दुई सय वर्षअघिको पुस्तक प्रदर्शन हुँदै

बुधबार, २३ चैत २०७३, ११ : ३० चाँदनी हमाल

काठमाडौं– भिमसेन थापाले शासन गरेको समयको कुरा हो यो । जतिबेला कलाकारिता दरबार र निकटका मानिसको निजी सम्पत्ति मानिन्थ्यो । त्यही समयमा कलाकार राजमान सिंह चित्रकारले भने नेपालमा चराको अध्ययन गरेका बेलायती अध्येता ब्रायन हड्सनसँग मिलेर चराका सुन्दर चित्रहरु कोरे ।

हड्सनले नेपालमा भेटिएका चराको वर्णन गर्दै नेपाली भाषामै ६ वटा पुस्तकहरु लेखे । जसका सबै चित्र राजमानले तयार गरे । अहिले ती ६ वटै पुस्तक ब्रिटिस लाइब्रेरी अफ लण्डनको स्वामित्वमा छन् । तर, त्यही ६ वटामध्येका एउटा पुस्तकले भने राजधानीमा चलिरहेको काठमाडौं ट्रिएनाले कला उत्सवमा दर्शकलाई लोभ्याइरहेको छ ।

पुस्तकमा ब्रायन्सले अध्ययन गरेका नेपालका दुर्लभ चरा र नेपालको भौगोलिक अवस्थाको वर्णन छ ।  दुई सय वर्ष पुरानो इतिहास बोकेको हस्तलिखित पुस्तकलाई अठार डिग्री चिसो तापक्रमको कोठामा राखिएको छ । बिचको पाना पल्टाएर राखिएको पुस्तकमा उतिबेलाका नेपाली भाषाका अक्षर देखिन्छन् । हेर्दा नेपाली अक्षर भए पनि अहिलेको नेपाली भाषाभन्दा निकै फरक देखिन्छन् । एकापट्टि चित्र छन् भने अर्कोतिर  सोही चित्रको वर्णन  ।

बबरमहलस्थित सिद्धार्थ आर्ट ग्यालरीको तल्लो तलामा ब्रिटिस लाइब्रेरीकै सुरक्षामा विधिपूर्वक राखिएका दुर्लभ चित्र हेरिरहँदा कला समीक्षकहरुका आँखा थाक्दैनन् । रातो गाता भएको पुस्तकको बाहिरपट्टि केही लेखिएको छैन । तर, सिसाको बाकसभित्रको पुस्तकमा कस्ता चित्र छन् भनेर प्रोजेक्टरमार्फत देखाउने गरिन्छ । ब्रिटिश लाइब्रेरीकै कर्मचारी हिड हिनरिचले यसको सहजीकरण गरिरहेकी छिन् ।
 ‘यो पुस्तक नेपालमा ल्याउन गाह्रो थियो,’ उनले भनिन्,  ‘संगीता थापाले कुरा गरेपछि नेपाल आएको हो । तर दर्शकको उत्सुकता हेर्दा मिहिनेत गरेको सार्थक नै भएको छ ।’ पुस्तक ब्रिटिश लाइब्रेरी लन्डनबाट १७ दिनका लागि नेपाल ल्याइएको ट्रिएनालेका निर्देशक निश्चल ओलीले बताए ।
नेपालका चराविद् डा.हेमसागर बरालले हड्सनले मिहिनेत गरेर पुस्तक तयार पारेकोे इतिहास सुनाए । ‘हड्सनलाई काठमाडौं उपत्यका बाहिर आउजाउ गर्न अनुमति नभएको बेला उनी र राजमानले अध्ययन गरे । जबकी चरा उपत्यका बाहिर झन् धेरै थिए,’ बरालले भने ।
हड्सनले आफू जान नपाएपछि सिकारी र कलाकारहरु नियुक्त गरेर जानकारी संकलन गरेको बरालले बताए । उनका अनुसार यसको नेतृत्व  राजमान चित्रकारले गरेका थिए ।
     ‘पोथीलाई मादा, भालेलाई नर भन्ने जस्ता संस्कृत भाषाका शब्द मिसिएका छन् ,’ बरालले भने , ‘हेटौंडालाई हेथाउराजस्ता अनुवाद गरिएका छन् । ’ त्यो पुस्तक ठ्याक्कै नेपाली र अंग्रेजीमा उतार्न कठिन भएकाले पनि पुस्तकको महत्व बढी भएको उनको कथन थियो । नेपाली चराको अध्ययन, अनुसन्धान र अभिलेखीकरण गर्नका लागि हड्सनका ६ वटा पुस्तक ठूलो स्रोतका रुपमा रहेको उनले बताए । ‘म  प्रत्येकचोटि जाँदा लण्डन लाइब्रेरी जान्छु ,’ उनले बताए, ‘पुस्तक त हड्सनकै भए तर राजमानको चित्रलाई पनि हड्सनकै भनेर बुझ्ने गरिएको छ । नयाँ पुस्तालाई सही जानकारी दिन पनि पुस्तकमा राजमानको योगदानको चर्चा हुन जरुरी छ,’ बरालले भने ।  
नेपालले  सन् १८१६ मा अंग्रेजसँगको सुगौली सन्धिपछि अंगे्रजहरु नेपाल घुम्न आतुर थिए । सोही सन्धिपछि बेलायतबाट स्थायी आवासीय प्रतिनिधिका रूपमा इडवार्ड गार्डनर पहिलोपटक नेपाल प्रवेश गरेका थिए । उनले नेपाली कुटनीतिज्ञसँगै नेपाली वनस्पतिको खोजी गरे । उनै गार्डनरको सहयोगीका रूपमा रोर्बट स्टुआर्ट पनि नेपाल आएको ‘प्रिज्नर अफ काठमाडौं’ पुस्तकमा उल्लेख छ । पुस्तकका अनुसार इष्टइण्डिया कम्पनी भारतका तर्फबाट वनस्पति संकलन तथा अध्ययन गर्ने प्रमुख व्यक्ति नाथालियल वालिच थिए । सन् १८२० मा वालिचसँग रोबर्ट स्टुअर्ट तराई हुँदै काठमाडौं आउँदा मलेरियाले उनको मृत्यु भयो । उनको ठाउँमा ब्रायन एचएच हड्सन काम गर्न काठमाडौं आए । आवसीय प्रमुख भएपछि वनस्पति छाडेर उनी आफ्नो रुचिका चराचुरुंगीको अध्ययनतिर लागे । नेपाली कलाकार राजमान सिंह चित्रकारसहित अन्य दसजनालाई उनले आफ्नो अध्ययन टोलीमा सामेल गराएका थिए ।
हड्सनसँग भेट भएपछि आफ्ना कलात्मक प्रस्तुतिका रुपमा राजमानले  काठमाडौंका बौद्ध वास्तुकला ,चैत्य, स्तूपा, बहाल तथा विहारका रेखाचित्र बनाएको कला समीक्षक मदन चित्रकार उल्लेख गर्छन् । उनका अनुसार हड्सनको निर्देशनमै उनले आधुनिक शैली अपनाउँदै  पश्चिमेली शैलीमा चित्र कोर्न थालेका थिए । चरा हेरेर तथा छामेर उनले नेपालका धेरै जीवजन्तु र चराचुरुंगीका रेखाचित्रसँगै जलरङ चित्र पनि बनाएको चित्रकारले बताए । उनका अनुसार राजमानले जीवजन्तु र चराचुरुङ्गीसँगै  दृश्यचित्र तथा मुहारचित्र पनि बनाएका छन् । तर, राजमान स्वयंको चित्र भने अनुमान गरेको भरमा मदन चित्रकारले कोरेका थिए  । सोही चित्र अहिले प्रचलनमा छ ।
हड्सनका पालामा राजमानसिंहले कोरेका चित्रहरू रोयल एसियाटिक सोसाइटी अफ लण्डन, फ्रान्सको म्यूजि डि गुइमे, ब्रिटिश लाइब्रेरी लण्डनसहित विभिन्न स्थानमा सुरक्षित छन् ।

 

 








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

फेसबुकले बनाउँदै छ स्मार्टफोनलाई प्रतिस्थापन गर्ने चस्मा !!!

फेसबुकले बनाउँदै छ स्मार्टफोनलाई प्रतिस्थापन गर्ने चस्मा !!!

फेसबुकको प्रविधि र रे-ब्यान चस्मा निर्माण गर्ने कम्पनी लक्सोटिक्काको डिजाइनबाट स्मार्टफोनलाई नै प्रतिस्थापन गर्ने स्मार्ट अग्मेन्टेड रियालिटी चस्मा निर्माण गर्ने...

२४ घण्टा ब्याट्री लाइफ भएको ल्यापटप ?

२४ घण्टा ब्याट्री लाइफ भएको ल्यापटप ?

एचपीले २४ घण्टा ब्याट्री लाइफ भएको ल्यापटप निर्माण गरेको दाबी गरेको छ ! ...

निगमको जहाजमा जेष्ठ नागरिकलाई ५०% छुट

निगमको जहाजमा जेष्ठ नागरिकलाई ५०% छुट

जेष्ठ नागरिकको सम्मानस्वरुप नेपाल वायुसेवा निगमले ७० वर्ष नाघेका जेष्ठ नेपाली नागरिकका लागि आन्तरिक उडानको भाडामा ५० प्रतिशत छुट दिने...

संविधान दिवसमा टेलिकमको छुट

संविधान दिवसमा टेलिकमको छुट

संविधान दिवसका अवसरमा नेपाल टेलिकमले ग्राहकलाई सय रुपैयाँमा तीन जिबी डाटा प्याक योजना सार्वजनिक गरेको छ । ...

बागलुङ मालपोतमा प्रभुको काउन्टर

बागलुङ मालपोतमा प्रभुको काउन्टर

प्रभु बैंकले बागलुङ नगरपालिकास्थित मालपोत कार्यालयमा एक्सटेन्सन काउन्टर सञ्चालनमा ल्याएको छ । ...

स्काइवर्थको ‘ग्रान्ड छुट उत्सव’

स्काइवर्थको ‘ग्रान्ड छुट उत्सव’

केएल दुगड ग्रुपअन्तर्गतको स्मार्ट अप्लायन्सेसले दसैं–तिहारको अवसरमा स्काइवर्थ होम अप्लायन्सेसमा ‘स्काइवर्थ ग्रान्ड छुट उत्सव’ सार्वजनिक गरेको छ । ...

सगरमाथा प्रिकास्ट सोलुसन्सको ड्राइमिक्स मोटार बजारमा

सगरमाथा प्रिकास्ट सोलुसन्सको ड्राइमिक्स मोटार बजारमा

त्रिवेणी गु्रपको कर्पोरेट छायाँअन्तर्गत रहेको सगरमाथा प्रिकास्ट सोलुसन्सको ड्राइमिक्स मोटार प्रोडक्ट बजारमा ल्याएको छ । ...

एनआइबिएल–रेडक्रस सहमति

एनआइबिएल–रेडक्रस सहमति

नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंक लिमिटेड (एनआइबिएल) र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीबीच बैंकको सामाजिक उत्तरदायित्वअन्तर्गत स्वास्थ्य हेरचाह र साक्षरता प्रवद्र्धनका लागि सहमतिपत्रमा हस्ताक्षर...

Ncell Footer Ad