‘अनुसन्धानमूलक पुस्तकमा हामी कमजोर छौँ’

शनिबार, २८ असोज २०७४, ०९ : ५७ नागरिक

मानवशास्त्री ढकाल समाज, संस्कृति, रूपान्तरण तथा भूमिलगायत विषयमा कलम चलाउँछन् । ढकालका ल्यान्ड एन्ड एग्रारियन कोइसन : एस्से अन ल्यान्ड, टेनर, एग्रारियन रिलेसन्स एन्ड पेसान्ट मुभमेन्टस् इन नेपाल (२०१४), बोटे अफ नेपाल (सहलेखन) २०१४, नेपालमा भू–स्वामित्व र भूमिसुधार (२०१२) लगायत दर्जनौँ पुस्तक प्रकाशित छन् ।     
तपाईंको हातमा अहिले कुन पुस्तक छ ?
म आजकाल आफ्नो पेसागत आवश्यकताले निर्धारण गरेका पुस्तक बढी पढ्ने गरेको छु । यो एक प्रकारको बाध्यता पनि हो । आफूले चाहेजस्तो स्वतन्त्र छनोट गरेर पढ्न पाइँदैन । पेसागत आवश्यकता पनि आफ्नै छनोटअनुरुप भएकाले पढ्न रमाइलो नै हुन्छ ।
अहिले म केही समयदेखि ‘पेजेन्ट्री’सम्बन्धी नयाँ–पुराना पुस्तक पढ्दै छु । उदाहरणका लागि मेराअगाडि यतिबेला महेशचन्द्र रेग्मीको ल्यान्ड टेन्युअर एन्ड ट्याक्सेसन इन नेपाल, सेडन, ब्लेइकी र क्यामरुनद्वारा लिखित पेजेन्ट्स एन्ड वर्कर्स इन नेपाल, माइकेल किर्नीको रि कन्सेप्चुयलाइजिङ द पेजेन्ट्री, रोबर्ट रेड फिल्डको द लिटल कम्युनिटी एन्ड पेजेन्ट सोसाइटी एन्ड कल्चर, जेम्स स्कटको द मोरल इकोनोमीअफ द पेजेन्ट लगायत किताब छन् । एउटा पेपर लेख्ने क्रममा भएका कारण यी किताब हेर्दै छु ।
यसअघि कुन पुस्तक पढ्नुभएको थियो ?
स्वेच्छिक हिसाबले दसैँअघि र आंशिक हिसाबले यात्राका क्रममा यज्ञशद्वारा  लिखित भुइयाँ, कुमार नगरकोटीको दोचा र सरदार भीमबहादुर पाँडेको त्यस बखतको नेपाल भाग १ र २ का केही खण्ड पढिसकेँ । संयोग यी तिनै ननफिक्सन हुन् तर यी तीनै पुस्तक कुनै रसिलो आख्यानको स्वाद दिने तहका छन् ।
मनप¥यो कि परेन ? किन ?
यज्ञशको भुइयाँ सामान्यतः लेखनीको विषय नै नबन्ने वा बन्न नसकेका त्यस्ता महिला पात्रका बारेमा छ, जो गरिबीको कहालीलाग्दो दुष्चक्रमा फसेको आफ्नो जीवनमा उज्यालोको सम्भावना खोज्न संघर्षरत छन् । यो केवल त्यस्ता पात्राको जीवनी मात्र नभई भुईं तहका मान्छेले भोग्नुपर्ने संरचनागत हिंसा र उनीहरूको प्रतिरोधको कथा बुझ्न सहयोगी समकालीन नेपाली समाजको इतिहास पनि हो ।
जसरी कुमार नगरकोटी आफ्ना फरक शैलीका आख्यान लेखनीका लागि चिनिएका छन्, उनको आत्मकथा दोचामा पनि त्यो खुबी देखाएका छन् । बिल्कुलै फरक स्वाद दिने आत्मकथा हो यो नगरकोटीको । एउटा सरल रेखामा घटना विवरण छैनन्, जुन अक्सर आत्मकथाहरूमा हुने गर्छ । नगरकोटीको आत्मकथाको सँगालोजस्तो, आत्मपरक निबन्धजस्ता, तर आत्मालाप होइन ।
सरदार भीमबहादुर पाँडेको त्यस बखतको नेपाल चार भोल्युममा गरी पाँच भाग छन् । राणाकालका अन्तिम दशकका चाखलाग्दा संस्मरण र वृत्तान्त छन् । आधिकारिक इतिहास नै त मान्न नसकिएला कतिपय सन्दर्भमा तर तत्कालीन समाज, अर्थव्यवस्था, प्रशासन बुझ्नका लागि सरल र उपयोगी पुस्तक हुन् यी ।

अब के पढ्ने योजना छ ?
जसरी के पढियो भन्ने कुरा पेसागत आवश्यकताले निर्धारण गर्छ, त्यसैगरी अब के पढ्ने भन्ने कुरा पनि पेसागत आवश्यकताले नै निर्धारण गर्नेछ मेरा लागि । मेरो स्वेच्छिक छनोट सीमित गरिदिएको छ यसले ।
तत्काल पढ्नका लागि छुट्याइएका पुस्तक रुटेड इन द ल्यान्ड ः एस्सेज अब कम्युनिटी एन्ड प्लेस (विलियम भिटेक र वेस ज्याक्सनद्वारा सम्पादित), जयन्त परेराद्वारा सम्पादित ल्यान्ड एन्ड कल्चरल सर्भाइभलः द कम्युनल ल्यान्ड राइट्स अफ इन्डिजिनियस पिपुल्स इन एसियालगायत पुस्तक छन् ।
पत्रकार हरिबहादुर थापाको रजगज र राज सरगम लिखित उपन्यास छाउघर पढ्ने योजना छ ।
कस्तो पुस्तक लेखियोस् भन्ने लाग्छ ?
पढ्नु आवश्यकता र रहर दुवै हो । कस्तो किताब लेखियोस् भन्ने चाहना पनि समय र अवस्थाअनुसार फरक पर्ने कुरा हो । आख्यानतर्फ केही संकेत देखिएका छन् । जीवनलाई पात्रको विश्वदृष्टिबाट हेर्ने र रुचिकर वृत्तान्त तयार गर्न सक्षम केही आख्यानकार हाम्रासामु छन् ।
गैरआख्यान र अनुसन्धानमूलक पुस्तकका हकमा भने हामी कमजोर छौँ । इतिहास अध्ययन र लेखन हाम्रो खट्किएको पक्ष हो जस्तो लाग्छ मलाई । किनकि यो कठिन काम पनि हो ।
पढेकामध्ये सबैभन्दा मनपरेको पुस्तक ? किन ?
पढ्ने रुचि परिष्कृत हुँदै जाने हो । कुनै समय र सन्दर्भमा गज्जब लागेका किताब पछि त्यस्तो नलाग्न सक्छ । फेरि एउटै पुस्तक सधैँभरि मनपर्नुपर्छ भन्ने पनि छैन । तैपनि मैले सामान्यतः क्रिस हम्र्यानको पिपुल्स हिस्ट्री अफ द वल्र्ड पढ्नैपर्ने किताब हो भन्दै आएको छु । लामो अवधि र व्यापक क्षेत्र ओगटेको तर इतिहासबारे लेखिएको सरल पुस्तक पढ्नुपर्छ । मेरा लागि इतिहास पठन यसकारण पनि महŒवपूर्ण लाग्छ कि हामी जति परसम्मको विगतबारे थाहा पाउन सक्छौँ, त्यसरी नै परसम्मको भविष्यबारे सोच्न सक्छौँ । वर्तमानको जटिलता बुझ्न पनि विगत पढ्नु आवश्यक हुन्छ ।
नपढी नहुने पुस्तक ? किन ?
मैलेमाथि भनेजस्तै पुस्तक पढ्न आवश्यक छ । तर, संसारमा त्यस्तो कुनै पुस्तक छैन होला, जो नपढी हुन्न । ज्ञान खास र सीमित पुस्तकमा मात्र समेटिएका हुन्नन् । पढ्दै जाँदा छनोट पनि परिष्कृत हुँदै जान्छ र तत्तत् क्षेत्रका पढ्नैपर्ने पुस्तकबारे पाठकले ज्ञान हासिल गर्ने हो । कक्षाकोठाको विद्यार्थीलाई जस्तो पढ्नैपर्ने पुस्तक भनेर सिफारिस गर्ने कुरा गलत हो जस्तो लाग्छ मलाई । विषय र रुचिअनुसार अहिले त पढ्नैपर्ने १० पुस्तक भन्यो भने गुगलले नै बताइदिन्छ नि ।
पुस्तकसँग तपाईंको साइनो कस्तो छ ?
म सामान्य साक्षर किसान परिवारमा जन्मेको हुँ । सम्झँदा घरमा त्यस्तै चार, छ वटा पुस्तक थिए होलान् । त्यो पनि पिताजीले कपडामा पोको पारेर पूजाकोठाको देउताहरू राख्ने टेबलमा राख्नुभएको । पछि खोलेर हेर्दा त पं. बद्रीनाथ भट्टराईको पौराणिक कहानीसंग्रह, त्यस्तै सायद ललितजंग सिजापतीको होला ऐतिहासिक कहानीसंग्रह, भीमनिधि तिवारीको सामाजिक कहानीसंग्रहको कुनै एक भाग, चाणक्य नीति र भागवत् गीता थिए । पछिल्लोबाहेक तीन पुस्तक मेरा प्रिय रहे, खासमा कथाका किताब त दोहोर्याएर पढियो धेरेपटक ।
गाउँमा (बौद्ध महांकाल) पुस्तकालय थियो, त्यस्तै बौद्ध, पशुपति देउपाटन, चावहिलको कुटुवहाल र खासगरी चावहिलको मित्र वाचनालय विविध खाले किताबको संगत पु¥याउन सहयोगी रहे । एसएलसी दिएपछि भने न्युरोडस्थित भारतीय पुस्तकालय, अमेरिकन लाइब्रेरी र कान्तिपथमा रहेको ब्रिटिस काउन्सिल जान थालियो । ब्रिटिस काउन्सिलको त लामो समय सदस्य पनि रहेँ । हैसियतअनुसार अलिअलि पढियो भनौँ । म हुर्केको समय र क्षेत्रमा वामपन्थी राजनीतिको प्रभाव अलि गाढा थियो । तसर्थ नेपाली र हिन्दीमा अनुदित रसियाली र चिनियाँ अनि भारतीय साहित्य पढ्न पाइन्थ्यो, साथीभाइको संगतमा ।
पछि अध्ययन र पेसागत कारण आवश्यकता र रुचिले किताब किन्न थालियो, संग्रह हुन थाले ।
नेपाली लेखकका पुस्तक अन्य मुलुकमा किन नपढिएका होलान् ?
मेरो विचारमा हाम्रा आख्यान वा गैरआख्यान क्षेत्रमा विश्वका अन्य भागका मान्छेलाई रुचि हुने र त्यस स्तरका किताब नै लेखिएका छैनन् । अंग्रेजीमा लेखिएका सीमित किताब छन् । अनुवाद महँगो पर्ने भएका कारण व्यावसायिक प्रकाशकले रुचि देखाउने कुरो भएन । केही सुरु भएका छन्, जस्तै नारायण वाग्ले, बुद्धि सागरका उपन्यासहरू अन्य भाषामा पनि अनुवाद हुँदै छन् । अनुुसन्धानमा आधारित किताबहरूको पाठक थोरै हुन्छन् तर सम्बन्धित मान्छेले पढिरहेकै हुन्छन् । अन्य मुलुकका लेखकसँग क्राफ्ट र व्यावसायिक क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा गरेर नै नेपाली लेखकले मुलुक बाहिरका पाठकसमक्ष पहुँच बढाउने हो । मुलुकभित्रै लेखेर बाँच्न सकिने वातावरण भर्खरै त बन्दै छ, त्यो पनि केही सीमित लेखकका लागि ।
पढ्न मन लागेर पनि नपाएको पुस्तक ?
अहिले त थुप्रै किताबको डिजिटल कपी पनि उपलब्ध हुन्छन्, तसर्थ पढ्नै मन लागेर पनि नपाउने भन्ने एकदम सीमित हुन्छन् । तैपनि पहुँचका हिसाबले भन्दा पनि समयका हिसाबले पढ्न मन लागेर, चाहेर नसकेको वा नपाएको किताबको त लामै लिस्ट छ मसँग ।
हालसम्म कति पुस्तक पढ्नुभएको छ ?
अहिलेसम्म कति किताब पढियो होला भन्ने अनुमान लगाउन गाह्रो छ । त्यो धेरै भएर होइन तर लामो समयका कारण । पढाइका क्रममा पिएचडी गर्दाको ६ वर्षे अवधिमा सायद धेरै किताब पढियो कि प्रतिवर्ष पढेको किताबको संख्या गणनाका हिसाबले । अहिले त कतिपय सन्दर्भमा किताबभन्दा जर्नल आर्टिकल महŒवपूर्ण भएका छन् र पढ्न पनि कठिन ।
प्रस्तुति : वसन्त खड्का

 







यसमा तपाईको मत


अन्य समाचार

यस्ता छन् सबैभन्दा कमजोर पासवर्डहरू

यस्ता छन् सबैभन्दा कमजोर पासवर्डहरू

यदि तपाईंले प्रयोग गर्ने पासवर्ड पनि यही सूचीमा भेटाउनु भयो भने चाडैं नै आफ्नो पासवर्ड परिवर्तन गर्नुहोस् ...

टिभिएसले ५ दिवसीय “सुपर सिजन फाइनान्स फेयर“ आयोजना गर्ने

टिभिएसले ५ दिवसीय “सुपर सिजन फाइनान्स फेयर“ आयोजना गर्ने

यही असार ४ गतेदेखि ८ गतेसम्म ५ दिनको लागि भृकुटीमण्डप, काठमाडौंमा संचालन हुने यो अत्यन्त आकर्षक मेलामा ग्राहकहरुले उत्कृष्ट फाइनान्स...

बर्जरको वेदरकोट लङ्गलाइफ

बर्जरको वेदरकोट लङ्गलाइफ

पियू र सिलिकन प्रविधि प्रयोग गरिएको यसले घामपानी छेक्ने १० वर्ष टिक्ने कम्पनीको दाबी रहेको छ । ...

मोबाइल मेलामा १ लाखको जीवन बीमा अफर

मोबाइल मेलामा १ लाखको जीवन बीमा अफर

हरेक मोबाइलको खरिदमा १ लाख रुपैंयासम्मको जीवन बीमा ...

Nepal Lok Star को मुख्य प्रायोजकमा IME

Nepal Lok Star को मुख्य प्रायोजकमा IME

विश्वव्यापीकरणको यस युगमा लोक संगीत युवा पुस्ताको समेत रुची भइरहेको आभास लोक संगीतका स्रष्टा आफैले गर्ने गरेका छन् । ...

टिभीमा पनि भाइरस ?

टिभीमा पनि भाइरस ?

सामसंगले हालै आफ्नो ट्वीटर अकाउन्टमा सामसंग टिभीमा भाइरस लाग्न नदिन के के गर्ने भन्ने कुराको जानकारी प्रदान गरेपछि टिभीमा पनि...

हुण्डाई मनसुन योजना

हुण्डाई मनसुन योजना

हुण्डाई मोटर्सकालागि नेपालको आधिकारिक विक्रेतालक्ष्मी इन्टरकन्टिनेन्टल प्रा.लि.ले मनसुन लक्षित आकर्षक योजनाहुण्डाई मनसुन डिलाइट सार्वजनिक गरेको छ । ...

प्रतिबन्धका कारण हुवावेलाई अर्बौ डलर घाटा

प्रतिबन्धका कारण हुवावेलाई अर्बौ डलर घाटा

प्रतिबन्ध पछि हुवावेको आम्दानी ३० अर्ब अमेरिकी डलर कम हुने ...