किताब अंश

इजलासमा फुटेको सारङ्गी

आइतबार, २८ जेठ २०७४, १४ : २३ नागरिक | Kathmandu

–भुवनहरि सिग्देल

अवसुकी आमा दुर्घटनामा परी । गर्भ विष्फोट भएर अवसुको आगमन भयो । त्यही कारणले ऊ बहिरो भयो । जन्म बहिरो भएकाले यो पात्र बोल्न सक्दैन ।
चमत्कारपूर्ण आगमन हो अवसुको । कारणवश झड्केलो दाजुको हत्या गरिदिन्छ उसले । त्यसैको बहस अहिले अदालतमा चलिरहेको छ ।
विसु र अवसु बाल दौँतरी । शरीरगत कुराको ज्ञान विसुलाई थिएन । स्मरण रहोस् श्रीमान् ! अवसुमा भने चक्षुश्रवा, स्पर्शश्रवा र हृदीश्रवाका शक्ति प्रबल हुँदै थिए । अहिले हामी कानले मात्रै सुनिरहेका छौँ । त्यो श्रवणलाई दिमागमा सञ्चार गरिरहेका छौँ । तर अवसु तीनवटा इन्द्रियले श्रवण गरिरहेको छ । यही कारण हो विसुमा भन्दा अवसुमा विलक्षण प्रतिभा विकास भएको पनि ।
अब श्रीमान् ! यी दुईको अन्तर्सम्बन्ध नोट होस् ! विसु गाउन मात्र सक्छ, सारङ्गी बजाउन जान्दैन । अवसु सारङ्गीको धुनमा अन्य रीत थपेर बजाउन पनि सक्छ ।
यी दुईको सम्बन्धलाई हेरौँ ! हामी प्रतिपल सास तान्छौँ र छोड्छौँ । यी दुईको सम्बन्धमा भने विसु सास तान्छ, अवसु छोड्छ । यिनका अलग शरीर हामी देख्छौँ तर मुटु एउटै छ । सास फेर्ने फोक्सो एउटै छ । त्यही कारणले अवसु यो दोषमा थुनियो भन्ने जानकारी विसुलाई पहिले दिइएको थिएन श्रीमान् ! सुरुमै उसले यो जानकारी पाएको भए भित्तामा टाउको ठोकेर मरिसक्थ्यो होला ।
विसुले यो घटनाको खबर पाउनेबित्तिकै सत्याग्रह सुरु गरेको थियो श्रीमान् ! केही दिन मात्र ढिला भएको भए विसु प्रहरी कार्यालयअगाडि भोक र प्यासले सुकेर मथ्र्यो । अवसुलाई थुनामा राखेर बिचेत पारिएकै थियो, ऊ पनि बेहोसीमै मथ्र्यो । यिनको बाबु बलु सेतीको भंगालोमा हाम्फालेर बेपत्ता हुन्थ्यो । सुन्तली र बिन्दासको परिवार यही विरहमा सल्केर समाप्त हुन्थे । यो यस्तो अन्तर्सम्बन्धको केस हो । यसभित्रको संवेदनालाई ठम्याएर निर्णय हुनुपर्छ श्रीमान् !
जस्तो हामीले देखेका छौँ, पानीबाट माछालाई अलग गर्दा मर्छ । त्यस्तै हामीले सुनेका छौँ या कसैले देख्नु पनि भएको होला, सहदेवा र सहदेवीलाई अलग गर्दा दुवै मर्छन् । श्रीमान् ! सहदेवा र सहदेवी वनस्पति बुटी हुन् । यी दुवै आपसमा स्पर्श गर्न सकिने दूरीमा उम्रिन्छन् । यी दुवै बोट प्रतिपल एक अर्कोतिर झुक्दै आएर जोडिन्छन् र बिस्तारै छुट्टिन्छन् । यो तिनको निरन्तर प्रक्रिया हो । एउटालाई उखेल्यो भने अर्को पनि मर्छ ।
श्रीमान् ! अब म सरकारी वकिल मित्रले उठाउनुभएका सन्दर्भमाथि समीक्षा गर्छु । मित्रले तर्क राख्नुभएको छ– बलु यो प्रकरणको योजनाकार हो । ऊ षड्यन्त्रकारी छ । ऊ धूर्त र चलाख व्यक्ति छ । निरर्थक र मनगढन्ते प्रलाप हो मित्रको । यदि हो भने त्यसको प्रमाण खोइ ? उसैका छिमेकीले भने बलु उपकारी स्वभावको छ । चरित्रवान् छ । ऊ द्यौता हो । उसको भावना, संकल्प, समर्पण र धीर स्वभावलाई हेर्दा हो भन्ने पुष्टि पनि मिल्छ ।
बलु निरक्षर छ । सारङ्गी बजाउन र बनाउन पनि जान्दछ तर गीत गाउने गला उसको छैन । ऊ स्वाभिमानी छ । त्यसैले मागिखानु हुन्न भन्ने चेतना राख्छ । प्रस्टवक्ता र सोझो छ । प्रपञ्ची दिमाग छैन उसको । हामीले देख्यौँ, हाम्रै अगाडि छ । यस्तो निष्ठावान् चरित्रको मानिसलाई कपोलकल्पित र भ्रामक दोष लगाउनु नै अधर्म हो श्रीमान् ! यो केवल लाञ्छना र मुद्दामा सिङ उमार्ने चाल, जागिरको तलब हजम गर्ने प्रवृत्ति मात्रै हो ।
बलुलाई वकिल मित्रको एउटा अर्को आरोप छ, सान्दुको नागरिकता बनाइदिएन र अनागरिक तुल्याएर मारिदियो भन्ने । जब कि मित्रलाई यत्ति पनि ज्ञान छैन, सान्दु आफूलाई तामाङको छोरो हुँ भन्थ्यो । साक्षी प्रमाणबाट त्यही बुझिन्छ पनि । ऊ बलु गन्धर्वको झड्केलो छोरो मात्र हो । सान्दुको वंशजको नाता अर्कै हो । गन्धर्व बाबुले तामाङ छोरो हो भनेर सिफारिस दिन मिल्दैन । कानुनमै व्यवस्था छ, झड्केलो छोरोले अंश पाउँदैन । बलुले उसलाई कसरी नागरिकता दिलाओस् मित्र ?
बलु सान्दुको व्यवहारबाट विरक्त भएर एक दिन सुन्तलीलाई भन्छ, सान्दुले सधैँ यस्तै अत्याचार गरिरहनलाग्यो भने आफू बसेको घर उसलाई छाडेर अन्यत्रै जान्छु । सुन्तली यहीँ छन् श्रीमान्, बुझ्न सकिन्छ । यसबाट के बुझिन्छ भने शान्ति र सन्तोषका निम्ति, सान्दुको हितका निम्ति ऊ आफू बसेको बास छाड्ने कुरा गर्छ । खोइ कहाँ गरेको छ झड्केलो छोरोको व्यवहार बलुले ?
घटनाको दिन शहर जाने भनी बाग्लुङ बसपार्क किन गएको ? भन्ने चर्को आरोप अर्को छ मित्रको । जब मित्रलाई त्यति जानकारी पनि छैन, बाटुलेचौरबाट पोखरा बजार आउँदा बाग्लुङ बसपार्क बाटैमा पर्छ भन्ने कुरा ।
हाँसो उठ्छ श्रीमान् ! मलाई । यो इजलासले वर्तमान कानुन, नियम, साक्षी प्रमाणका आधारमा सत्य तथ्य निरूपण गरी निर्णय गर्ने हो । पूर्व प्रचलित मृत्युदण्डका रोमोत्तेजक कथाको यहाँ के प्रयोजन ? अदालतको इजलास गफाडीले झैँ गफ गर्ने थलो होइन । यो कुनै रोमाञ्चकारी कथा सुनाउने सभा पनि होइन । एउटा जिम्मेवार वकिलले न्यायमाथि खेलाँची गरेर यस्तो वितण्डाबाट मुद्दालाई भ्रमित गर्न मिल्दैन श्रीमान् ! सरकारी तलब पचाउन र कानुनलाई दिग्भ्रमित गर्न मित्रहरूको दरबन्दी हो भने मलाई भन्नु केही छैन ।’
‘श्रीमान् ! समय पाऊँ ! अब म केही साक्षीहरू प्रस्तुत गर्छु ।’ तर्कध्वजले भने ।
‘ठीक छ । प्रस्तुत गर्नोस् !’ न्यायाधीशले आज्ञा दिए ।
बाग्लुङ बसपार्कको त्यो घटनास्थल सामुन्ने एउटा कोल्ड ड्रिंक्स र त्यसैसँग जोडिएको चिया पसल छ । ती पसलका साहुजीहरूलाई तर्कध्वज आफैँले उपस्थित गराएका थिए । दुवै जनालाई एकैसाथ कठघरामा डाके । एउटै प्रश्न दुवै जनालाई राखे, ‘के त्यो घटना तपाईंले देख्नुभयो ?’
‘देख्यौँ । हाम्रै आँखा अगाडिको घटना हो त्यो ।’
‘पहिले कसले के ग¥यो ?’
‘त्यो सारङ्गी बजाउने मानिसलाई बसमा बसेका यात्रुले यता आऊ ! भनेर इशारा गरे । यो मानिस ढोकामाथि चढ्दै थियो । त्यो खलासीले कठालो समाएर तल झा¥यो । दुई चड्कन हान्यो । सारङ्गी खोसेर भुइँमा बजारेर फुटाइदियो । एक्कासि यो मानिसले लिबर उठायो र उसको टाउकामा हान्यो ।’
‘के एकैचोटि हान्यो कि ?’
‘हो एकैचोटि हान्यो । लिबर हातमै थियो । दोहो¥याएर हानेन ।’
‘त्यो मानिसले अरू पनि केही भन्यो कि ?’
‘अँ, भन्यो । तेरा बाउछोरालाई उहिल्यै मार्नुपर्ने । आज फेला परिस् भनेको थियो !’
‘हस् । भयो । तपाईंहरू जानोस् ! यो अवसुलाई घटनास्थलबाट पक्रिनने दुई जना पुलिस यहाँ आउनोस् !’ तर्कध्वजले भने ।
दुई जना पुलिस अगाडि आए । तर्कध्वजले भने, ‘म तपाईंहरूसँग पनि एउटै कुरा सोध्छु । भन्नोस् तपाईंहरूले देख्दा यो मानिस कस्तो मुद्रामा थियो ?’
‘थरथर कामिरहेको । तर्सेको जस्तो अनुहार थियो ।’
‘लिबर हातबाट खोस्दा विरोध गरेन ?’
‘अहँ, केही गरेन ।’
‘के भाग्न पनि खोजेन ?’
‘खोजेन । हामीले हतकडी लगाएर तान्यौँ, सरासर भ्यानमा आयो ।’
‘ठीक छ । तपाईंहरू जानोस् !’
‘श्रीमान् ! साक्षीहरूको बयान उल्लेख गर्न लायक छ । अवसु आफ्ना खुशीले बसमा जान खोजेको थिएन । बसका यात्रुले उसलाई बोलाएका थिए । आफ्नै खुशीले पनि गन्धर्वहरू बसमा चढेर गीत सुनाउँछन् । यो तिनको अपराध होइन ।
यहाँ अवसु बसभित्र चढ्न मात्र लागेको छ । सान्दुले उसको कठालो समाएर तल झार्छ । तेरो बाउछोरालाई पहिल्यै मार्नुपर्ने थियो, आज फेला परिस् भनेर सान्दुले पहिले हात छोड्छ । यसबाट के बुझिन्छ भने सान्दुले मनमा अनावश्यक दुराग्रह र इबी पालेर बसेको थियो ।  

सारङ्गी बजाउने मानिसलाई बसमा बसेका यात्रुले यता आऊ ! भनेर इशारा गरे । यो मानिस ढोकामाथि चढ्दै थियो । त्यो खलासीले कठालो समाएर तल झा¥यो । दुई चड्कन हान्यो । सारङ्गी खोसेर भुइँमा बजारेर फुटाइदियो । एक्कासि यो मानिसले लिबर उठायो र उसको टाउकामा हान्यो ।


तर्कध्वज झुके । भुइँमा उनको झोला थियो । झोलामा सान्दुले फुटाएको सारङ्गीको टुक्रा बलुबाट लिएर राखेका थिए । त्यो उठाउँदै भने, ‘श्रीमान्, यो सारङ्गी ! अवसुको बाबुले बनाइदिएको सारङ्गी ! बाल्यकालदेखि उसले बजाउने गरेको सारङ्गी ! हामी सबैले अघि देख्यौँ, अवसुको लागि सारङ्गी के हो ? यो उसको भाषा हो । बोली हो उसको । अघि उसले सारङ्गी बजाएको थिएन श्रीमान् ! आफ्नो हृदयको आवाज सुनाएको थियो ।
सान्दुले यो सारङ्गी फुटाइदियो श्रीमान् ! उसको वाणी फुटाइदियो । प्राण टुक्य्राइदियो । छातीभित्र चल्ने मुटु फुटाइदियो । यो सारङ्गीको तार होइन श्रीमान् ! अवसुको दिमागका नसा हुन् । जब तिनै तार छिने ठीक त्यसै बेला, त्यही बेहोसीको बेला अवसुले लिबर उठाएर सान्दुको टाउकोमा हानेको थियो ।
अवसु बेहोस थियो श्रीमान् । उसले कुनै कुरा देखेको थिएन त्यो बेला । हो, त्यो बेला उसको होसै थिएन । अवसुले सुरुमा यो सान्दु हो भनेर ठम्याएकै पनि थिएन । जब सान्दु जमिनमा ढल्यो अनि मात्र आफू बालक हुँदा पिट्ने मानिस यही हो क्यारे जस्तो लाग्यो उसलाई । आफ्नै आँखाअगाडि सान्दुले फुटाएको सारङ्गीसँगै अवसुको मुटु पनि फुटेको थियो श्रीमान् । त्यही आवेगको प्रहार हो यो । एउटा संयोग । एउटा भवितव्य ।
मुटु फुटेको बेला कसैको पनि होस हुँदैन श्रीमान् !
अवसुले त्यो लिबर एकैचोटि चलायो श्रीमान् ! दोहोरो प्रहारै गरेन । किनभने ज्यान मार्ने नियत उसको थिएन । कतिसम्म भने एकछिनअघि तेरो बाउछोरालाई पहिल्यै मार्नुपर्ने आज फेला परिस् भन्ने वाक्य समेत अवसुलाई थाहा थिएन, किनभने ऊ कानै सुन्दैन ।
पुलिस साथीहरूको बयानले यो कुरा अझै प्रस्ट पार्छ । षड्यन्त्रकारीले योजनाअनुसार कसैको ज्यान मारेको छ भने अभियुक्त घटनास्थलमा बस्दैन, भाग्छ । चोर पनि उसले चोरेको सामान हातैमा लिएर त्यो ठाउँमा बस्दैन, भाग्छ । बलात्कारपछि अभियुक्त भाग्छ । पशुलाई पनि यसको ज्ञान छ । मुसो मारेपछि बिरालो पनि आफ्नो सिकारलाई लिएर भाग्छ । लुकाएर खान्छ । यो अपराधीको सर्वमान्य मनोविज्ञान हो । तर, अवसु त्यहाँबाट भागेको थिएन ।
सान्दु घटना एउटा संयोग बन्न गएको हो, नियोजित होइन । अवसु त्यही हालतमा उसैगरी उभिइरहनु उसको विस्मय हो । किंकर्तव्यविमूढको मानसिक अवस्था हो ।
अपांग भन्ने कुरा तिनको शरीरगत त्रुटि मात्र हो । मानसिक अपांग भएका बाहेक सबैले आफ्ना क्षेत्रका काम हामीसरह गर्न सक्छन् । तिनलाई त्यो वातावरण र सहयोग मात्र हामीले दिनुपर्छ । यहाँ विसुले अवसुका निम्ति अज्ञानतावश सही उचित सहयोग र वातावरण दिएको छ । त्यही कारण हो अवसुले सारङ्गीमा उसको चमत्कार देखाइदियो ।
इजलासमा पूरै सन्नाटा थियो । उपस्थित सबैका आँखा रसाएका देखिए ।
वकिल बोले–
श्रीमान् ! सान्दु प्रकरणमा मैले प्रस्ट पार्नुपर्ने साक्षी प्रमाण पेश गरिसकेँ । एउटा अप्रसंगको उद्घोषण यही सम्मानित अदालतको इजलासमा उभिएर गर्छु म । विसु र अवसुमा नङ मासुको सम्बन्ध छ । यी दुवैलाई शारदाको वरदान प्राप्त छ । आज मुलुकले जोगाउन नसेको सारङ्गी संस्कृतिलाई यी दुई भाइले जुरुक्कै उचालेका छन् । यसको सबल अभिभारा बोक्न सक्ने हुन् । यिनका लागि केही आधार बनाइदिनुपर्छ !
म यी दुवै जनालाई काठमाडौँमा लिएर जान्छु । अवसुलाई बहिराले पढ्ने स्कुलमा भर्ना गराइदिन्छु । मलाई विश्वास छ यो मानिसले छिट्टै पढ्छ । दुवै भाइलाई मेरै साथमा राख्छु । विसुलाई अर्को स्कुलमा भर्ना गराइदिन्छु । अझ अवसुलाई त संगीत विद्यालयका गुरुसँग पढ्ने प्रबन्धसमेत मिलाइदिन्छु ।
जब यिनले पढ्न लेख्न पनि जान्दछन्, म सारङ्गी संस्कृति र कलामञ्चको विधिवत् एउटा संस्था बनाएर पोखराको बाटुलेचौरमै सञ्चालन गर्ने दायित्वसमेत यिनका काँधमा सुम्पिदिन्छु ।’ उपस्थित जनमानस रोमाञ्चित भएर ताली पिट्न थाल्यो ।
श्रीमान्, हामी अपांग भनेर यिनलाई संकुचित आँखाले हेर्छौं । यो हाम्रो दोष हो । म केही उदाहरण दिन्छु । आइन्स्टाइनपछिका ठूला वैज्ञानिक हकिन्स मानिन्छन् । तिनका हातगोडा चल्दैनन् । शरीर कुर्सीमा लडिरहन्छ । बोल्न सक्दैनन् । उनले ब्ल्याक होलदेखि लिएर खगोलका अनेक रहस्य पत्ता लगाएका छन् ।
हेलेन केलर सुन्न सक्दिनथिन् । आँखाले देख्न सक्दिनथिन् । तर, उनी विश्वख्यिात साहित्यकार बनिन् ।
लुई ब्रेल काठको छेस्काले आँखामा घोचेर चार वर्षकै उमेरदेखि आँखा नदेख्ने भए । उनले ब्रेल लिपि आविष्कार गरे । आफूजस्तै आँखा नदेख्ने संसारभरिका अन्य व्यक्तिले पढ्नलेख्न सक्ने भए ।
विल्मा रुडोल्फ जन्मँदै कम तौल भएकी बच्ची थिइन् । सधैँकी रोगी, पोलियोले ग्रस्त र काला जातिकी केटी हुनाले बढी हेलाको सिकार बनिन् । कुनै हालतमा पनि यो केटी बाँच्दिन भनेर उपेक्षा गरिएकी ती लुली केटीको संकल्प शक्ति र दीर्घ अभ्यासबाट ओलम्पिकको विश्व दौड प्रतियोगितामा भाग लिएर तीनतीनवटा स्वर्ण पदक जितिन् । विश्वलाई नै चकित पार्ने यस्ता उदाहरण धेरै छन् । यो अवसु पनि त्यस्तै प्रतिभा सम्पन्न र उदाहरणीय पात्र बन्न सक्छ, श्रीमान् !

यो सारङ्गी अवसुको बाबुले बनाइदिएको सारङ्गी ! बाल्यकालदेखि उसले बजाउने गरेको सारङ्गी ! हामी सबैले अघि देख्यौँ, अवसुको लागि सारङ्गी के हो ? यो उसको भाषा हो । बोली हो उसको । अघि उसले सारङ्गी बजाएको थिएन, श्रीमान् ! आफ्नो हृदयको आवाज सुनाएको थियो ।


तर्कध्वजले भने, ‘श्रीमान् ! यो ज्यानसम्बन्धी मुद्दाको ठूला दफा पल्टाउनुपर्ने घटना नै होइन । मुलुकी ऐनको ज्यानसम्बन्धी महल पाँचको चौथो दफा यहाँ आकृष्ट छ । ज्यान मार्ने नियतले अवसुले सान्दुलाई लिबर प्रयोग गरेको होइन, केवल भवितव्य मात्र हो ।
सोही ऐनको महल ६ मा, क) नजानी दुर्घटना भएको, ख) होस नपु¥याएको, ग) हेलचेक्य्राइँ गरेको घटना भवितव्य हो भनिएको छ । यसको दण्ड सजायमा कसुर र अवस्था हेरी एक वर्ष थुनामा राख्ने या रु. २००।– जरिवाना गर्ने व्यवस्था छ ।
श्रीमान्को जो निर्णय !’ तर्कध्वज चुप लागे ।
अब न्यायाधीशको निर्णय सुन्न बाँकी छ ।
(बोल्न नसक्ने बालकको मनोविज्ञानमा आधारित उपन्यास ‘सारङ्गी’को अंश)








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

एभरेष्ट बैंकको वार्षिकोत्सवमा  कार्यक्रम

एभरेष्ट बैंकको वार्षिकोत्सवमा कार्यक्रम

एभरेष्ट बैंकले आफ्नो २५ औं वार्षिकोत्सव सुदूर पश्चिम प्रदेशमा बिबिध कार्यक्रम गरी मनाईएको छ । ...

नेबिको सुगर फ्री डाइजेस्टिभ गिफ्ट फेमेली प्याकमा

नेबिको सुगर फ्री डाइजेस्टिभ गिफ्ट फेमेली प्याकमा

बिस्कुट तथा कन्फेक्सनरी उत्पादन तथा बिक्री–वितरण गरिहेको  नेबिको प्रालिले नेबिको सुगर फ्री डाइजेस्टिभ गिफ्ट फेमेली प्याक सार्वजनिक गरेको छ ।

भारतमा निर्माण गरिएको आइफोनको बिक्रि सुरु

भारतमा निर्माण गरिएको आइफोनको बिक्रि सुरु

गत वर्ष सार्वजनिक र रिलिज भएको आइफोन टेन आर (XR) अब भारतमा निर्माण हुन थालेको हो । ...

एप्पल आइप्याडमा पनि फोटोशप आउँदै

एप्पल आइप्याडमा पनि फोटोशप आउँदै

“एडोब फोटोशप” अब एप्पलको आइप्याडमा पनि आउने भएको छ ...

कृषि बैंकको साना कर्जा सम्झौता

कृषि बैंकको साना कर्जा सम्झौता

कृषि विकास बैंकले मझौला तथा साना व्यवसाय, परियोजनामा कर्जा लगानीलाई प्रोत्साहन गर्न ग्रामीण प्रविधि केन्द्र र सामुदायिक विधुत उपभोक्ता राष्ट्रिय...

हिमालयन बैंकले सेयर बिक्री गर्ने

हिमालयन बैंकले सेयर बिक्री गर्ने

हिमालयन बैंकले नौ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ बराबरको सेयर बिक्री गर्ने भएको छ । ...

मारुती सिमेन्टमा ‘चाँदीको झिलिमिली’ योजना

मारुती सिमेन्टमा ‘चाँदीको झिलिमिली’ योजना

मारुती सिमेन्टले दिपावली तथा छठ पर्वको अवसर पारेर ‘चाँदीको झिलिमिली’ योजना सार्वजनिक गरेको छ । ...

टेलिकमको ‘डाटा रोमिङ प्याक’

टेलिकमको ‘डाटा रोमिङ प्याक’

नेपाल टेलिकमले अन्तर्राष्ट्रिय रोमिङ सेवा लिई भारत भ्रमणमा जाने कम्पनीका मोबाइल प्रयोगकर्ताका लागि ‘डाटा रोमिङ प्याक’ सञ्चालन गरेको छ ।

Ncell Footer Ad