मनोवैज्ञानिक सन्त्रास

शुक्रबार, २३ भदौ २०७४, ०९ : ४० युवराज गौतम

हिमालयको पानी हजारौँ किलोमिटर टाढा महासागरसम्म पुग्छ । ठूल्ठूला चट्टान, खोल्सा, खेत, नदी, महानदी आदि छिचोल्दै विशाल जलनिधिमा मिसिएपछि कुन गाउँ र कुन देशबाट आएको पानी भनेर छुटिट्दैन । चौथो शताब्दीको ‘आर्ट अफ वार’ (युद्धकला) पुस्तकमा चीनका दार्शनिक सुन् जुले जीवनमा सफलता प्राप्त गर्न हावा, पानी र प्रकृतिबाट शिक्षा लिनुपर्छ भनेका छन् । पानी आकारविहीन, रंगविहीन, गन्धविहीन र आयतनविहीन हुन्छ । चट्टान अड्किएर बस्छ तर पानी अविरल प्रवाहित हुँदै महासागरको परिचय बनाउँछ । तर ‘नेपाली’ भइसकेका हामी पुनः खोल्सातिरै फर्किन खोज्दैछौँ किन ?

सबै नेपाली समान छन् भनेर स्वीकार्नुपर्ने नेपालको संविधानका धेरै ठाउँमा जातीय विभाजनका रेखा कोरिएका छन् । जनसंख्या, भूगोल र इतिहासको विवाद उठाएर राष्ट्रलाई खण्डखण्ड पार्न खोजिँदैछ । यो मनोवैज्ञानिक सन्त्रासको उपचार त्यति सजिलो देखिँदैन ।

दैत्यहरूले धोका दिएपछि देवराज इन्द्र गद्दीच्युत हुन पुगे । ब्राह्मणको भेषमा लुक्नुप¥यो । सम्राट् बलिसँग राज्य खोसेर लिनका निम्ति भगवान् विष्णुले हजारौँ कष्ट भोग्नुप¥यो । वृत्रासुरको वध गर्न नारायणले मनोवैज्ञानिक युद्ध नै गरेका हुन् भने देवताहरूको हितका लागि अग्नि देवताले जलमा लुकेर रणनीति बनाएका प्रसंग पुराणमा आउँछ ।

मत्स्यदेशको सहर विराटनगरमा राजा विराट्को दरबारमा भेष बदलेर बसे युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल, सहदेव र द्रौपदी । त्रेतायुगमा दशरथपुत्र रामले चौधवर्ष वनबास बस्नुपरेको थियो । मर्यादापुरुषोत्तमले पनि लुक्नु परेको प्रसंग आउँछ रामायणमा ।

विधिपूर्वक शुभराज्याभिषेक गरेर ‘महाराजाधिराज’ नामको शास्त्रीय पदवी पाएका राष्ट्राध्यक्ष युधिष्ठिर कसरी विराट् राजाको नोकर बन्न सक्छन् ? साइला भाइ अर्जुनलाई छटपटी भयो । युधिष्ठिरले सम्झाए, “मलाई राजनीति, राजकाज र राजाको मनोविज्ञानको ज्ञान छ । धर्मग्रन्थ, ज्योतिषशास्त्र, वेद, उपनिषद् र देशदेशान्तरको ज्ञान पनि छ । यी सबै कुरा कहाँ जान्यौ भनेर राजा विराट्ले सोधे भने म पहिले युधिष्ठिरको दरबारमा काम गर्ने पण्डित हुँ भनिदिनेछु ।”

बकासुर, जटासुर र हिडिम्बासुरजस्ता दुर्दमनीय दैत्यहरूको वध गरेर प्रसिद्धि कमाएका भीमले पनि नोकरकै भेषमा बस्नुपर्ने भयो । उनी भान्से भएर बसे । अर्जुन स्त्रीभेषमा महारानी र राजकुमारीहरूको सेवा गर्न तयार भए । नकुल राजाका घोडाहरूको लिदी सोहोर्न पनि तयार भए । घोडाहरूको हेरचाह गर्न र घरपालुवा पशुको ओखती गर्न जानेका थिए उनले । सहदेव गाईगोठाला भए ।

द्रौपदीले महारानी र राजकुमारीहरूको सुसारे बन्न स्वीकार गरिन् । संकटको बेला प्राणरक्षा गर्न सफल भए मात्र जीवनमा विजय प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने मनोवैज्ञानिक शिक्षा दिएको छ महाभारतले । राजनीति र रणनीतिको गहिरो ज्ञान छ महाभारतमा ।

आफ्नो माटो, गरिमा, अस्तित्व र इतिहास बचाउन सजिलो छैन । संसारका प्राचीन बीसवटा सहरमध्ये धेरैजसो आज क्षतविक्षत भइसके । किर्कुक, बेरुत, सिडोन, सुरा, अलेप्पो, दमास्कस आदि कुरूप हुन पुगे । पूर्वको पेरिस भनिने बेरुत युद्धले रोगी बन्यो । प्राचीन सभ्यतामाथि जताततै हमला भइरहेको छ । एसियामै उदाए सनातन धर्म, बौद्ध धर्म, यहुदी धर्म, कन्फ्युसियस विचार, ताओ धर्म, सिख, शिन्तो, इसाई, इस्लाम धर्म आदि सबै । ‘ज्ञान मर्दछ हाँसेर रोइ विज्ञान मर्दछ’ भनेझैँ ज्ञान पुष्पित–पल्लवित त भइरहेकै छ तर पश्चिमका केही शक्तिले अनैतिक तबरले संसारलाई नियन्त्रणमा राख्ने दुस्साहस गरिरहेका छन् । उदाहरणका लागि अफ्रिकाका ५४ राष्ट्रमध्ये आत्मनिर्णयबाट सञ्चालित कति छन् ? एसियाका जापान, दक्षिण कोरिया, इराक, फिलिपिन्स लगायतका राष्ट्रमा ‘महाशक्ति’ राष्ट्रको सैनिक छाउनी रहर, बाध्यता षड्यन्त्र वा परिबन्द के हो ? संसार किन दुश्चिन्ताले ग्रस्त छ ? किन जताततै मनोवैज्ञानिक सन्त्रास व्याप्त छ ? किन हरेक राष्ट्रमा ठूला शक्तिहरू मालिक बन्न चाहन्छन् ?

हजारौँ बिघा जमिनका मालिक जमिनदारहरूले बडघर, कामतीया, चौधरी, दिवान, पटवारी, मुनिम, मुन्सी आदि उपमालिक राखेर किसानहरूलाई नियन्त्रणमा लिएझैँ बाह्यशक्तिले शक्तिशाली दलका अगुवा, नागरिक समाजका नाइके आदिलाई राजनीतिक पटवारी बनाएको देखिन्छ । कतिपयलाई साम्राज्यवाद र विस्तारवादका घोर विरोधी भएको अभिनय गराएर सूचना संग्रह गर्ने काममा प्रयोग गरिएको पाइन्छ । दशवर्ष अघिसम्म एकमुष्ट दशहजार रुपियाँ नदेखेका दरिद्रहरू कुनै सत्कर्म नगरे पनि विदेशी शक्तिका प्रियपात्र बनेर करोडौँको सम्पत्तिका मालिक भएका छन् । यो कसरी सम्भव भयो ?

सन् १९४९ मा भुटान र भारतबीच भएको सन्धिले भुटानको शिर झुकाएको थियो । थिम्पूको रक्षा र परराष्ट्र नीति भारतबाट ‘निर्देशित’ हुने कुरा थियो त्यसमा । सन् २००७ मा भुटानले मनोवैज्ञानिक, कूटनीतिक र आंशिक रूपमा राजनीतिक चातुर्य देखाएर ‘निर्देशित’ शब्द हटाउन बाध्य तुल्यायो । यसलाई कूटनीतिक सफलता मान्नुपर्छ । डोक्लाम विवादमा भुटानले शान्त र सुझबुझपूर्ण कूटनीति अपनाएको पाइन्छ । भुटानका सुशिक्षित युवा राजा जिग्मे केशर वाङ्चुकले आफ्ना पिता जिग्मे सिंघे वाङ्चुक र वरिष्ठ कूटनीतिज्ञहरूको सल्लाह लिएर परिपक्व व्यवहार प्रदर्शन गरे । भारत र चीनबीच तीव्र तनाव भएर ७२ दिनसम्म बहस भइरहँदा पनि भुटान उत्तेजित देखिएन ।

मनोवैज्ञानिक युद्धको पहिलो सफलता हो, युद्धमा भाग नलिएर नै युद्ध जित्नु । अमेरिकी विदेशमन्त्री तथा तत्कालीन राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनका सल्लाहकार हेनरी किसिन्जरले चीनका नेता माओसँग केही घन्टा कुरा गरेपछि चीन र अमेरिकाबीचका धेरै असमझदारी अन्त्य भए । त्यसरी नै सानो भए पनि भुटानले परिपक्वता देखाएर आफ्नो छुट्टै परिचय स्थापित गरेको छ । नेपालमा भुटानीकरण होइन, फुटानीकरण बढेको छ । भुटानका राजा, प्रधानमन्त्री र शीर्ष नेता राष्ट्रियताका सवालमा एकढिक्का छन् । नत्र त्यहाँ पनि विदेशी भाषालाई राष्ट्रभाषा जोङ्खासरह मान्यता दिन हिन्दी र तिब्बती लगायतका पक्षधरहरू अघि सर्थे ।

सन् १९०७ मा स्थापित राजतन्त्रअन्तर्गत भुटानमा वाङ्चुङ् वंशका पाँचौँ राजाले हाल राज्य गरिरहेका छन् । १९८० को २१ फेब्रुअरीमा जन्मेका हालका राजा विकास, कूटनीति र राष्ट्रियताप्रति धेरै संवेदनशील देखिन्छन् । सन् २००८ मा पहिलो जननिर्वाचित संसद्ले राजालाई सल्लाह मात्र दिने परम्परा कायम राखेन, जनतालाई क्रमशः अधिकार प्रदान गर्दै जाने बाटो खोल्यो । यो भुटानको सफलता मान्नुपर्छ । यो उसको मनोवैज्ञानिक युद्ध पनि हो ।

चीनमा हान, ताङ्, सोङ्, मिङ् र छिन् वंशका राजाहरूले हजारौँ वर्ष शासन गरे । राष्ट्र सर्वोच्च हुन्छ भन्ने चीनका जनताको मान्यता सन् १९१२ मा राजतन्त्र मासिए पनि यथावत् रह्यो । त्यहाँका अन्तिम सम्राट् पु यी (जो साढे दुई वर्षमा सम्राट् भए) द्वारा लिखित आत्मवृत्तान्तमा थुप्रै दुर्लभ पत्र, तस्बिर र घतलाग्दा प्रसंग छन् । हङ्कङमा बसेका आफन्तले ‘यतै आएर बस्नुहोस्’ भनेर पत्र पठाउँदा सम्राट्ले भनेका छन्, “म आफू जन्मेकै माटोमा रमाउँछु । बरू आफ्नै पुरानो दरबारको माली भएर बस्छु, अरूतिर जान्न ।”

देश स्वाधीन, अनुशासित र मर्यादित रहेमात्र घर बलियो हुन्छ भन्ने उनीहरूको मान्यता थियो । हानवंशको इतिहास अध्ययन गर्दा तत्कालीन राजाहरूले परम्परा, धर्म, संस्कृति, प्राचीन उपचार पद्धति, इतिहास आदिको संरक्षण गर्दै राष्ट्र र जनतालाइ सुदृढ बनाएको पाइन्छ । त्यसबेला जनतालाई मर्यादित राख्ने र आफू पनि मर्यादामा बस्ने शासकहरूको आचरण उदाहरणीय थियो । मर्यादाक्रम देखाउन सम्राट्को दरबारका खम्बाहरू रातो रंगका हुन्थे भने राजकुमारका दरबारमा कालो रंगका खम्बा हुन्थे । प्रधानमन्त्री र मन्त्रीलगायत सेनापतिका निवासमा नीलो र हरियो रंग लगाउने चलन थियो । अरू कर्मचारी र भारदारले पहँेलो रंग लगाउँथे । भुटानमा पनि राजा र धर्मराजा (जे खेम्पो) पहेँलो दोसल्ला ओढ्छन् । मन्त्रीले सुन्तला रंग, न्यायाधीशहरूले हरियो र जिल्ला प्रशासकहरूले सेतो रंगको दोसल्ला ओढ्छन् । यो राजकीय प्रचलन मर्यादामा पर्छ । नेपालमा धर्म, परम्परा, कूटनीतिक मर्यादा, सदाचार र अनुशासन नमान्नेलाई क्रान्तिकारी भन्ने गरिन्छ ।

भारतको दक्षिणी भूखण्डमा सन् १९४८ मा सिएसआई (चर्च अफ साउथ इन्डिया) स्थापना भएपछि यो काउन्सिल अफ चर्चेजमा आबद्ध भयो । एकसय पचास राष्ट्रमा ४ लाख ९३ हजार मुख्य उपासक (पास्टर) छन् त्यसमा । त्यसले भारतलाई धर्मनिरपेक्ष (सेक्युलर) बनाउन मनोवैज्ञानिक दबाब दिइरह्यो । अन्ततः सन् १९७६ मा संविधानमा बयालीसौ संशोधन गरेर भारतलाई धर्मनिरपेक्ष घोषणा गरियो । सिकागो विश्वविद्यालयका प्राध्यापक र हिन्दु धर्मशास्त्रका ज्ञाता रोनाल्ड एन्डेनले बहुसंख्यक जनता (असी प्रतिशतभन्दा धेरै) सनातन धर्मावलम्बी भएको भारतलाई धर्मनिरपेक्ष घोषणा गर्दा त्यहाँका करोडौँ जनता क्रुद्ध भएका थिए भनेर लेखेका छन् । भारत र नेपालमा फैलिएका चर्चका समर्थकहरू दुई खालका छन् । एकथरी सोझै धर्मनिरपेक्षता जायज छ भन्ने तर्क गर्छन् । अर्काथरी सिएसआईको गुप्त योजनाअनुसार ‘सर्व धर्म समभाव’ भनेर घुमाउरो शैलीमा धर्मनिरपेक्षता गलत छैन भन्छन् । नेपालमा धर्मनिरपेक्ष लेखिएको संविधान उत्कृष्ट छ भन्ने एउटा दलले ‘हिन्दु अधिराज्य’ उच्चारण गर्न छोडेर ‘सर्व धर्म समभाव’ भन्नुको तात्पर्य त्यही हो । स्पष्ट कुरा, समभाव (समान मत वा विचार) असम्भव कुरा हो । हिन्दु, मुसलमान, क्रिश्चियन, बौद्ध, सबैका आ–आफ्ना चिन्तन, भाव, दृष्टिकोण र तर्क छन् । पद्धति पृथक् छन् । आस्थामा एकरूपता, ऐक्यबद्धता, समभाव र एकमत कसरी सम्भव हुन्छ ? कुनै धर्मावलम्बीले विश्वका सबै कुटुम्ब (बसुधैव कुटुम्बकम्) भन्छन्, कसैले फरक मत राख्नेलाई भौतिक रूपमै सिध्याउनुपर्छ भन्दै हिँडेका छन् । कुरान, बाइबल, गीता र त्रिपिटकमै समभाव छैन । तसर्थ, ‘सर्वधर्म समभाव’ नक्कली र प्रायोजित नारा मात्रै हो । ‘सर्वधर्म समभाव’ नभएकै कारण शिया र सुन्नी सयौँ वर्ष अघिदेखि मारामार गरिरहेका छन् भने इसाईका पनि अनेक मत (हाँगाबिँगा) छन् । हिन्दु र बौद्ध सम्प्रदायमै विभिन्न मत छन् । विदेशीले सिकाइदिएका कुरा बोल्ने तोतामैनाहरूले स्वदेशबाट ‘मधेस’ टुक्र्याउने प्रलाप गरेझैँ अरूका लहैलहैमा दौडिँदा हामी घर जलाएर खरानीको व्यापार गर्ने प्रतिस्पर्धामा लागेका छौँ ।

हिन्दी साहित्यका प्रसिद्ध कवि डा. हरिवंश राय बच्चनले ‘मधुशाला’ पुस्तकमा लेखेका छन् ‘मन्दिर मस्जिद बैर कराती, मेल कराती मधुशाला ।’ (मस्जिद–मन्दिरले शत्रुता गराउँछ र मेल गराउँछ भट्टीले ।) नेपालमा पनि पुस २७ गते राष्ट्रिय एकता दिवस हो भनेर स्वीकार नगर्ने दलहरूलाई विदेशीको द्रव्यको बलमा मेल गराएकै कारण क्रिसमसमा सरकारी बिदा दिन तयार भए । पृथ्वीजयन्ती नमनाउनेहरू कन्डम दिवसमा नाच्न थाले । नेपाललाई सुदृढ बनाउन चाहने शक्तिहरूलाई पन्छाएर टुक्राटुक्रा पार्ने खेल भइरहेकै छ । यस्ता षड्यन्त्रका तानाबाना बुझ्न सकेनौँ भने मनोवैज्ञानिक युद्धमा समेत हामी सदैव परास्त हुनेछौँ ।

नेपालमा आज राष्ट्रवादी हुँ भन्ने प्रत्येक व्यक्ति र संस्थामाथि हमला हुन थालेको जगजाहेर छ । त्यसैले बूढी मरी भन्ने होइन, काल पल्केला भन्ने मनोवैज्ञानिक सन्त्रास बढेको छ । यमन, सिरिया, इजिप्ट, कंगो, सुडान, इथियोपिया, इन्डोनेसिया तथा अफगानिस्तानमा गृहयुद्धका लागि प्रयोग गरिएका संयन्त्र र मनोवैज्ञानिक मन्त्र नेपालमा प्रयोग भइरहेकै छ । नेपाल धर्मनिरपेक्ष नै हुनुपर्छ र धर्म परिवर्तन गर्ने हक सबैलाई हुनुपर्छ भनेर विवादमा परेपछि स्वदेश फर्काइएका एकजना पश्चिमा कूटनीतिज्ञले उनीसँग निकट केही नेपाली पत्रकारलाई भनेछन्, “अरू देशमा केके भइसक्थ्यो, यहाँ त मानिसलाई तताउन गाह्रो रहेछ ।” हो, केही शिक्षित, टाठाबाठा, लोभी र स्वार्थी व्यक्ति विदेशीको इन्द्रजालमा फसेका छन् । तर अधिकांश जनता नेपाल सुरक्षित, शान्त, समुन्नत र अटल रहोस् भन्ने चाहन्छन् । नीतिनिर्माता, उच्चपदस्थ र राज्यका संयन्त्रभित्रै बाह्यशक्तिको घुसपैठ देखिन्छ । त्यसैले, संवैधानिक र राजनीतिक बाटोबाटै उनीहरू राष्ट्रियता, राष्ट्रनिर्माण र राष्ट्रिय एकताका आधारहरू ढाल्ने कुकृत्यमा सक्रिय भइरहेका छन् ।

ब्रिटिस राजनेता बेन्जामिन डेजरेली (सन् १८०४–१८८१) को कथन घतलाग्दो छ, “आफूलाई घेरामा पार्नेहरूसँग निरर्थक बहस गर्छन् राजनीतिज्ञहरू । तर राजनेता त्यो विषम परिस्थितिबाट चलाखीपूर्वक अघि बढ्छ ।” अल्पविकसित बुद्धि भएका जनता असल र योग्य नेता छान्न सक्दैनन् र अन्त्यमा पछुतो गर्छन् । यो द्विविधा, विरोधाभाषपूर्ण अवस्था र तत्कालीन घटनाको विश्लेषण गरेर बाह्यशक्तिले फुटाउने र राज गर्ने नीति बनाउँछन् । हामी त्यसको सिकार बनिरहेका छौँ ।

अमेरिकाका पैतीसौँ राष्ट्रपति केनेडी प्रथम क्याथोलिक राष्ट्रपति थिए । ४३ वर्षको उमेरमा (सन् १९६१ मा) राष्ट्रपति भएका केनेडीलाई सन् १९६३ मा टेक्सासमा गोली हानेर मारियो । फरक राजनीतिक मतको सम्मान गर्न थालेको अमेरिकामा आज पनि जात, रंग र धर्मका नाममा विद्वेष व्याप्त छ । स्कुल पढ्ने कलिला केटाहरूले समेत अर्कै रंगको मानिस भनेर घृणा गर्दै बन्दुक चलाएका खबरहरू आइरहेका छन् । गैरक्याथोलिक व्यक्ति ली हार्बे ओस्वाल्डद्वारा केनेडीको हत्या भए पनि त्यो धार्मिक विद्वेष नै थियो भन्ने सत्य लुकाइएको छ । अफ्रिकाका कतिपय राष्ट्रमा हुतु र तुत्सीबीचको घृणाले हजारौँको हत्या भइसकेको छ । सबै नेपाली समान छन् भनेर स्वीकार्नुपर्ने नेपालको संविधानका धेरै ठाउँमा जातीय विभाजनका रेखा कोरिएका छन् । जनसंख्या, भूगोल र इतिहासको विवाद उठाएर राष्ट्रलाई खण्डखण्ड पार्न खोजिँदैछ । यो मनोवैज्ञानिक संत्रासको उपचार त्यति सजिलो देखिँदैन ।








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ

बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ

बिएमडब्लू मोटराड नेपालका आधिकारिक बिक्रेता हिमालयन मोटराडले ‘बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ’ सम्पन्न गरेको जनाएको छ । ...

ओपो रेनोटू एफको नेपालमा विक्रि आरम्भ

ओपो रेनोटू एफको नेपालमा विक्रि आरम्भ

ओपोले नेपालमा आफ्नो बहुप्रतिक्षित मोडल ओपो रेनोटू एफको अक्टोबर १८देखि पाको, न्यूरोड स्थित आफ्नो आधिकारिक शोरुममा आयोजित फर्स्टसेल कार्यक्रम मार्फत...

टिभिएस एक्सचेन्ज मेला सम्पन्न

टिभिएस एक्सचेन्ज मेला सम्पन्न

नेपालका लागि टिभिएस टू ह्विलर्सको एकमात्र आधिकारिक वितरक जगदम्बा मोटर्सले ‘टिभिएस एक्सचेन्ज एन्ड फाइनान्स फेयर’को आयोजना गरेकोे छ । ...

एसबिएल डिबेन्चर नेप्सेमा सूचीकृत

एसबिएल डिबेन्चर नेप्सेमा सूचीकृत

सिद्धार्थ बैंक र नेपाल स्टक एक्सचेन्जबीच प्रतिकित्ता अंकित तथा चुक्ता मूल्य एक हजार रुपैयाँ कायम भएको २५ लाख थान १०.२५...

राउन्ड टेबल नेपालद्वारा ‘उमंगको उडान’

राउन्ड टेबल नेपालद्वारा ‘उमंगको उडान’

राउन्ड टेबल नेपालले पहिलोपटक ‘उमंगको उडान’ नामक कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । ...

एक्ससिएमजीकोे एस्काभेटर नेपालमा

एक्ससिएमजीकोे एस्काभेटर नेपालमा

एक्ससिएमजीको २२ टन भार क्षमताको एस्काभेटर नेपाली बजारमा भित्रिएको छ । ...

टिसाले जितिन माई कार्ड आइडियाज

टिसाले जितिन माई कार्ड आइडियाज

लक्ष्मी बैंकले सञ्चालन गरेको ‘माई कार्ड आइडियाज’ प्रतियोगीता टिशा श्रेष्ठले हात पारेकी छन् । करिब ७ सय जना प्रतियोगीलाई पछि...

एभरेष्ट बैंकको वार्षिकोत्सवमा  कार्यक्रम

एभरेष्ट बैंकको वार्षिकोत्सवमा कार्यक्रम

एभरेष्ट बैंकले आफ्नो २५ औं वार्षिकोत्सव सुदूर पश्चिम प्रदेशमा बिबिध कार्यक्रम गरी मनाईएको छ । ...

Ncell Footer Ad