सुत्केरी हुँदा जीवन जाेखिममा

आइतबार, १६ माघ २०७३, ०८ : २२ रमेशकुमार पौडेल

चितवन– काठमाडौंका विष्णु गौतम दुई वर्षअघि निकै ठाडो उकालो मुस्किलसँग चढ्दै चितवनको एक चेपाङ गाउँ जाँदै थिए । निकै थाकेपछि उनी लोथेर गाविसमा पर्ने ताउँसिलिङ गाउँको एउटा घरभित्र आराम गर्न छिरे । सो घरमा एक युवती भर्खरकी सुत्केरी थिइन् । सुत्केरीलाई खुवाउन सासू मकै भुट्दै थिइन् । एक त कम उमेरकी सुत्केरी त्यसमाथि मकैको खाजा । उनलाई निकै टिठ लागेर आयो ।

कम उमेरमा बिहे हुने र धेरै बच्चा जन्माउने चलन छ, त्यसमाथि पोषिलो खानेकुरा सुत्केरीलाई प्राप्त हुँदैन

सासू र सुत्केरीलाई सँगै राखेर उनले फोटो खिचे । जहाँ उनीहरुको मुस्कान लोभलाग्दो देखिन्छ । तर विडम्बना, त्यसरी हाँसेकी युवतीको अहिले निधन भइसकेको छ  । दोस्रो पटक सुत्केरी हुँदा उनको ज्यानै गयो । सदरमुकाम भरतपुरदेखि पूर्वोउत्तर दिशामा रहेको सो गाउँमा पुग्न एक दिन लाग्छ ।  सो ठाउँबाट गाउँको स्वास्थ्य चौकी आउन पनि तीन घण्टा उकालो ओरालो हिँड्नुपर्ने बाध्यता छ ।

लोथर गाविस ९ मा पर्ने ताउँसिलिङ कि २२ वर्षीया सुबिमाया चेपाङले दोस्रो सन्तान जन्माएपछि रक्तश्राप नरोकिँदा पुस २८ गते बिहान ज्यान गुमाइन् । घरदेखि पर पाखो बारीमा गएर उनले सन्तान जन्माएकी थिएन् । साँझ  सात बजे छोरी जन्मिएपछि पनि रक्तश्राव रोकिएन । सिकिस्तै भएपछि स्वास्थ्य चौकी लैजान खोज्दा उनको बाटोमै प्राण गयो ।
सबैको साझा व्यथा

यो अवस्था चेपाङ गाउँका धेरै महिलाको साझा व्यथा हो । लोथर एउरेलीटारमा रहेको स्वास्थ्य चौकीमा १२ वर्ष बिताएका सिनियर अहेब राममणि सिलवालका अनुसार यसरी ज्यानै जाने घटना भने आफुले पहिलो पटक सुनेको बताउँछन् । तर, चेपाङ अगुवा यस्ता घटना सार्वजनिक नै नहुने अवस्था रहेको बताउँछन् । कम उमेरमा बिहे हुने र धेरै बच्चा जन्माउने चलन छ । त्यसमाथि पोषिलो खानेकुरा सुत्केरीलाई प्राप्त हुँदैन ।

‘जहाँ पोषण भनेको के हो पत्तो नै छैन । १२ वर्षमै बिहे भएर १६ वर्ष नपुग्दै दुई बच्चाको आमा हुने अवस्था छ । त्यस्तो ठाउँको समस्या कस्तो होला, अन्दाज लगाउन पनि गाह्रो हुन्छ’, पूर्वसभासद् तथा नेपाल चेपाङ संघका पूवअध्यक्ष गोविन्दराम चेपाङले भने ।

सिनियर अहेब सिलवालका अनुसार तौलका आधारमा मात्रै विश्लेषण गर्दा पनि लोथर गाविसका झन्डै ५० प्रतिशत बच्चा कुपोषित पाइएका थिए । विश्व स्वास्थ संगठनको सूचकांकलाई आधार मानेर तीन वर्षअघि गरिएको सर्वेक्षणमा लोथर गाविसका ९५ प्रतिशत बालबालिका कुपोषणको सिकार भएको पत्ता लागेको सिलवालले जानकारी दिए ।
चितवनका लोथर, सिद्धि, कोराक, काउले, दाहखानी, चन्डिभन्ज्याङजस्ता गाविस चेपाङ बहुल क्षेत्र हुन् । वन जंगलनजिकको पाखा पखेरामा चेपाङ समुदायको मुख्य बसोबास रहेको छ । नेपाल चेपाङ संघ चितवनका अध्यक्ष लक्ष्मण चेपाङ जिल्लामा चेपाङको जनसंख्या २८ हजार ३ सय ६३ रहेको बताउँछन्, जसमध्ये आधा महिला छन् ।

‘पोषणमा कमजोर छन् । बिहे सानै उमेरमा हुन्छ । बच्चा धेरै जन्माउँछन् । औषधि उपचार, अस्पताल, स्वास्थ्य केन्द्रजस्ता विषयमा खासै जानकारी छैन । अनि स्वास्थ्य समस्या विकराल हुने नै भयो । गाउँमा भएका धेरै घटना बाहिर पनि आउँदैनन्’, लक्ष्मणले भने । घरमा हुने थोरै खाना पनि बेलामा खान नपाउने अवस्थामा बाँचेका चेपाङ जटिल स्वास्थ्य समस्यामा भएको उनी बताउँछन् ।
    
असुरक्षित गर्भपतनले झनै असुरक्षा बढायो

सानो उमेरमा बिहे हुने प्रचलनले बच्चाबच्ची धेरै जन्माउने क्रम पनि बढाएकै छ । एकैजनाले १०÷१२ सन्तान जन्माउने गरेको उदाहरण चेपाङ गाउँमा भेटिन्छ । धेरै बच्चा जन्माए हुर्काउन बढाउन समस्या आउँछ भन्ने केहीले बुझ्न पनि थालेका छन् । तर, परिवार नियोजनका विषयमा जानकारी नहुँदा गाउँघरमा अपनाउने विधि उपयोग गर्छन् ।

‘बच्चाबच्ची धेरै भएपछि गर्भ बसेका अवस्थामा गाउँमै असुरक्षित गर्भपतन गराउने चलन छ । यसले गर्दा महिलाको ज्यानै गएको घटना मैले सुनेको छु । यो समस्या विकराल बन्दै छ तर कमैको मात्र ध्यान पुगेको छ’, पूर्वसभासद् गोविन्दरामले भने ।
सानै उमेरका किशोरी पनि धूमपान गर्छन् । मक,ै कोदोजस्ता अन्न कुहाएर बनाएको जाँड खाजाको मुख्य स्रोत हो । नुहाउने, सफासुग्धर हुने परिपाटी पनि कमै छ । ‘रुघा, खोकी, दम, एलर्जी र छालाका रोग पनि प्रशस्तै देखिन्छ । यौन अंगमा संक्रमण हुने अवस्था पनि छ । सामान्य सरसफाइमा ध्यान नदिँदा यस्ता रोग बढेका छन्’, चेपाङ बहुल अर्को गाविस सिद्धिको स्वास्थ्यचौकीका कार्यरत अनमी तारा थापाले भनिन् ।

‘परिवार स्वास्थ्यका बारेमा कुरा गर्नै लजाउने चलन छ’, लोथरको बासवाङमा रहेको स्वास्थ्य चौकीका इन्चार्ज बुद्धिराज पौडेलले भने । ‘सुत्केरी भएको दोस्रो दिनमै काममा जाने चलन छ । सुत्केरी हुने बेलामा पनि राम्रो र पोषिलो खाना पाउँदैनन् । पौडेल थप्छन्, ‘यस्तो अवस्था भएको ठाउँमा स्वास्थ्य समस्या निकै नै जटिल बनेको छ । एकदुईजनाको प्रयासले सुधार गर्न गाह्रो छ ।’

सुधार प्रयासको प्रभाव सुस्त
त्यसो त सुत्केरी हुँदा महिलाको ज्यान नजाओस् भनी सरकारले सञ्चालन गरेको कार्यक्रम चेपाङ गाउँमा नपुगेको हैन । लोथरमा पनि बच्चा जन्माउने सुविधासहितको केन्द्र छ । ‘तर यहाँसम्म आउँदै आउँदैनन् । बेथा लागेमा घर छाडेर पाखोबारी र झाडीमा जाने चलन छ’, लोथर एउरेलीटार स्वास्थ्य चौकीका सिनियर अहेब राममणि सिलवालले भने ।
केन्द्रमा छ महिनामा नौजना महिला मात्रै सुत्केरी हुन आएको उनले बताए । सिद्धिको स्वास्थ्य चौकीमा भने केही राम्रो प्रभाव परेको छ । सो चौकीकी अनमी तारा थापा भन्छिन्, ‘पहिला महिनामा तीनचार जना आउँथे । अहिले पाँचछ जना आउँछन् । सेवा लिन आउने बढ्दो क्रममा छन् ।’ तर गर्भवतीमध्ये ४० प्रतिशतले घरमै बच्चा जन्माउने गरेको उनले बताइन् ।
‘कुना कुना गएर सेवाको प्रचार गरेकै हो तर हामीले भनेको मान्दैनन् । बरु बच्चा जन्माउन जंगल जान्छन्’, स्वास्थ्यकर्मी सिलवालले भने । बस्तीभन्दा टाढाटाढा स्वास्थ्य चौकी रहेका कारण पनि सबै आउन समस्या हुने गरेको अनमी ताराको अनुभव छ ।

पोषण सुधारका लागि पनि प्रयास नभएका होइनन् । केटाकेटीका लागि भनेर गत वर्ष जिल्लाबाट लिटो बनाउन १५ क्विन्टल पिठो लोथर गाविसलाई उपलब्ध भएको थियो । ‘तर एकपटक बल्ल बल्ल लगे पनि सकिएपछि चाहियो भनेर फेरि माग्न आउँदैनन् । लाज मान्छन्’, लोथर गाविसका सचिव कुलप्रसाद आचार्यले सुनाए ।

सुधार पनि हुँदैछ

लोथर लाफकाई गाउँकी श्रीमाया चेपाङले गत वर्ष स्थायी बन्ध्याकरण गरिन् । बन्ध्याकरण गर्नुअघि उनको कोखबाट १० सन्तान जन्मिए । उनको पछिल्लो सन्तान छोरी हो । एकबाहेक सबै हुर्किए पनि । छोराहरुको पनि बिहे भएर नातिनातिना हुन थालेपछि उनले ११औं सन्तान जन्माउने चेष्टा गरिनन् । स्वास्थ्य केन्द्रमा गएर स्थायी बन्ध्याकरण गरिन् ।
यो घटनाले चेपाङ गाउँमा चेतना बढेको देखाउँछ । ‘नयाँ पुस्तामा अलि परिवर्तन देखिँदैछ । पुरानो पुस्ताले पनि कुरा बुझ्दैछ । तर समस्या जटिल भएका कारण निराकरण चाँडै हुने सम्भावना छैन । बेलैमा उचित प्रयास चाले धेरैले अकालमा मर्नुपर्ने थिएन’, चेपाङ संघका जिल्ला अध्यक्ष लक्ष्मण चेपाङले भने ।


 








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

क्रोम ब्राउजर निकै असुरक्षित - क्रोमको सट्टा यो ब्राउजर प्रयोग गर्नु उचित !

क्रोम ब्राउजर निकै असुरक्षित - क्रोमको सट्टा यो ब्राउजर प्रयोग गर्नु उचित !

गुगल क्रोमलाई जर्मनको एक साइबर सुरक्षा निकायले सबैभन्दा असुरक्षित ब्राउजरको संज्ञा दिएको छ ...

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

सामसंग GearVR र गुगल डेड्रिम जस्ता स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा परेको छ ! ...

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

नेपालको लागि टिभिएस टू ह्विलर्सको एकमात्र आधिकारिक वितरक जगदम्बा मोटर्सले ‘टिभिएस एक्सचेन्ज एन्ड फाइनान्स फेयर’को आयोजना गर्ने भएको छ ।

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

नेपाल टेलिकमले विभिन्न प्याकेजसहितको आकर्षक अटम अफर सार्वजनिक गरेको छ । ...

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यासबीच सहकार्य

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यासबीच सहकार्य

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यास इन्डस्ट्रिज प्रालिबीच आय संकलन सुविधासम्बन्धी एक सहकार्य भएको छ । ...

सानो गौचरनमा केटिएमले सर्भिस सेन्टर

सानो गौचरनमा केटिएमले सर्भिस सेन्टर

नेपालका लागि केटिएमको आधिकारिक बिक्रेता हंसराज हुलासचन्द एन्ड कम्पनी प्रालिले राजधानीको सानो गौचरनमा सर्भिस सेन्टर सञ्चालनमा ल्याएको छ । ...

सिटिजन लाइफको सभा सम्पन्न

सिटिजन लाइफको सभा सम्पन्न

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्सले दोस्रो वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न गरेको छ । ...

बैंक अफ काठमाण्डूको सभा

बैंक अफ काठमाण्डूको सभा

बैंक अफ काठमाण्डूको २५औं वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न भएको छ । ...

Ncell Footer Ad