नाम रहस्य उद्घाटन

शनिबार, २५ कार्तिक २०७४, १० : २३ नागरिक

तेजेश्वरबाबु ग्वंगः

 

जेसिस माध्यमिक विद्यालय, इन्द्रायणी पीठ, खौमाटोल, भक्तपुर–१५ । आठ कक्षाका शिक्षार्थी भाइबहिनीसित कक्षामा रमाइरहेथेँ । नामको अर्थ खोतल्ने सन्दर्भ गाँस्दै थिएँ । नाम सोध्दै अर्थ लगाइरहेथेँ । अचेल अर्थविनाका नाम राख्ने प्रचलन बढ्दै गरेको पाएँ । नामको अर्थ आफैँलाई नखुलेको भेटाएँ । प्रत्येक हामीले आफ्नो नामको अर्थ जानिराख्नुपर्ने विचार पोख्दै थिएँ । एकले जिज्ञासा राखे, ‘तपाईंको नामको अर्थ के हो ?’
भन्नैपर्यो भनेँ ।

‘दाइ, ग्वंगःको अर्थ ? मैले फलानासित सोधेथेँ, उहाँले त ग्वंगःको अर्थ अलि लाटोलाटो नबुझ्ने खाले बताउनुभयो– ग्वाँजे ! तेजेश्वरजस्तो मान्छे नि लाटोलाटो अबुझ हुन्छ ? जान्ने–बुझ्नेले कहाँ आफैँ बुझ्ने–जान्ने भन्दै फलाकी हिँड्छ त ?’

तेजेश्वरबाबु ग्वंगः । तेज+ईश्वर= तेजेश्वर । बाबु, बाआमाको प्यारो छोरो बाबु । ग्वंगः नेपालभाषाको शब्द । ग्वंगः= भाले, जसको अर्थ अनेक छ । मल्ल राजाहरूसित नेपाल पसेथे हाम्रा पुर्खा । हाम्रो पुख्र्यौली थर राठौर, राठौर क्षेत्रीय वंश । त्यसताका काठमाडौं उपत्यका नेवार बस्तीको केन्द्र थियो । मल्ल राजाहरूले नेवारभाषा÷नेपालभाषालाई राजभाषा अपनाए । जनताको भाषा राजभाषा बनाउनु राजकाजको सुझबुझ बन्यो । राजाले जनजिब्रो÷जनबोली राजकाजको मध्यम बनाएथे ।
वर्षौं वर्षको पैदल यात्रा । सँगसँगै हिँडेका । दरबारमा पनि एकै तलाका कोठामा सुत्ने प्रथा । राजा सखारै भालेको पहिलो डाँकोमै बिउँझने । ‘ए, फलाना !’ ‘हाजिर महाराज !’ बिउँझिई उपस्थिति जाहेरी । त्यो क्रम निरन्तर चल्दै गयो । एकदिन राजाले भारदारी जमघटमा भने, ‘फलानो यो त भालेजस्तो अर्थात् ग्वंगःजस्तो । म भालेको एकै डाँकोमा बिउँझन्छु ।’
‘ए, फलानो !’
जहाँतहीँ हाजिरी त्यसपछि ‘राठोर’ ग्वंगः अर्थात् ग्वंगल बने । ग्वंगः उपमा । उपमा प्रतीक । यसले ऐतिहासिक विम्ब बोक्छ ।
गजलाधीश सनतकुमार वस्तीले एक साँझ जिज्ञासा राख्नुभयो, ‘दाइ, ग्वंगःको अर्थ ? मैले फलानासित सोधेथेँ, उहाँले त ग्वंगःको अर्थ अलि लाटोलाटो नबुझ्ने खाले बताउनुभयो– ग्वाँजे ! तेजेश्वरजस्तो मान्छे नि लाटोलाटो अबुझ हुन्छ ? जान्ने–बुझ्नेले कहाँ आफैँ बुझ्ने–जान्ने भन्दै फलाकी हिँड्छ त ?’ एक भाषाको शब्द अर्को भाषामा कसरी अर्थिंदो रैछ । हाँसेँ मुसुक्क आफैँ, आफ्नो नामथर रहस्य अर्थान्तरित भइदिँदा । भाषा संस्कृतिको मूल जरो, एउटा भाषा अर्को भाषाभाषीले अथ्र्याउँदा अर्थ नै अनर्थ बन्दो रहेछ, विश्वभरिकै संस्कार ।
तेजेश्वर नामसित आमाबुबाका इच्छा गाँसिएको झल्किन्छ । आफ्ना सन्तान ईश्वरको तेज धारण गरेका बनून्, यो आकांक्षा आमाबुबाको मनको । अनुमान मेरो । विश्लेषण तपाईंको । प्रत्येक आमाबाबुको मनभित्र एउटा घमाइलो इच्छा, आकांक्षाले बास लिएको हुन्छ । मैले सिकेँ आफैँसित, आफ्नै नाम भित्रभित्र । छोरोको नाममा आफैँले आफूलाई पढेँ । दीर्घजीवी जीवन कामना ! नातिको नाम राख्दा अरु बढी पढेँ, सिकेँ । नातिको नाम लिजः, नुगःजः, मूजः । एक विद्यार्थी बहिनीले सोधी, ‘लिजः, नुगःजः र मूजःको अर्थ के ?’
यी तीनै शब्द नेपालभाषाका । लिजःको अर्थ भविष्य किरण । नुगःजः को अर्थ हृदयकिरण । अनि मूजःको अर्थ मूल किरण । लि= भविष्य । नुगः= हृदय । मू= मुख्य, मूल । जः= किरण । जः= जला÷ज्योति । जला शब्दको अन्त्याक्षर= अन्तको अक्षर प्रायः उच्चारण गरिन्न नेपालभाषामा । नेपाल शब्दको पनि ल लोप गरी उच्चारण गरिन्छ, नेपाल त नेपाः मात्र हुन्छ, बन्छ । यस्ता धेरै छन् । यो नेपालभाषा विज्ञानको आफ्नै स्वरूप बन्छ, बनेको छ । नाति भविष्य मेरो । म नातिमा बाँचिरहेको हुन्छु । मरेपछि पनि । नातिकै हृदयमा ढुकढुकी बन्छु मरिसक्दा पनि । नाति त्यसैले हृदय किरण । मुटुको ढुकढुकी नुगःजः । नाति मूल किरण÷मुख्य किरण पनि । मूल÷मुख्य किरण अन्तरालबाटै अन्तरालदेखिको न्यानो राप मूजः । नाम रहस्य यस्तै हुन्छन् । प्रत्येक नामसित मातापिताका मनोकांक्षा जोडिएको हुन्छ ! त्यसैले सबै आमाबाबुले सार्थक÷अर्थपूर्ण नाम दिनुपर्छ । जस्तोसुकै होइन अर्थ न बर्थको ।
आकांक्षाको महिमा नाम भण्डार । लाग्छ प्रत्येक आमाबुबाको मनको इच्छा, आकांक्षा यस्तै यस्तो । आमा–बाबु बनी अनुभूत हुने यी अनुभूति... ! कति महान् आत्म साक्ष ! अन्तर्मनको सोच भित्री चाहना । यही हो, जहाँ रहरका लहसिँदो सुखानुभूति यो आनन्दको लहर जसमा तरंगिन्छन् । सच्चा आनन्दका लहरहरू ! तिनै लहरमा तरंगिन पुग्छु उत्तिनै खेर । उन्मुक्त तरंग पावन बन्छ– पवित्र ! पावन तरंगमा तरंगिएर आनन्दी मनले चुक्क चुमिदिन्छु । लिजः, नुगःजः र मूजः– विशेष नातिहरूलाई चुक्क चुम्बन ! सर्वोच्च आनन्द !
भन्दाभन्दै लाग्न थाल्छ– नाम त सार्थकै राख्नुपर्दो रैछ । मन बोल्न थाल्छ मैसित । ‘ए, अर्थविनाको नामसित अनर्थ काम हुन सक्छ पनि । फेरि पनि मन बहस गर्न आउँछ । भन्छ अनि, ‘कहाँ त्यसो हो र ? अर्थपूर्ण नाम पनि अनर्थ काममा लाग्न सक्छ है !’ अनि आफैँसित अन्तर्वार्ता गर्न पुग्छु म । अर्थको अर्थ र अनर्थ त परिवेशले बनाउँछ । ‘छोरा के हेर्नु छोराको साथ हेर्नु !’ माझिएको उखान हाम्रो । यहाँ छोरोको साथ परिवेश बनिदिन्छ । परिवेश समाज । समाजैले त हो पवित्रलाई अपवित्र पारिदिन्छ । वागमती कत्रो पवित्र थियो । अहिले कस्तो छ । अथक परिश्रम गरेर फेरि पुनर्जीवन दिइरहेछ समाज जुटेर !
नाम संज्ञाको एकै मात्र अर्थ रहन्न । ‘कुण्ड कुण्ड पानी मुण्ड मुण्ड विचार ।’ ग्वंगः जागरणको दूत म भन्छु । ऊ भन्ला पोथीको भाले । अर्को भन्लान्, ‘रातो भाले क्वायाँक्वायाँ, सुत्केरीलाई ख्वायाँ । पोथी आउँदा ऊ ऊ पोथी आई पछि पछि लागी लखेट न ! भन्ने गरेको अझै झल्याँस्स हुन्छु । ठट्टाठट्टै हो, एकछिनको रमझम, रमझम एकछिनको, एकछिनमै टुंगिन्छ । एकछिनमै तुहिने रमझमको असर भने दीर्घकालीन प्रभाव बन्न पनि सक्छ । यो मेरो मनको बह । कसैलाई नकह होइन, सबैसित धक फुकाएर कह । टोले, छिमेकीले जिस्काएको ग्वंगः महिमा सँगालेर एक हास्यव्यंग्य निबन्धै रचेथेँ । धेरै वर्षपछि थाहा पाएँ– त्यो त डिप्लोमा कोर्समा राखिएको रहेछ– नेपालभाषामा ।
मनलाई फनक्क फर्काएँ । के अनर्गल गरिरहेछु ? चाहिँदो प्रलाप हो र यो ? हुन नि सक्छ, नहुन नि सक्छ । हुनुको सोच नि म । नहुनुको नि त मै । मै अर्थ । मै अनर्थ । मै सार ! मै निसार । आफू असल त जगत् असल । आफ्नै मन्थन । आफ्नै सोच । आफैँ सबैथोक । आफैँ सबसोच । आठ कक्षाका भाइबहिनीसित एक कक्षाको मन्थन । यो उपहार तपाईंलाई । मेरै पाठक हजुरलाई । सलाम ! असल मति असल गति । नाम रहस्य वर्णन अहिले यति !








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

सेञ्चुरी बैंकको साक्षरता अभियान

सेञ्चुरी बैंकको साक्षरता अभियान

सेञ्चुरी कमर्सियल बैंकको चरीकोट शाखाले दोलखा चेम्बर अफ कमर्ससँगको आयोजनामा एकदिने वित्तीय साक्षरता आधारभूत कर्जा, लेखा तथा करसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन...

रिद्धी सिद्धी सिमेन्ट–दशौँ एफक्यान एक्सिलेन्स अवार्डको तयारी पूरा

रिद्धी सिद्धी सिमेन्ट–दशौँ एफक्यान एक्सिलेन्स अवार्डको तयारी पूरा

नेपाल निर्माण व्यवसायी महासंघले विभिन्न ३६ विधामा रिद्धी सिद्धी सिमेन्ट–१० औं एफक्यान एक्सिलेन्स अवार्ड वितरण गर्ने भएको छ । ...

ओपोले प्राविधिक भिजन प्रस्तुत गर्ने

ओपोले प्राविधिक भिजन प्रस्तुत गर्ने

ओपोले डिसेम्बर १०का दिन चीनको शन-छानामा पहिलो ओपो ईन्नोडेको आयोजना गर्ने घोषणा गरेको छ। ...

सनफ्लोको उपहार हस्तान्तरण

सनफ्लोको उपहार हस्तान्तरण

सनफ्लो ब्रान्ड तेलको उपहार योजनाको दोस्रो लक्की ड्र कार्यक्रमका विजेतालाई हिराको हार र हिराका अन्य उपहार हस्तान्तरण गरिएको उत्पादत कम्पनी...

बयलबासमा प्रभु बैंक

बयलबासमा प्रभु बैंक

प्रभु बैंकले सर्लाहीको ईश्वरपुर नगरपालिका, वडा नम्बर ६, बयलबासमा शाखा विस्तार गरेको छ । ...

नेपाल टेलिकम र दूरसञ्चार प्राधिकरणबीच सम्झौता

नेपाल टेलिकम र दूरसञ्चार प्राधिकरणबीच सम्झौता

नेपाल टेलिकम र दूरसञ्चार प्राधिकरणबीच कर्णाली र सुदूर पश्चिम प्रदेशमा सूचना महामार्ग निर्माण गर्न समझदारी भएको छ । ...

होङ्सी शिवमको स्वास्थ्य शिविर

होङ्सी शिवमको स्वास्थ्य शिविर

होङ्सी शिवम् सिमेन्ट प्रालिका कर्मचारीको सहयोगमा चिनियाँ चिकित्सा टोलीले १६ पाल्पाको निस्दीमा पर्ने ज्यामिरमा बुधबार निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गरेको...

आइएमई लाइफको सभा

आइएमई लाइफको सभा

आइएमई लाइफ इन्स्योरेन्सको दोस्रो वार्षिक साधारण सभा सम्पन्न भएको छ । ...

Ncell Footer Ad