सहकारी मर्जर : रहर, आवश्यकता कि बाध्यता ?

बुधबार, २७ कार्तिक २०७६, ११ : ४० गाेपीनाथ मैनाली

राष्ट्रिय सहकारी दिवस २०७५ का अवसरमा आयोजित बृहत् समारोहमा प्रधानमन्त्रीको उपस्थितिमा  नेपाल सरकारका तर्फबाट सहकारी एकीकरणलाई अभियानका रूपमा लैजान सम्बद्ध सबै पक्षलाई आग्रह गरिएको थियो । यो आग्रहपछाडि सहकारी ऐन, २०७४, सहकारी नियामवली, २०७५ ले गरेको विशेष व्यवस्था एवं नेपालको संविधानले सहकारी अभियानबाट अपेक्षा गरेको भूमिकाको भावना छिपेर रहेको छ । ऐनले दुई वा दुईभन्दा बढी सहकारी संस्थाहरू आपसमा गाभी एकीकरण गर्न सकिने व्यवस्था गरेको छ भने नियमावलीले एकीकरणका आधारहरू उल्लेख गरेको छ ।

किन एकीकरण ?
मुलुकले आर्थिक उदारीकरणको नीति लिएपछि सबै क्षेत्रबाट आआफ्नो सम्भावना र क्षमता उपयोग गर्ने वातावरण बन्यो र त्यसैको अभिन्न भागका रूपमा साझा बन्धन र समान आकांक्षा राख्ने सदस्यहरू मिलेर सहकारी सञ्चालन  गर्न थाले ।

सहकारी ऐन, २०४८ ले कानुनी आधार र सहकारी स्वयं परिचालन हुने क्षेत्र निर्धारण ग-यो । ऐन कार्यान्वयनको २६ वर्षमा सहकारीले विस्तारको चरण झन्डै पार गर्न पुग्यो । नेपालको संविधानले आर्थिक समृद्धि, सामाजिक रूपान्तरण र समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्र निर्माणको सबल माध्यमका रूपमा सहकारीको भूमिका निर्धारण गरेको छ ।

नेदरल्यान्डको विख्यात एग्रिको कृषि सहकारीको पहिचान तीन साना सहकारीको मर्जरबाट बनेको हो । एउटा सहकारीसँग धेरै जातिका आलुको विशेषज्ञता थियो, अर्कोसँग माटो व्यवस्थापनको क्षमता र तेस्रोसँग खेती गर्ने किसान । यसले हाम्रा सन्दर्भमा पनि एकीकरणका लागि सन्देश दिन्छ ।

‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ को राष्ट्रिय अभीष्ट पूरा गर्न सहकारीको अन्तरसम्बन्धित योगदान रहने गरी १५औं योजनाले यस क्षेत्रबाट उल्लेख्य भूमिका अपेक्षा गरेको छ । सहकारीले समाजमा स्वावलम्बन संस्कृति विकास गर्ने सामथ्र्य राख्छ भन्ने कुरा राज्यले बुझेको छ । लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय र समावेशिता संस्थागत गर्ने औजार सहकारी हुन सक्छन् भन्ने कुरा केही हदमा यस क्षेत्रले सिद्ध गरिसकेको छ । सहकारीहरू जनस्तरका आर्थिक संरचना बनिसकेका छन् । तर संख्यात्मक विस्तारका साथ साढे ३४ हजार सहकारी सबै अपेक्षित क्रियाशीलता र सुशासनमा छैनन् । यो संख्या नेपालका लागि आवश्यक हो कि होइन भन्ने बहस पनि चलिरहेको छ ।

सहकारीले उल्लेख्य भूमिका निर्वाह गरेका जापान, दक्षिण कोरिया, ब्राजिल, युरोपेली तथा अमेरिकी मुलुकहरूमा सहकारी संख्या नेपालको तुलनामा निकै सानो छ । सहकारी गतिविधिमा संलग्नताको स्तर, सहकारी व्यवसायको फैलावट एवं सहकारीको आर्थिक–सामाजिक असरको स्तर एवं घनत्वका आधारमा पनि सहकारी संख्या पुनर्बोधको विषय बनेको छ । अब सहकारीलाई गुणात्मकता, व्यावसायिकता, स्वयं अनुशासन र सामाजिक जीवन पद्धतिका रूपमा लैजानुपर्ने आन्तरिक माग, बाह्य प्रभाव र दबाब पर्न थालेको छ ।

सहकारी एकीकरणको वस्तुगत औचित्य विश्लेषण गर्दा केही तथ्य देखिन्छन् । पहिलो एकीकरणले सदस्यहरूको दोहोरो–तेहोरोपन हटाई सदस्यलाई विषय केन्द्रित र जिम्मेवार बन्ने अवसर दिन्छ । व्यावसायिक विशिष्टताको सामथ्र्य फराकिलो पार्छ । नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक सञ्जाल सहकारी हो, जहाँ ६४ लाखभन्दा बढी सदस्य छन्, कतिपय सदस्य दोहोरिएका पनि छन् ।

अपनत्व र ‘इफोर्ट’ बढाउन पनि यो दोहोरोपन हटाउनु जरुरी छ । दोस्रो, एकीकरणले पुँजी र प्रविधि निर्माण एवं ग्रहण क्षमता बढाउँछ, जुन प्रतिस्पर्धात्मकता विकासको आधार हो । अर्को, जनशक्तिको व्यावसायिकता र प्रभावकारिता बढाउन सजिलो हुन्छ । एकीकरणले प्रतिएकाइ उत्पादन एवं सेवा लागत घट्छ । समग्र सञ्चालन खर्च पनि घट्छ । वस्तु तथा सेवा विविधीकरण र बजार विस्तार सहज हुन्छ । व्यावसायिक क्षमता विस्तार भएपछि सहकारीप्रतिको विश्वास भने बढ्छ । विश्वास र व्यावसायिकताले जोखिम घटाउँछ र दिगोपना बढाउँछ । यसर्थ अबको चरण गुणात्मकताको हो । एकीकरण त्यसको एउटा माध्यम हो ।

एकीकरण बाध्यता, रहर वा आवश्यकता ?
सहकारी एकीकरण आवश्यकता, रहर वा बाध्यता के हो भन्ने प्रश्नको निरपेक्ष जवाफ हुँदैन । संस्था विकासको सुरुवाती चरणमा संख्या विस्तार नै आवश्यकता बन्ने गर्छ, जसरी आर्थिक उदारीकरणको नीति अवलम्बनपछि बैंक तथा वित्तीय संस्था, विद्यालय, सामुदायिक एवं गैसस विस्तार भए । त्यसको करिब दुई दशकपछि एकीकरण अभियान चल्यो । यो अभियान आवश्यकताले स्वतःस्फूर्त पनि भयो, परिवेशले केही दबाब पनि सिर्जना ग¥यो । पचासको दशकमा सहकारीहरू अत्यन्तै सीमित थिए । पुराना साझाहरू सहकारी भावनामा परिचालित थिएनन् । सरकारको चाहना पनि जनस्तरका आर्थिक–सामाजिक संरचना विस्तार भैदिएहुन्थ्यो भन्ने नै थियो ।

सहयोग, प्रोत्साहन र सहुलियतमार्फत प्रवद्र्धन पनि भयो । यस अवधिमा संख्यात्मक बढोत्तरी ह्वात्तै बढ्यो । देखासिकी र सहुलियतका लागि पनि संस्था स्थापना भए । त्यसपछि सहकारी अभियान विकासका चरणमा प्रवेश गर्न पुग्यो । यस अवधिमा व्यवसाय, आकार, क्षमता र बजार विस्तार भयो । सम्पत्ति, सेवा सुविधा, उत्पादन विस्तार एवं विविधीकरणका कारण सहकारीका आधार मूल्य, सिद्धान्त र मानकबाट कतिपय सहकारी विषयान्तर हुन पुगेकाले नियमन र सुशासनको माग बढ्न थाल्यो ।

सहकारी अभियानलाई सबल एवं मूल्यकेन्द्रित बनाई नेपाली जीवन–संस्कृतिमा संस्थागत गर्न पनि विधि संरचना र नियमनको माग बढ्नु स्वाभाविक थियो । अब सहकारी परिपक्वताको चरणमा प्रवेश गर्दै छ । यस चरणमा व्यवस्थापनमा व्यावसायिकता, उत्पादनमा प्रतिस्पर्धात्मकता, प्रविधि ग्रहणमा कुशलता, सञ्चालनमा दिगोपना अनि वैधताको चाहिएको छ । सामाजिक दायिŒव, साझा बन्धन र सदस्य केन्द्रीयताको झनै गठिलो बनाउनुपरेको छ । स्थानीय उत्पादनका क्रियाकलापलाई मूल्य शृंखलामा आबद्ध गरी राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा दह्रिलो उपस्थिति देखाउनुपरेको छ । पन्ध्रांै योजनाले भने झंै स्वावलम्बन संस्कृति विकास पनि गर्नुछ । दिगो विकास लक्ष्यले भनेझैं उत्पादन–उपभोग प्रवृत्तिमा दिगोपना ल्याई दिगो समाज स्थापना गर्नु । यस अर्थमा सहकारी एकीकरण सहकारीलाई साँचो अर्थमा सहकारी बनाउने बाध्यता, राष्ट्रिय अभीष्ट पूरा गर्ने आवश्यकता र संस्थागत विशिष्टताको रहरका कारण चाहिएको हो । तर यो लहड किमार्थ बन्नु हुँदैन ।

एकीकरण स्वतःस्फूर्त बलजफ्ती ?
सहकारी मर्जरका विषयमा उठ्ने अर्को सवाल हो– यो स्वतःस्फूर्त हो कि बाध्यतात्मक ? सहकारी आफंैमा स्वअनुशासन, स्वयं परिचालित, स्वउत्तरदायी सदस्यकेन्द्रित लोकतान्त्रिक सामाजिक अभियान हो । त्यसैले यसका मूल्य र स्वायत्ततामा आघात पार्ने काम कहीं कतैबाट हुनु हुँदैन ।

सहकारी ऐन, २०७४ ले ऐनको अधीनमा रही एकीकरण गर्न सकिने भनेको छ भने ऐनको प्रस्तावनाले सहकारी सिद्धान्त, उद्देश्य, मूल्यजस्ता पक्षमा प्रकाश पारेको छ । त्यसैले सहकारी एकीकरण स्वस्फूर्त हुनुपर्छ ताकि संस्थाहरू आफ्नो क्षमता विस्तार गर्न, जोखिम घटाउन, सदस्य सेवा प्रभावकारी पार्न, लागत संरचना घटाउन, प्रविधि ग्रहण गर्न, व्यावसायिक बन्न सकुन् । सरकार केवल उत्प्रेरक र सहजकर्ता मात्र हो । संस्थाको दिगो व्यवस्थापनका लागि पनि स्वस्फूर्त एकीकरण आवश्यक छ ।

तर अपेक्षा आआफ्नै
समष्टिगत रूपमा सरकार र अभियानको आशय एकै देखिएको छ– कसरी सहकारीलाई नेपाली समाजको जीवन पद्धति बनाउने ? एकीकरण यसको सानो माध्यम हो, जसमा सरकार संस्थाभित्र सुशासन, वित्तीय अनुशासन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्र विकास र सामाजिक परिचालनमा सहयोगको अपेक्षा गर्छ भने सहकारीहरू एकीकरणमा जाँदा ऋण व्यवस्थापन सहुलियत, कर मिनाहा, मताधिकार सहुलियत, प्रतिनिधित्व, कार्यक्षेत्र, व्यवसाय प्रवद्र्धनका क्षेत्रमा सहयोगको अपेक्षामा छन् ।

साथै यसलाई आर्थिक बाटोबाट नभई सामाजिक आयामबाट हेर्न चाहन्छन् । नियामक निकाय थोरै संस्था भए सघन नियमन गरी संस्थागत सुशासन कायम गर्न सकिने अपेक्षामा छन् । कतिपय सेयर सदस्य गुणस्तरीय उत्पादन, सुलभ सेवा र उच्च लाभांशको अपेक्षामा छन् ।

चुनौतीचाहिँ के हुसक्ला ?
मर्जर आफैंमा जटिल प्रक्रिया हो । सहकारी मर्जर गोष्ठीमा तत्कालीन सहकारी सचिवले भनेका थिए– ‘मर्जर भनेको म्यारिजजस्तै विश्वासको प्रक्रिया हो । विश्वासको सेतु जति कसिलो पार्न सकियो, त्यति नै गठिलो र विश्वास टुट्यो क्षणमै भताभुंग हुन्छ ।’ एकीकरणमा नाम र पहिचान मिलाउने समस्या छ, नेतृत्व लिनमा प्रतिस्पर्धा र टकराव हुन सक्छ ।

सरकारको सोच र अभियानको अपेक्षा सन्तुलनमा समस्या देखिन सक्छ । राजनीति हावी हुन सक्छ । पुरानो ऋण, दायिŒव र ‘गुडविल’ व्यवस्थापनमा समस्या देखिन सक्छ । एकीकरण हुने संस्थाको हैसियत, पृष्ठभूमि, फैलावट आदि सम्बोधन गर्ने समस्या रहन सक्छ । सरकारी सहुलियत हुने हो भने सहुलियतकै लागि पनि एकीकरण हुने प्रवृत्ति देखिन सक्छ ।

सरकारका र नियामक तहको बुझाइमा समस्या छन् । संस्थाको आकार र कार्यक्षेत्र विस्तार भएपछि व्यवसाय ‘कोअप्सन’मा गई सदस्य र सरकारको भावना उपेक्षा पनि गर्न सक्छन् । मर्जर प्रक्रियामा यी सबै विषयमा विश्वासको वातावरण चाहिन्छ ।

निष्कर्ष
नेदरल्यान्डको विख्यात एग्रिको कृषि सहकारीको पहिचान तीन साना सहकारीको मर्जरबाट बनेको हो । एउटा सहकारीसँग धेरै जातिका आलुको विशेषज्ञता थियो, अर्कोसँग माटो व्यवस्थापनको क्षमता र तेस्रोसँग खेती गर्ने किसान ।

यसले हाम्रा सन्दर्भमा पनि एकीकरणका लागि सन्देश दिन्छ । संघीय संरचनाअनुरूप सहकारी नियमनको विषय पनि तीनै तहका सरकारमा विभाजित छ । अर्थतन्त्रको करिब २१ प्रतिशत वित्तीय हिस्सा बोक्ने सहकारी सबल र स्वअनुशासित नभए समष्टिगत वित्तीय क्षेत्रलाई नै असन्तुलित एवं विकृत हुन सक्छ । विशिष्टीकृत सेवा व्यवस्थान गर्न नसके सहकारीप्रतिको जनविश्वास गिर्नेछ ।

सबैभन्दा ठूलो सामाजिक सञ्जालमा व्यावसायिकता, स्वयं अनुशासन र विशिष्टता देखिए समाज नै रूपान्तरित हुन्छ । यसर्थ सहकारीका मूल्य, मानक, सिद्धान्तको संस्थागत विकास र राष्ट्रिय अभीष्ट पूरा गर्ने रणनीतिक साझेदारीका लागि सहकारी मर्जरले ठूलो सहयोग पु¥याउने हुँदा सरकार, अभियान र सरोकारवाला सबैले स्वस्थ र स्वस्फूर्त एकीकरणका लागि सहयोग गर्नुको विकल्प छैन ।




यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

३० हजार मुनिका उत्कृष्ट मिडरेन्ज एन्ड्रोइड स्मार्टफोनहरू (२०२०)

३० हजार मुनिका उत्कृष्ट मिडरेन्ज एन्ड्रोइड स्मार्टफोनहरू (२०२०)

नेपाली बजारमा उपलब्ध भएका र लगभग ३० हजारमा पाइने केही स्मार्टफोनबारे तल चर्चा गरिएको छ ...

एन्ड्रोइडको नयाँ संस्करण : एन्ड्रोइड ११ - यस्ता छन् विशेषताहरू

एन्ड्रोइडको नयाँ संस्करण : एन्ड्रोइड ११ - यस्ता छन् विशेषताहरू

गुगलले एन्ड्रोइडको नयाँ संस्करण अर्थात् एन्ड्रोइड ११ को डेभलपर प्रिभियु रिलिज गरेको छ । ...

सूर्या लाइफको ब्रान्डदूतमा जोशी

सूर्या लाइफको ब्रान्डदूतमा जोशी

गायिका इन्दिरा जोशी ब्रान्ड एम्बेसडरको रुपमा सूर्या लाइफ इन्स्योरेन्समा आबद्ध भएकी छिन् । ...

मेगाले दोहा बैंकबाट सवा दुई अर्ब ल्याउने

मेगाले दोहा बैंकबाट सवा दुई अर्ब ल्याउने

उसले कतारको दोहा बैंकबाट दुई अर्ब २५ करोड रुपैयाँ भित्र्याउन लागेको विज्ञप्तिमार्फत जानकारी गराएको छ । ...

सुबिसुको नयाँ प्याकेज

सुबिसुको नयाँ प्याकेज

केबल टेलिभिजन, इन्टरनेट र नेटवर्क सेवा प्रदायक कम्पनी सुबिसु केबलनेटले क्यान इन्फोटेक २०७६ को अवसरमा ‘सुबिसु क्यान इन्फोटेक अफर’ ल्याएको...

अफर स्टलमा अवलोकनकर्ताको भीड

अफर स्टलमा अवलोकनकर्ताको भीड

क्यान इन्फोटेकको तेस्रो दिन आइतबार अवलोकनकर्ताको मुख्य आकर्षणमा अफर सहितका स्टल परेका छन् । ...

सिभिल बैंकको नयाँ शाखा सुनवलमा

सिभिल बैंकको नयाँ शाखा सुनवलमा

समृद्धिका लागि सिभिल बैंक भन्ने नाराका साथ अगाडी बढिरहेको सिभिल बैंकले आफ्नो शाखा संजालमा विस्तार गर्ने क्रममा आज नवलपरासी जिल्लाको...

कोका–कोला मोःमोः उत्सवका लागि नयाँ टिभीसी सार्वजनिक

कोका–कोला मोःमोः उत्सवका लागि नयाँ टिभीसी सार्वजनिक

कोका–कोलाले ५औं कोका–कोला मोःमोःउत्सव क्याम्पेनका लागि नयाँ टिभी कमर्सीयल सार्वजनिक गरेको छ । ...

Ncell Footer Ad