विभाजित विश्व

बुधबार, ०१ कार्तिक २०७४, १० : २४ डा. नतालीया कनेम

संसारमा असमानता बढ्दो छ । तर यो असमानता केवल पैसास“ग मात्र सम्बन्धित छैन । यो शक्ति, अधिकार र अवसरहरूसँग पनि सम्बन्धित छ। र, यसका धेरै आयाम छन् जुन एक अर्कामा परिपोषक छन् । एउटा अत्यन्तै कम ध्यान दिइएको आयाम प्रजनन् अधिकारहरूको उपयोग वा अस्वीकार र त्यसले मानवताकै आधा हिस्सामा पारेका प्रभाव हुन् । यो नै संयुक्त राष्ट्रसंघीय जनसंख्या कोष (यूएनएफपीए) को मुख्य प्रतिवेदन, ‘विश्व जनसंख्याको स्थिति २०१७’ को प्रमुख जोड हो । प्रत्येक वर्ष युएनएफपिएले ‘विश्व जनसंख्याको स्थिति’ सार्वजनिक गर्छ।

अधिकांश विकासोन्मुख मुलुकहरूमा सबैभन्दा विपन्न महिलासँग आफू गर्भवती बन्ने कि नबन्ने, कहिले बन्ने र कतिपटक बन्ने भन्ने निर्णय गर्ने सामथ्र्य अत्यन्तै न्यून छ । त्यस्ता महिलासँग गर्भवती र सुत्केरी भएका बेला आवश्यक गुणस्तरीय रेखदेखको पहु“च पनि अत्यन्तै न्यून छ । यी असमानताका स्थायी असरहरू महिलाको स्वास्थ्य, कार्यगत जीवन र कमाउने सम्भाव्यता तथा उनीहरूले आफ्नो मुलुकको विकास र गरिबी निवारणमा पुर्‍याउन सक्ने योगदानमाथि परेको छ । महिला र किशोरीहरूको प्रजनन् अधिकारमा असमानताको प्रभावबारे एउटा उदाहरण दिन चाहन्छु:

लामो समयसम्मको सुत्केरी व्यथाले फिस्टुला (प्रसुतिजन्य घाउ) गराउन सक्छ जसले बच्चा बाहिरिने योनिमार्गमा प्वाल पार्छ । संसारका धनी मुलुकहरू र विपन्न मुलुकभित्रकै पनि सम्पन्न समुदायमा यो समस्या लगभग अन्त्य भइसकेको छ । प्रसुतीजन्य घाउ रोकथाम र उपचार गर्न सकिन्छ तापनि कमजोर स्वास्थ्य प्रणाली, गरिबी, लैंगिक असमानता र कम उमेरमै विवाह तथा गर्भधारणजस्ता कारणले यो अझैसम्म पनि विद्यमान छ ।  फिस्टुला विपन्न तथा अति सीमान्तीकृत  महिला र किशोरीहरूको प्रजनन् अधिकार सुरक्षित गर्न नसक्नुको एउटा दुःखद् परिणाम हो ।

युएनएफपीएको पूर्वप्रतिनिधिका रूपमा मैले फिस्टुलाका कारण अनावश्यक रूपमा अति कष्टकर पीडा प्रत्यक्ष रूपमा देखेको र असाध्यै हृदयविदारक कथा सुनेको छु ।  विपन्न र खासगरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा बस्ने कम शिक्षितहरूमा गर्भनिरोध पनि प्रायः पहु“चबाहिर छ । र, यसले महिला तथा किशोरीहरूलाई अनिच्छित गर्भधारणको ठूलो जोखिममा पारेको छ । अनिच्छित गर्भधारणले अवसरहरू र महसुस नगरिएका सम्भाव्यताहरूबाट आजीवन वञ्चित गराएर महिला र उनका सन्तानहरूलाई अन्त्यहीन गरिबीको चक्रमा धकेलिदिन सक्छ । त्यसरी ओरालो लागेको आर्थिक अवस्था पुस्तौँपुस्ता सम्म पनि नउकासिन सक्छ ।

हामीलाई के पनि थाहा छ भने धेरै आकस्मिक र मानवीय संकटहरू असमानताहरूकै कारण सिर्जित हुन्छन् । र, तिनीहरूले पैदा गर्ने असमानता र अति कमजोर अवस्थाहरू संकटका बेला झनै बढ्छन् । धेरै पर पुग्नै पर्दैन, रोहिंग्या संकटलाई हेरे पुग्छ जहा“ निकै कम संख्यामा रहेका सीमान्तीकृत मानिसहरूले अहिले आफूलाई अझै न्यून वा केही नभएको अवस्थामा पाउ“छन् । त्यसमध्ये पनि पहिल्यैदेखि अति जोखिम समूहमा ती महिला छन् जो गर्भवती वा बच्चा जन्माउने अवस्थामा छन् तर उनीहरू समक्ष अत्यावश्यक आधारभूत रेखदेखको पहु“चसमेत छैन।

आर्थिक असमानताले मुलुकहरूलाई धनी र गरीबमा छुट्याउ“छ । प्रजनन् स्वास्थ्य र अधिकार तथा लैंगिक असमानताले मानिसहरूलाई सबल र निर्बलमा विभाजन गर्छ । जुन महिला वा किशोरी स्वस्थ रहन सक्दिनन्, आफ्नो शिक्षा पूरा गर्न पाउ“दिनन्, घरबाहिर गएर सुव्यवस्थित काम गर्न सक्दिनन् र आफ्नो आर्थिक भविष्यको खाका कोर्न सक्दिनन् तिनैले आफ्ना प्रजनन् अधिकार पनि उपयोग गर्न सक्दिनन् । प्रजनन् स्वास्थ्य र अधिकारमा असमानताले कतै उल्लेख नगरिएका लाखौँलाख महिलालाई आफ्ना अधिकारहरूबाट वञ्चित गराउ“छ । यसले त्यस्तो सामाजिक र आर्थिक प्रणालीलाई सहारा दिन्छ जहा“ सुविधा  पाइसकेका थोरैलाई अझ माथि उठ्न र माथि नै रहिरहन तथा अधिकांशलाई उनीहरूका अधिकार हरण गरेर तलको तलै पारिरहन र सिंगो मुलुकको विकासका आधारहरूलाई नै लत्याउन सहज हुन्छ ।

आर्थिक असमानतालाई हल गर्न खोजिरहेका मुलुकहरूले प्रजनन् स्वास्थ्यजस्तै सम्बन्धित र अन्तर्निहित अन्य असमानताहरूलाई सम्बोधन गरेर अघि बढ्नुपर्छ ।  प्रजनन् स्वास्थ्य र अधिकारहरू जटिल छन् तापनि यी आर्थिक असमानताको समाधान गर्नका लागि यी प्रशंसनीय परिवर्तनकारी तत्व हुन् । यिनले संयुक्त राष्ट्र संघको गरिबी निवारण गर्ने मुख्य दिगो विकास लक्ष्य हासिल गर्नतर्फ मुलुकलाई प्रेरित गर्छ । दिगो विकास लक्ष्यहरूले पृथ्वी र यहा“का मानिसहरूलाई अझ समतामूलक र समृद्ध बनाउने उद्देश्य राखेको छ । साझा समृद्धि हासिल गर्नका लागि अति पछाडि परेकाहरूलाई सुरुमा ल्याउने क्षमतामा सहायता गर्नुपर्छ ।

गर्भधारणको समय र अर्को गर्भधारणबीचको अवधिबारे आफैँले निर्णय लिने अधिकार उपयोग गर्नका लागि सशक्तीकरणमार्फत अति विपन्न महिलालाई उनीहरूका विकल्प र छनोटहरूको विस्तार गर्नु आर्थिक सुरक्षा र आत्मनिर्भरताको एउटा महत्वपूर्ण बाटो हो । यो थप सन्तुलित अर्थतन्त्र र समाजतर्फ लम्कने बाटो पनि हो । परिवार नियोजनका सबै पूरा हुन नसकेका माग पूरा गर्न मात्र नभई शिशु स्याहारजस्ता सेवाहरूमा पनि लगानी आवश्यक छ जसले महिलालाई पारिश्रमिक पाउने श्रमशक्तिका रूपमा प्रवेश पाउन वा रहन र उनीहरूलाई तथाकथित ‘मातृत्वको घाटा’बाट जोगाउन मद्दत गर्छ ।  र, यदि विपन्न महिला पिछडिए भने विपन्न किशोरीहरू, खासगरी बालिकाहरू, अझ धेरै पिछडिन्छन् । किशोरीहरूमा लगानी महत्वपूर्ण छ ।

लन्सेटको एउटा हालैको अध्ययनले के देखाएको छ भने, किशोरीहरूको शारीरिक, मानसिक र यौन स्वास्थ्यका लागि प्रतिव्यक्ति प्रतिवर्ष ४.६० अमेरिकी डलर खर्च गर्ने हो भने यसले समाजलाई १० गुणाभन्दा ज्यादा फाइदा दिन्छ । अझ महत्वपूर्ण कुरा त के भने सबैभन्दा बढी प्रतिफल सबैभन्दा विपन्न मुलुकहरूमा हासिल हुनेछ जो किशोर÷किशोरी मृत्युको ठूलो समस्याबाट ग्रस्त छन् । अति पिछडिएकाहरूलाई अगाडि ल्याउन नवीनता र रचनात्मक समाधान आवश्यक छ । 

सम्पत्ति जति थोरैभन्दा थोरै व्यक्तिहरूको हातमा सीमित रहन पुग्छ, धनी र गरीबबीचको दूरी झनै बढ्दै जान्छ अनि विपन्नहरूको स्तर असमानुपातिक रूपमा ठूलो रहिरहन्छ । चरम आर्थिक असमानताले मुलुकको आर्थिक वृद्धिलाई अवमूल्यन गर्नुका साथै विकासलाई नै विफल पारिदिन्छ । यसले राजनीतिक अतिवाद जन्माउन सक्छ र त्यसलाई सम्बोधन गर्न सकिएन भने शान्ति खल्बल्याउ“छ । जस्तो कि हेलेन केलरले एकपल्ट भन्नुभएको थियो, ‘यो विश्व पीडाहरूले भरिएको छ तापनि त्यसबाट बाहिरिने उपायले पनि भरिएको छ ।’

विद्यमान असमानताको अधोगामी चक्र रोक्न समावेशी समाजहरूका लागि नया“ भिजनको आवश्यकता छ, जहा“ सबै मानव–सम्भाव्यताहरू अनुभूत हुन सक्छन् । यो त्यही भिजन हो जसले युएनएफपिए रणनीतिक योजना २०१८–२०२१ लाई सूचित गरेको छ, जुन दिगो विकास लक्ष्य २०३० का उद्देश्य हासिल गर्न तयार पारिएका तीनमध्ये पहिलो हो । संयुक्त राष्ट्रसंघका अरू निकाय, साझेदारहरू र सरकारहरूसित काम गर्दै युएनएफपिए त्यस्तो भविष्यप्रति प्रतिबद्ध छ, जहा“ शून्य मात्रै एउटै स्वीकार्य संख्या होस् । शून्य मातृ मृत्युदर, शून्य अनिच्छित गर्भधारण र महिला यौनांगमा हुने क्षति र बालविवाहलगायत लैंगिक हिंसा तथा हानिकारक अभ्यास शून्य । 

त्यसैले हामी यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्य र अधिकारहरूमा हुने सबै प्रकारका असमानतालाई जरैदेखि अन्त्य गर्न र वैकल्पिक समतामूलक भविष्य निर्माणका लागि आधारशिला तयार पार्न आज सबैसित आह्वान गर्छौं ।   एउटा भविष्य जहा“ यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्यमा समान पहु“चसहित सबै महिलाले आफ्नो जीवनमा आफैँ निर्णय गर्छन् र अनिच्छित गर्भधारणबाट मुक्त हुन्छन् । यस्तो भविष्य जहा“ सबै महिला, पुरुष, बालिका र बालकले आ–आफ्ना अधिकार बुझ्छन् र उपयोग गर्छन् अनि उनीहरूको आफ्नो जीवनको बाटो तय गर्ने ज्ञान र सामथ्र्य राख्छन् ।

असमानाता अवश्य पनि शक्तिस“ग सम्बन्धित छ– थोरै व्यक्ति जोस“ग शक्ति छ र धेरै व्यक्तिहरू जोस“ग छैन । ‘विभाजित विश्व’ नामक युएनएफपिएको विश्व जनसंख्याको स्थिति प्रतिवेदन–२०१७ ले आफ्ना प्रजनन् छनौटहरू र भविष्यमाथि नियन्त्रण कायम गर्न महिलाको हातमा शक्ति पार्न बुलन्द आह्वान गरेको छ । महिलाको हातमा हुने त्यो शक्तिबाट विभाजित विश्व धेरै समयका लागि टिकिरहने छैन । त्यो शक्तिद्वारा पृथकता र असमानताको बदला न्याय कायम रहनेछ र महिला तथा किशोरीहरूका लागि अझै समतामूलक विश्व उपहार मिल्नेछ ।

(लेखक संयुक्त राष्ट्रसंघीय जनसंख्या कोषका कार्यकारी निर्देशक हुन्)








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

नेपाल फाईभ पी प्रदर्शनि हुदैं

नेपाल फाईभ पी प्रदर्शनि हुदैं

नेपाल फाईभ पी नेपाल अधिराज्यभर रहेका प्लास्टिक, पेपर, प्रिन्टिङ्, प्याकेजिङ्ग र प्रोसेसिङ् संग सरोकार राख्ने व्यापार व्यवसायहरुलाई एकै ठाँउ ल्याएर...

प्राईम कमर्सियल बैंक र सेलपेबीच सहकार्य

प्राईम कमर्सियल बैंक र सेलपेबीच सहकार्य

प्राईम कमर्सियल बैंक लिमिटेडले आफ्ना सबै ग्राहकहरुमा नेपालमा डिजिटल भुक्तानी सेवा प्रवर्धन गर्नका लागि नेपाल राष्ट्र बैंकद्वारा अनुमति प्राप्त भुक्तानी...

एनएमबी बैंक नेपालमा भिसाको विशेष मुख्य सदस्य बैंकहरूको समूहमा

एनएमबी बैंक नेपालमा भिसाको विशेष मुख्य सदस्य बैंकहरूको समूहमा

एनएमबी बैंकले भिसा वल्र्डवाइड प्रा.लि.सँग सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरी नेपालका सीमित बैंकहरूमध्ये भिसाको एक मुख्य सदस्य बैंक बन्न पुगेको छ।

सानिमा बैंकमा रक्तदान

सानिमा बैंकमा रक्तदान

सानिमा बैंकले १५औं वार्षिकोत्सवको अवसरमा सामुदायिक सेवा केन्द्रसँगको सहकार्यमा रक्तदान कार्यक्रम आयोजना गरेको छ । ...

एन्ड्रिजको चौथौ सेवाग्राही दिवस सम्पन्न

एन्ड्रिजको चौथौ सेवाग्राही दिवस सम्पन्न

अन्तर्राष्ट्रिय प्रविधि समूह एन्ड्रिजले चौथौ सेवाग्राही दिवस सम्पन्न गरेको छ । ...

नेपाल टेलिकम पोखरा लिगको सह–प्रायोजक

नेपाल टेलिकम पोखरा लिगको सह–प्रायोजक

नेपाल टेलिकमले पोखरा प्रिमियर लिग (पिपिएल) को सह–प्रायोजक गरेको छ । ...

प्रभु बैंक र जावलाखेल युवा क्लब विच सम्झौता

प्रभु बैंक र जावलाखेल युवा क्लब विच सम्झौता

प्रभु बैंक लि. र ललितपुर जिल्ला ललितपुर महानगरपालिका वडा नं १३, जावलाखेलस्थित जावलाखेल युवा क्लब विच प्रभु बैंक लि. जावलाखेल...

महिन्द्राको शोरुम रौतहटको चन्द्रनिगाहपुरमा

महिन्द्राको शोरुम रौतहटको चन्द्रनिगाहपुरमा

अग्नि ग्रुपले हालै नेपालको दक्षिणी भूभागस्थित प्रदेश नं २ को रौतटहको चन्द्रनिगाहपुरमा महिन्द्राका ट्रयाक्टरसहितका सवारी साधनहरूको नयाँ ‘थ्रीएस सेटअप’ सहितको...

Ncell Footer Ad