख्य स्थान ओगट्ने यो क्षेत्रले मुलुकको अर्थतन्त्रमा विशेष योगदान पु¥याएको छ । विदेशी मुद्रा आर्जन र रोजगारी सिर्जनाको प्रशस्त सम्भावना भएपनि राज्यको प्राथमिकतामा नपरेका कारण यो क्षेत्रको विस्तार अपेक्षाकृत रुपमा हुन नसकेको हस्तकला व्यवसायीको भनाइ छ । यसै सन्दर्भमा रहेर नागरिकका लागि विष्णु तामाङले नेपाल हस्तकला महासंघका अध्यक्ष धर्मराज शाक्यसँग गरेको कुराकानीको सारांशः 

अहिले हस्तकला क्षेत्रको समग्र अवस्था कस्तो छ ?
व्यापारको हिसाबले हस्तकलाको अत्यन्तै राम्रो अवस्था छ । हामीले तयार गरेका सामग्री सबै निर्यात भइरहेको छ र स्थानीय बजारमा पनि राम्रो खपत भइरहेको छ । गतवर्षको तुलनामा यो वर्ष १७ प्रतिशतले निर्यात बढेको छ । 
दक्ष कालिगढको अभावमा मागअनुसार पूर्ति गर्न सकिरहेका छैनौं । भएका कालिगढ पनि विदेश पलायन भएका छन् । पुराना कलाकार बित्दै जाँदा नयाँलाई आकर्षण गर्न सकिरहेका छैनौं । यसले यो क्षेत्र लोप नै भएर जान सक्ने अवस्था आउन सक्ने डर छ । यसलाई निरन्तरता दिनका लागि हामीले तालिम सञ्चालन गरेर नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्न जरुरी छ । त्यसैले काउन्सिल बनाउनु आवश्यक छ । हामीसँग प्रविधि पनि कमजोर छ । प्रविधि भित्र्याउन सकेका छैनौं ।

यो क्षेत्रको विस्तार र प्रवद्र्धनमा महासंघले कस्ता कार्यक्रम गरिरहेको छ ?
हस्तकलाको विकासका लागि दुई–तीनवटा कामलाई प्राथमिकता दिएर महासंघले काम गरिरहेको छ । पहिलो, उद्योग मन्त्रालयसँगको सहकार्यमा  हस्तकला विकास नीति (ह्यान्डिक्राफ्ट डेभलपमेन्ट पोलिसी) को ड्राफ्ट तयार गरिसकेका छौं । यो चाँडै नै कार्यान्वयनमा आउने आशा छ । अहिले नीति नहुँदा हस्तकलाको विकासका लागि कुन निकायले हेर्ने भन्ने समस्या छ, यो नीति कार्यान्वयनमा आएपछि उक्त समस्या हट्छ । घरेलु विभाग, व्यापार प्रवद्र्धन केन्द्रलगायतले स–सानो स्केलको काममा सहयोग गरिरहेको छ । 
यो नीति कार्यान्वयनमा आएपछि हस्तकला परिषद् (ह्यान्डिक्राफ्ट काउन्सिल) वा यस्तै एक निकाय खडा हुन्छ । जसले हस्तकला क्षेत्रको विकास र विस्तारका लागि सम्पूर्ण जिम्मेवारी लिएर काम गर्नेछ । अहिले पनि ललितकलामा हस्तकलाको सानो डिपार्ट छ । तर, त्यस्तो निकायले हस्तकलाको विकासमा काम गर्न सक्दैन । त्यसकारण काउन्सिल नै गठन गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो माग हो । यो भयो भने सातैवटा प्रदेशमा काउन्सिलको शाखा हुन्छ, त्यसले हस्तकलासम्बन्धी तालिम, प्रदर्शनी, हस्तकलाको गुणस्तर मापनका लागि प्रयोगशाला आदि सञ्चालन गर्नुका साथै हस्तकला व्यवसायीका लागि आवश्यक नीति तय गर्ने काम गर्छ । 
अर्को, सार्क ह्यान्डिक्राफ्ट डिजाइन सेन्टर बनाउने हाम्रो चार वर्षदेखिको योजना हो । नेपाल सरकारले घरेलु विभागको तीन रोपनी जग्गा दिइसकेको छ । यसपालीको बजेटमा भवन निर्माणको लागि तीन करोड रुपैयाँ पनि दिएको छ । हामीले घरको नक्सा बनाएर टेन्डर आह्वान गसिकेका छौं । अहिले मूल्यांकनको काम भइरहेको छ । भवन निर्माण प्रक्रियामा हामी अगाडि बढिसकेका छौं । यो भवन निर्माण सकिनसाथ सार्क डेभलपमेन्ट फन्डले सञ्चालन खर्च उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाइसकेको छ । यसपछि नेपालमा हस्तकला डिजाइन सेन्टर र हस्तकला तालिम इन्स्टिच्युट खडा हुन्छ । जसले हस्तकला सिक्न चाहने नयाँ पुस्तालाई समेट्नेछ । हस्तकला पेसामा पुस्तान्तरणको समस्या छ, यो समाधान हुन्छ । नयाँ पुस्ता र अरु क्षेत्रका मानिसलाई पनि यसमा आकर्षित गर्न सकिन्छ । 
‘ह्यान्डिक्राफ्ट ग्राम’ स्थापनाको लागि पनि पहल गरिरहेका छौं । सरकारले चोभारमा निर्माणाधीन प्रदर्शनी केन्द्र परिसरमा हस्तकलाका लागि पनि ठाउँ उपलब्ध गराउने आश्वसन दिएको छ ।
हस्तकला प्रवद्र्धन र विस्तारका लागि हरेक वर्ष हस्तकला व्यापार मेला आयोजना गर्दै आएका छौं । ४० भन्दा बढी जिल्लाका हस्तकला प्रदर्शनीमा राख्छौं । महासंघको जिल्ला शाखामार्फत आएका व्यवसायीका लागि निःशुल्क स्टल उपलब्ध गराउँदै आएका छौं । हामीले अन्तर्राष्ट्रिय खरिदकर्तालाई पनि आमन्त्रण गर्छौं । साथै, मेलामा व्यवसायीसँग प्रत्यक्षरुपमा ‘बिटुबी मिटिङ’ गराइदिन्छौं । जसले हस्तकलाको व्यापार प्रवद्र्धनमा सहयोग पु¥याएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय मेलामा पनि महासंघले सहभागिता जनाउँदै आएको छ । युरोप, अमेरिका, चीनलगायत मुलुकमा सहभागीहरु पठाउँछौं । आफैं ‘सिंगल कन्ट्री सो’ पनि गर्छौं । यो पटक चीनको साङघाइ, हङकङ र मलेसियामा हामीले यस्तो सो ग¥यौं । जसले गर्दा नेपाली उत्पादन अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा परिचित हुने अवसर दिएको छ । 
नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्न महासंघले के पहल गरेको छ ? 
हामीले विभिन्न तालिम सञ्चालन गर्दै आएका छौं । ०७२ सालको भूकम्पपछि धेरै सम्पदा नष्ट भए । पुनर्निर्माणमा धेरै कलाकारको आवश्यकता भयो । यसलाई सम्बोधन गर्न हामीले पुरातत्व विभाग, काठमाडौं महानगरपालिका, ललितपुर महानगरपालिका लगायतसँग सहकार्य गरेर तालिम सञ्चालन ग¥यौं । गरिबी निवारण कोषसँगको सहकार्यमा सातवटा जिल्लामा हस्तकलासम्बन्धी तालिम सञ्चालन ग¥यौं । तालिम सञ्चालन गर्ने मात्र नभइ हामीले तालिम प्राप्त व्यक्तिलाई सम्बन्धित उद्योगमा आवद्ध गराइदिने र उनीहरुले उत्पादन गरेका सामग्रीको बजारीकरणमा पनि सहयोग गर्दै आएका छौं ।
रोजगारीका लागि विदेशिने युवालाई रोकेर हस्तकला क्षेत्रमा लाग्न प्रेरित गर्ने कस्ता योजना छन् ?
सरकारसँग हामीले मिलेर सार्क ह्यान्डिक्राफ्ट डिजाइन सेन्टर स्थापना गर्दैछौं । यसपछि विभिन्न व्यावसायिक कोर्स सञ्चालन गर्छाैं । दुईदेखि चार वर्षको कोर्स लिइसकेपछि उनीहरुले प्रमाणपत्रका साथमा रोजगारीको ग्यारेन्टी पनि पाउँछन् । हामीसँग निर्यातकर्ता, स्थानीय व्यवसायीसमेत भएकाले आवद्धता गराउन धेरै सजिलो छ । यसका लागि हामीले उद्योग मन्त्रालयसँग सहकार्य गरिरहेका छौं । 
अन्तर्राष्ट्रिय र स्थानीय बजारमा हस्तकला व्यापारको अवस्था कस्तो छ ?
कृषिपछि निर्यात व्यापारमा हस्तकला दोस्रो स्थानमा आउँछ । अहिले औपचारिक प्रक्रियाबाट वार्षिक ६ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको हस्तकला निर्यात भइरहेको छ । अनौपचारिक प्रक्रिया (विदेशी पर्यटकले किनेर ह्यान्ड क्यारीमा लैजाने, नेपालीले विदेश जाँदा उपहारको रुपमा लैजाने)बाट पनि त्यत्ति नै बराबरको सामान जान्छ । त्यस्तै, १२–१३ अर्ब रुपैयाँ बराबरको सामान स्थानीय बजारमै खपत हुन्छ । यसरी वार्षिकरुपमा हस्तकलाको व्यापार २०–२२ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी भइरहेको छ ।

परम्परागत रुपमा हस्तकला उत्पादन गरिरहेका कलाकारलाई व्यावसायिक बनाउन नसक्दा पलायन हुँदै गएको पनि देखिन्छ नि ?

महासंघले हस्तकलाका सामग्रीलाई महोत्सवमा प्रदर्शन गर्ने मात्र नभइ व्यावसायिक सामानको रुपमा बजारीकरण गर्नुपर्छ भनेर विभिन्न तालिम र सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । अहिले सांस्कृतिसँगै राम्रो आर्थिक आर्जन गर्ने सामग्रीको रुपमा हस्तकला अगाडि आएको छ । 
आर्थिक उपार्जनसँग जोड्न नसक्दा कतिपय हस्तकला सामग्री लोप भइसकेका छन्, कतिपय लोप हुने अवस्थामा छन् । त्यसैले, विभिन्न जातजातिले उत्पादन गर्ने सामग्रीलाई संरक्षण गर्दै बजारीकरणमा महासंघले सहयोग गर्दै आएको छ ।
महासंघले आयोजना गर्न लागेको विश्व हस्तकला सम्मेलनले नेपाललाई के फाइदा पु¥याउँछ ? 
विश्व हस्तकला परिषद् (वल्र्ड क्राफ्ट काउन्सिल)को म आफैं उपाध्यक्ष छु । प्रत्येक दुई वर्षमा परिषद्को ‘जनरल एसेम्बली’ हुन्छ । यो अहिलेसम्म नेपालले आयोजना गरेको छैन । आउँदो अगस्त अन्तिममा हामीले पहिलोपटक यो सम्मेलन आयोजना गर्दैछौं । यसमा ८० भन्दा बढी मुलुकको सहभागिता रहन्छ । यसले हस्तकलासम्बन्धी ज्ञान, सीप र प्रविधिको आदानप्रदान गर्नुका साथै व्यापार मेला पनि आयोजना हुने भएकोले नेपाली हस्तकला उत्पादनको बजार प्रवद्र्धनमा पनि सहयोग पुग्नेछ ।
अर्को हस्तकलासँग सम्बन्धित सहरलाई ‘वल्र्ड क्राफ्ट सिटी’ घोषणा गर्ने परिषद्को प्रावधान छ । हामीले पाटनलाई ‘वल्र्ड क्राफ्ट सिटी’ घोषणा गर्न लागेका छौं । यसका लागि ललितपुर महानगरपालिका, स्थानीयसँगै सरोकारवाला निकायसँग कुरा भइसकेको छ । यसले विश्व सम्पदा सूचीजस्तै पहिचान दिन्छ । 
चुनाव सम्पन्न भएसँगै नयाँ सरकार बन्ने तयारीमा छ, नयाँ सरकारबाट के अपेक्षा राख्नुभएको छ ?
हामीले हस्तकला क्षेत्रको विकासका लागि अगाडि बढाएका दिगो कार्यक्रम निकै ढिला भइरहेको छ । यसको मुख्य कारण स्थिर सरकार नहुनु हो । एउटा सरकारसँग सहकार्य गरेर केही कार्यक्रम अघि बढाउन लाग्दा सरकार परिवर्तन हुने समस्याले उक्त कार्यक्रम कार्यान्वयनमा निकै कठिनाइ भोग्नु परेको छ । चुनावको परिणामअनुसार अब स्थिर सरकार बन्ने देखिन्छ । अहिलेसम्म हस्तकला क्षेत्रको विकास र प्रवद्र्धन गर्ने काम सरकारको प्राथमिकतामा परेको छैन । नयाँ सरकारले यो कामलाई प्राथमिकतामा राखोस् भन्ने अपेक्षा महासंघको छ ।








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

फेसबुकले बनाउँदै छ स्मार्टफोनलाई प्रतिस्थापन गर्ने चस्मा !!!

फेसबुकले बनाउँदै छ स्मार्टफोनलाई प्रतिस्थापन गर्ने चस्मा !!!

फेसबुकको प्रविधि र रे-ब्यान चस्मा निर्माण गर्ने कम्पनी लक्सोटिक्काको डिजाइनबाट स्मार्टफोनलाई नै प्रतिस्थापन गर्ने स्मार्ट अग्मेन्टेड रियालिटी चस्मा निर्माण गर्ने...

२४ घण्टा ब्याट्री लाइफ भएको ल्यापटप ?

२४ घण्टा ब्याट्री लाइफ भएको ल्यापटप ?

एचपीले २४ घण्टा ब्याट्री लाइफ भएको ल्यापटप निर्माण गरेको दाबी गरेको छ ! ...

निगमको जहाजमा जेष्ठ नागरिकलाई ५०% छुट

निगमको जहाजमा जेष्ठ नागरिकलाई ५०% छुट

जेष्ठ नागरिकको सम्मानस्वरुप नेपाल वायुसेवा निगमले ७० वर्ष नाघेका जेष्ठ नेपाली नागरिकका लागि आन्तरिक उडानको भाडामा ५० प्रतिशत छुट दिने...

संविधान दिवसमा टेलिकमको छुट

संविधान दिवसमा टेलिकमको छुट

संविधान दिवसका अवसरमा नेपाल टेलिकमले ग्राहकलाई सय रुपैयाँमा तीन जिबी डाटा प्याक योजना सार्वजनिक गरेको छ । ...

बागलुङ मालपोतमा प्रभुको काउन्टर

बागलुङ मालपोतमा प्रभुको काउन्टर

प्रभु बैंकले बागलुङ नगरपालिकास्थित मालपोत कार्यालयमा एक्सटेन्सन काउन्टर सञ्चालनमा ल्याएको छ । ...

स्काइवर्थको ‘ग्रान्ड छुट उत्सव’

स्काइवर्थको ‘ग्रान्ड छुट उत्सव’

केएल दुगड ग्रुपअन्तर्गतको स्मार्ट अप्लायन्सेसले दसैं–तिहारको अवसरमा स्काइवर्थ होम अप्लायन्सेसमा ‘स्काइवर्थ ग्रान्ड छुट उत्सव’ सार्वजनिक गरेको छ । ...

सगरमाथा प्रिकास्ट सोलुसन्सको ड्राइमिक्स मोटार बजारमा

सगरमाथा प्रिकास्ट सोलुसन्सको ड्राइमिक्स मोटार बजारमा

त्रिवेणी गु्रपको कर्पोरेट छायाँअन्तर्गत रहेको सगरमाथा प्रिकास्ट सोलुसन्सको ड्राइमिक्स मोटार प्रोडक्ट बजारमा ल्याएको छ । ...

एनआइबिएल–रेडक्रस सहमति

एनआइबिएल–रेडक्रस सहमति

नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंक लिमिटेड (एनआइबिएल) र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीबीच बैंकको सामाजिक उत्तरदायित्वअन्तर्गत स्वास्थ्य हेरचाह र साक्षरता प्रवद्र्धनका लागि सहमतिपत्रमा हस्ताक्षर...

Ncell Footer Ad