चोरी सिकारीभन्दा बासस्थान विनाश प्रमुख समस्या

शुक्रबार, २९ मङि्सर २०७४, १० : १५ सुबोध गौतम

काठमाडौं- चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका गैंडा चोरीसिकारीभन्दा पनि बासस्थान विनाशका कारण बढी जोखिममा परेको एउटा अध्ययनले देखाएको छ ।

जलवायु परिवर्तन र त्यसका प्रभाव तथा असर नियन्त्रण गरी बासस्थान व्यवस्थापनका लागि तत्काल प्रभावकारी कार्यक्रम नल्याउने हो भने गैंडाको संख्या ह्वात्तै घट्न सक्नेछ ।


बेलायतको ‘ग्लोबल इकोलोजी एन्ड कन्जर्भेसन’ जर्नलमा हालै प्रकाशित लेखमा चोरीसिकारी पूर्ण नियन्त्रण गरिएमा र बासस्थान अहिलेकै गतिमा विनाश हुँदै गएमा सय वर्षपछि चितवनमा गैंडाको संख्या ३ सय ९५ हुने बताइएको छ ।
चितवन निकुञ्जमा बढीमा ८ सय रहन सक्छ भन्ने पुरानो तथ्यांकलाई आधार मानेर यो अध्ययन गरिएको छ । गैंडाविज्ञ डा. शान्तराज ज्ञवाली, नरेश सुवेदी, अनुसन्धानकर्ता बाबुराम लामिछाने, जुओलोजिकल सोसाइटी अफ लन्डनका अफ्रिकी गैंडाविज्ञ राजन अमिन र भारतीय वन्यजन्तु संस्थानका वैज्ञानिक वाइभी झालाले संयुक्त रूपमा प्रकाशन गरेका उक्त लेखमा चोरीसिकारीभन्दा पनि बासस्थान विनाश चुनौतीका रूपमा देखिएको उल्लेख छ । अनुसन्धानकर्ताहरूको सो समूहको सन् २००९ देखि २०१५ सम्मको अध्ययनमा उक्त लेख आधारित छ ।
सातवर्षे अध्ययनको नेतृत्वकर्ता डा. नरेश सुवेदीले भने, ‘तथ्यांक केलाउँदा चोरी सिकारीभन्दा बासस्थान विनाश ठूलो चुनौती देखिन्छ ।’ अध्ययनअनुसार गैंडा मार्ने क्रम रोकियो तर वनमाराजस्ता झारपात फैलिने क्रम रोकिएन र बासस्थान विनाश हँुदै गयो भने सय वर्षपछि चितवन निकुञ्जमा ३ सय ९५ वटा गैंडामात्र हुन्छन् ।
‘मिकानिया’ जस्ता वनमारा झारपात फैलिने क्रम पूर्णरूपले रोकिएमा सय वर्षपछि गैंडाको संख्या ७ सय ५० पुग्छ । वनमारा झार नभएमा तथा बासस्थान सुरक्षित भएमा र चोरीसिकारी नियन्त्रण भएमा गैंडाको संख्या पनि ८ सय पुग्ने अनुमान छ । अहिले चितवनमा ६ सय पाँच, बर्दिया र शुक्लाफा“टामा गरी ४० गैंडा छन् ।
‘दुई वर्षअघि अध्ययन गर्दा गैंडाको जन्मदर र बाँच्नेदर राम्रो देखिन्छ । तर, पछिल्ला दुई वर्ष चितवनको अवस्था फेरिएको छ,’ अध्ययनमा संलग्न अर्का गैंडाविज्ञ डा. शान्तराज ज्ञवालीले भने, ‘अहिले चितवन निकुञ्ज प्राकृतिक प्रकोपको चपेटामा छ । बाढीले त्यहा“का वन्यजन्तुहरू बगाउन थालेको छ ।’
उनको अनुभवमा अध्ययनबाट सकारात्मक परिणाम आए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा गैंडा संरक्षण चुनौतीपूर्ण देखिएको छ । ‘बासस्थान र जलवायु परिवर्तनबाट सिर्जित प्राकृतिक प्रकोपको व्यवस्थापनतर्फ ध्यान दिइएन भने गैंडा जोगाउन गाह्रो हुने देखिन्छ’, डा. ज्ञवाली भन्छन् ।
उनका अनुसार बासस्थान विनाश हुनेबित्तिकै गैंडा निकुञ्जबाहिर आउ“छन् । मानव र उनीहरूबीच द्वन्द्व बढछ् । ‘अहिले नै दुई पक्षबीचको द्वन्द्व र जलवायु परिवर्तनका असरहरू प्रशस्तै देखिन थालेका छन्’, डा. ज्ञवालीले भने ।
यस वर्ष बाढीले बगाएर भारत पु¥याएका गैंडाहरूलाई उद्धार गरेर नेपाल ल्याइएको पहिलोपटक हो । आठवटा पोथी र एउटा केटो गरी ९ वटा गैंडाको उद्धार गरिएको थियो । बाढीकै कारण दुई वर्षको भाले गैंडा नवलपरासीमा मृत अवस्थामा फेला परेको थियो भने एउटा उपचारका क्रममा मरेको थियो ।
यति मात्र होइन, गत आर्थिक वर्षमा चितवन निकुञ्जभित्र मरेका वन्यजन्तुहरूको सूचीमा गैंडा अग्रस्थानमा छ । २५ वटा गैंडा मरेका छन् । तीमध्ये २१ वटा प्राकृतिक, २ वटा करेन्ट र २ वटा सिकारीले मारेका छन् । ०७२÷७३ मा भने १५ वटा गैंडा मरेका थिए ।
उनको अनुभवमा निकुञ्जका वन्यजन्तुका लागि चाहिने पानीको उपलब्धता पनि कम हुँदै गएको छ । भित्रका जलाशय र आहालहरू सुकिरहेका छन् । घा“से मैदानहरू विभिन्न प्रजातिका झारपातले ढाक्न थालेका छन् । ‘त्यसैले यावत् समस्यालाई सम्बोधन गरेर यहा“का गैंडालाई विभिन्न क्षेत्रमा स्थानान्तरण गर्न सकिन्छ’, डा. ज्ञवाली भन्छन्, ‘बासस्थान व्यवस्थापन नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती भएको छ ।’
लेखमा अध्ययन अवधिभरमा जस्तै गरी औसतमा वार्षिक छवटा गैंडा मारिए र बासस्थान पनि त्यही अवस्थामा रह्यो भने चितवनबाट हरेक वर्ष ८ वटा भाले र ५ वटा पोथी गैंडा अन्यत्र स्थानान्तरण गर्न उल्लेख गरिएको छ ।
‘हरेक वर्ष १३ वटा गैंडा अन्यत्र स्थानान्तरण गर्दा चितवन निकुञ्जलाई खासै फरक पर्दैन,’ डा. सुवेदी भन्छन् । उनका अनुसार अध्ययन अवधिमा त्यहा“का गैंडाको वार्षिक वृद्घिदर ५.१ प्रतिशत छ । यीमध्ये ६२ प्रतिशत वयस्क, १३ प्रतिशत अर्धवयस्क र २६ प्रतिशत बच्चा गैंडाहरू छन् ।
सो लेखअनुसार एउटा गैंडाले आठ वर्ष पुगेपछि बच्चा जन्माइरहेको छ । एउटा बच्चा जन्माएको ४१ महिनापछि अर्को बच्चा जन्माइरहेको छ । ‘जन्मिएका एक सयवटा बच्चामा ७६ वटा बच्चा हुर्किरहेका छन्,’ डा. सुवेदी भन्छन् । उनका अनुसार बा“की २४ वटा गैंडा बाघ र भाले गैंडाको आक्रमणबाट मारिने गरेका छन् । केही निमोनिया वा अन्य प्राकृतिक प्रकोपबाट मारिएका छन् ।
वयस्क गैंडामा भने बाँच्ने दर ९६ प्रतिशत छ । ‘यो एकदमै राम्रो प्रतिशत हो,’ उनले भने । चितवनका ६३ प्रतिशत पोथीमा बच्चा थिए । १ सय २३ वटा पोथीलाई एक सयवटा भाले गैंडा उपलब्ध छन् । ‘४९ प्रतिशत वयस्क गैंडाहरू छन् जुन निकै राम्रो संकेत हो,’ सुवेदीले भने ।
सन् १९९८ देखि २०११ को बीचमा १० देखि ११ वटा गैंडा मारिएका थिए । यसबीचमा पनि सन् २००७ सम्म धेरै गैंडा मारिएका थिए । माओवादी द्वन्द्व चर्किएका बेला एक वर्षमा ४६ वटा गैंडासम्म मारिएका छन् ।








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

गुगलका एप्स नचल्ने हुवावेको पहिलो फ्ल्याग्शिप स्मार्टफोन

गुगलका एप्स नचल्ने हुवावेको पहिलो फ्ल्याग्शिप स्मार्टफोन

यी स्मार्टफोनहरूमा गुगलका एप्सहरू चल्ने छैनन् | जस मध्ये गुगल प्ले स्टोर, गुगल क्रोम, गुगल म्याप्स, गुगल प्ले म्युजिक, गुगल...

एनआरएनएको उम्मेदवारी घोषणा ( भिडियो )

एनआरएनएको उम्मेदवारी घोषणा ( भिडियो )

गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) को अध्यक्षमा कुमार पन्तले उम्मेदवारी घोषणा गरेका छन्। ...

बानेश्वरको आइम्याक्स मलमा सेलिब्रेटिको रौनक ( भिडियो )

बानेश्वरको आइम्याक्स मलमा सेलिब्रेटिको रौनक ( भिडियो )

राजधानीको नयाँ बानेश्वरमा आइप्लेक्स नामको व्यापारिक भवन सञ्चालनमा आएको छ । ...

नेपाल टेलिकमद्वारा थप १३ मुलुकमा डाटा रोमिङ सेवा

नेपाल टेलिकमद्वारा थप १३ मुलुकमा डाटा रोमिङ सेवा

नेपाल टेलिकमले गत भदौ २० गतेदेखि भारतमा पुनः संचालनमा ल्याएको अन्तर्राष्ट्रिय डाटा रोमिङ सेवा अब थप १३ मुलुकमा विस्तार गरेको...

नियमावली नबन्दा अनुगमनमा अप्ठेरो

नियमावली नबन्दा अनुगमनमा अप्ठेरो

सरकारले बजार अनुगमनलाई तीव्रता दिने भनिरहँदा यसलाई नियमन गर्न बनेको उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ कार्यान्वयनको अवस्था कमजोर छ । ...

टिभिएसको ह्विली बिट्स

टिभिएसको ह्विली बिट्स

नेपालको लागि टिभिएसको आधिकारिक बिक्रेता जगदम्बा मोटर्सले ग्राहकलक्षित ‘टिभिएस दसैंको दौड’ स्किम लागू गरेको छ । ...

टान कार्यसमितिको पदबहाली

टान कार्यसमितिको पदबहाली

ट्रेकिङ एजेन्सिज एसोसिएसन अफ नेपाल (टान) को ४१औं वार्षिक साधारणसभाबाट निर्वाचित नयाँ कार्यसमितिका पदाधिकारीले पदभार ग्रहण गरेका छन् । ...

प्रभु एक्सटेन्सन काउन्टर थपियो

प्रभु एक्सटेन्सन काउन्टर थपियो

प्रभु बैंकले उर्लाबारी नगरपालिकास्थित मदन भण्डारी मेमोरियल ऐकेडेमीमा  एक्सटेन्सन काउन्टर सञ्चालनमा ल्याएको छ । ...

Ncell Footer Ad